Кіріспе

Румыния Корольдігі, король Кароль II билігі кезінде, Екінші дүниежүзілік соғыста бастапқыда бейтарап ел болды. Алайда, фашистік саяси күштер, әсіресе Темір гвардия, танымалдылығы мен ықпалы артып, нацистік Германиямен және оның одақтастарымен одақ құруға шақырды. Румынияның екі негізгі аумақтық тұтастығының кепілдері – Франция мен Ұлыбританияның әскери күштері Францияның құлауында (1940 жылдың мамыр-маусымы) әлсіреген кезде, Румыния үкіметі Германияға ұқсас кепілдік алу үмітімен жүгінді. Бірақ Германия 1939 жылғы Молотов-Риббентроп келісімінің қосымша хаттамасымен Румыния аумағына қатысты Кеңес Одағының талаптарын жақтап, бұған бұрыннан келісім бергенін білмеді. 1940 жылдың жазында, Германиямен келісілгендей, КСРО Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны басып алды. 1940 жылдың тамызы мен қыркүйегінде Германия мен Италияның төрешілігімен Румынияға қарсы екі аумақтық дау шешілді: Румыния Солтүстік Трансильванияны Венгрияға жоғалтты және Оңтүстік Добруджаны Болгарияға беруге мәжбүр болды. Румыния үкіметінің беделі төмендеп, фашистік және әскери топтардың ықпалы күшейді. Олар 1940 жылдың қыркүйегінде төңкеріс жасап, елді Марешал Ион Антонескутың диктатурасына айналдырды. Жаңа режим 1940 жылдың 23 қарашасында ресми түрде Осі державаларына қосылды. Осі державаларының құрамында Румыния 1941 жылдың 22 маусымында Кеңес Одағына (Барбаросса операциясы) шабуылға қатысты, нацистік Германияға жабдықтар мен мұнай жеткізіп, Германияның барлық одақтастарына қарағанда Шығыс майданға көбірек әскер жіберді. Румын әскерлері Украина, Бессарабия және Сталинград шайқасында маңызды рөл атқарды. Румын әскерлері Румыния бақылауындағы аумақтарда 260 000 еврейді қудалау мен жаппай қырғын жасауға жауапты болды, бірақ Румынияның өзінде тұратын еврейлердің жартысы соғыстан аман қалды. Румыния Еуропадағы үшінші ірі Осі армиясына және әлемдегі төртінші ірі Осі армиясына ие болды, ол негізінен Германия, Жапония және Италияның үш негізгі күштерінен кейін ғана еді. 1943 жылдың қыркүйегінде Одақтастар мен Италия арасындағы Кассибильдегі келісімге қол қойылғаннан кейін Румыния Еуропадағы екінші Осі державасына айналды. Одақтастар 1943 жылдан бастап Румынияны бомбалады, ал 1944 жылы совет әскерлері елге басып кірді. Румынияның соғысқа қатысуына халық тарапынан қолдау азайды, ал неміс-румын майдандары совет әскерлерінің шабуылынан құлдырады. Румыния королі Михаил Антонеску режимін құлатып (1944 жылдың тамызында), Румынияны соғыстың қалған бөлігінде Одақтастардың жағына қойды (Антонеску 1946 жылдың маусымында өлім жазасына кесілді). Жеңімпаз тараппен осылай кеш байланысқа түскеніне қарамастан, Ұлы Румыния қалпына келтірілмеді. Алайда, ел Венгриядан Солтүстік Трансильванияны қайтарып алды.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Орталық державаларға қарсы Антанта державаларымен бірге соғысқан Румыния аумағын кеңейтіп, Трансильвания, Бессарабия және Буковина аймақтарын қосты. Бұл, негізінен, Австро-Венгрия және Ресей империяларының құлдырауынан туындаған бос орынды толтырудың нәтижесі болды. Осы арқылы, барлық румындарды біріктіретін ұлттық мемлекет құру – ұзақ жылдар бойы көзделген «Ұлы Румыния» мақсатына қол жеткізілді. Алайда, жаңадан қосылған аймақтарда мажар, неміс, болгар, украин және орыс этникалық топтары да көптеп өмір сүрді, бұл Румынияны көрші елдерімен келіспеушілікке ұшыратты. Мұндай шиеленістер кейде қақтығыстарға дейін жетті, мысалы, Мажар-Румыния соғысы мен Татарбунар көтерілісі. Венгрияның қайтарып алу ниеттерін бақылау үшін 1921 жылы Румыния, Югославия және Чехословакия «Кіші Антанта» құрды. Сол жылы Румыния мен Польша Кеңес Одағының күшеуіне қарсы қорғаныс одағын жасасты, ал 1934 жылы Болгарияға күдікпен қараған Югославия, Грекия және Түркиямен «Балқан Антантасын» құрды. 19 ғасырдың соңынан бастап Румыния батысқа бағытталған, салыстырмалы түрде демократиялық конституциялық монархия болып келді. Алайда, 1930 жылдары ел Румыниядағы Ұлы депрессияның салдары мен «Темір гвардия» сияқты фашистік қозғалыстардың күшеуіне байланысты күрт бей тұрақтанды. Елдің тұрақтылығын қамтамасыз ету сылтавымен 1938 жылы автократиялық бейілі бар король Карол II «патшалық диктатураны» жариялады. Жаңа режимнің саясаты көбінесе фашистік Италия мен нацистік Германияның корпоративизміне ұқсас болды. Осы ішкі өзгерістермен қатар, экономикалық қиындықтар мен Гитлердің агрессивті сыртқы саясатына Франко-британдық жауаптың әлсіздігі Румынияны Батыс одақтастарынан суытып, оське жақындатуға ықпал етті. 1939 жылдың 23 тамызында Германия мен Кеңес Одағы Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойды. Оның құпия хаттамасында Бессарабияға (1812-1918 жылдары Ресей империясының құрамында болған) Кеңес Одағының «мүддесі» бар екені көрсетілді. Бұл Кеңес Одағының қызығушылығымен қатар, Германияның бұл аймаққа қызығушылық танытпағанын нақтылады. Сегіз күннен кейін нацистік Германия Екінші Польша Республикасына шабуыл жасады. Польша Ұлыбритания мен Франциядан әскери көмек күтіп, Румыния арқылы транзиттен өтуге мүмкіндік беру үшін Румыниямен одақ жасаудан бас тартты. Румыния ресми түрде бейтараптығын сақтап, Кеңес Одағы мен Германияның қысымымен 17 қыркүйекте Польша-Румыния шекарасын кезіп өткен Польша үкіметін ұстап алды, оларды эмиграциядағы Польша үкіметінің құрамына кіруге мәжбүр етті. 21 қыркүйекте Румыния премьер-министрі Арман Калинеску қаза болғаннан кейін король Карол II бірнеше ай бойы бейтараптықты сақтауға тырысты. Алайда, Францияның капитуляциясы және британдық күштердің континенттік Еуропадан шегінуі екі елдің де Румынияға берген уәделерін күшсіз етті. Басқалары түрмеге қамалды. Антонеску Ұлттық легионерлік мемлекетті таратып, оның орнына Румынияны «Ұлттық және әлеуметтік мемлекет» деп жариялады.

Шығыс майданындағы соғыс

1941 жылғы 22 маусымда неміс әскерлері, румындардың зор қолдауымен Кеңес Одағына шабуыл жасады. Неміс және румын жасақтары Бессарабияны, Одессаны және Севастопольді басып алды, содан кейін Ресей далалары арқылы Сталинградқа қарай шығысқа жылжыды. Румыния соғысқа қуанды, себебі бұл оларға бір жыл бұрын Кеңес Одағы қосып алған жерлерін қайтарып алуға мүмкіндік берді. Гитлер Румынияның адалдығын Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны қайтару арқылы, сондай-ақ Румынияға Днестр мен Буг өзендері арасындағы совет жерлерін, Одесса мен Николаевты басқаруға рұқсат беру арқылы сыйлады. Одессадағы румын ұлтшылдары дактардың Ресейдің оңтүстігінің көп бөлігінде қоныстанғанын көрсететін географиялық карталар таратты. Бессарабия мен Буковинаны қайтарып алғаннан кейін (Мюнхен операциясы), румын бөлімшелері немістермен бірге Одесса, Севастополь, Сталинград және Кавказға қарай шайқасты. Шығыс майданында Румынияның үшінші және төртінші армияларының жалпы саны нацистік Германиядан кейін екінші орында тұрды. 1941 жылдың жазында Румыния армиясының құрамында 686 258 әскер болды, ал 1944 жылдың жазында – 1 224 691 әскер. Кеңес Одағына румын әскерлерінің саны Германияның барлық басқа одақтастарының біріктірілген санынан асып түсті. АҚШ Конгресі кітапханасының Федералдық зерттеу бөлімінің "Ел тану" зерттемесінде бұл "Солтүстік Трансильванияны қайтарып алу үмітімен Гитлердің ықыласын жеңіп алу үшін Венгриямен қатыгез бәсекелестікке" байланысты деп көрсетілген.

Басты беттер (Ос)

Румын инженерлері Берислав қаласындағы Днепр өзеніндегі ең ұзын көпірдің құрылысына үлес қосты. Румынияның Одессаны басып алуы – Германияның айтарлықтай қолдауысыз, Екінші дүниежүзілік соғыстағы Еуропаның кіші державаларының ең маңызды жеңісі болды. 1942 жылдың 1 қыркүйегінде Румынияның 3-ші тау дивизиясы соғыста Осі державалары жасаған Еуропадағы ең ірі десанттық шабуылға қатысты. 1942 жылдың соңында генерал Иоан Думитраш Кавказдағы Осі күштерінің ең шеткі нүктесі – Нальчик қаласын басып алды. Румыния Кубань плацдармындағы Осі күштерінің 40%-ын құрады. 1943 жылдың 7 сәуірінде бір румын батальоны бүкіл неміс дивизиясының фронтын қалпына келтірді. 1944 жылдың мамыр айында бүкіл неміс армиясы (6-шы армия) генерал Петре Думитрескудің Армей тобы құрамына өткенде, неміс командирлері алғаш рет соғыста шетелдік одақтастарының нақты (формалды емес) басқаруына бағынды. Румыния Германиядан басқа Осі державаларының ішінде ең көп «Рыцарь кресімен» марапатталды. Иоан Антонеску «Темір крестің» Рыцарь кресімен марапатталған алғашқы шетелдік болды. Михаил Ласкар – емен жапырақты «Темір крестің» Рыцарь кресімен марапатталған алғашқы шетелдік. Румынияның «Марешал» танк жойғышы неміс «Хетцер» танк жойғышының прототипі болды деп есептеледі. Ауыр бронетехника тұрғысынан Румыния 2 «КВ-1» танкісін, 1 «ИС-2» танкісін және 1 «ИСУ-152» зымырандық танк-өзіжүретін артиллериялық қондырғысын жаулап алды. Бұл Румынияның соғыс кезіндегі жалғыз ауыр бронетехникасы болды, себебі елдің бронетехникалық құрамы 1944 жылдың шілдесіне дейін орташа танктер мен зымырандық танк-өзіжүретін артиллериялық қондырғыларынан аспады.

Холокост

Сонымен қатар, Холокостқа жауапкершілік (Румыния), Антонеску және Холокост, Пораймос#Басқа біріккен елдердегі қуғын-сүргін. 2004 жылы румыниялық үкімет жариялаған халықаралық комиссияның баяндамасына сәйкес, 280 000-нан 380 000-ға дейін еврейлер румыниялық аумақта, Бессарабия, Буковина соғыс аймақтарында және румындар бақылауында болған бұрынғы совет территорияларында (Транснистрия губернаторлығы) өлтірілді немесе түрлі жағдайларда қайтыс болды. Транснистриядағы концентрациялық лагерьлерге депортацияланған 25 000 рома халқының 11 000-ы қаза тапты. Көптеген өлтірулер румыниялық және неміс әскерлерімен соғыс аймағында жасалса да, фронттың артында да маңызды қуғын-сүргін болды. 1941 жылғы маусымда Яссыдағы қанағатсыздық кезінде 13 000-нан астам еврейлер ауылды аралап, пойызбен қарама-қарсы бағытта тасымалдау кезінде қаза тапты. Румыниядағы Бессарабия, Буковина және Дорохой округінде тұратын шамамен 270 000-320 000 еврейлердің жартысы 1941 жылғы маусымнан 1944 жылғы көктемге дейін өлтірілді немесе қайтыс болды, оның ішінде 45 000-60 000 еврей 1941 жылы ел соғысқа кіргеннен кейін бірнеше ай ішінде румыниялық және неміс әскерлері Бессарабия мен Буковинада өлтірді. Алғашқы өлтірулерден кейін де Молдавия, Буковина және Бессарабиядағы еврейлер жиі қырғынға ұшырады және геттоларға шоғырландырылды, одан олар Транснистрияға жіберілді, оның ішінде румыниялық билік құрған және басқарған лагерьлер болды. Румыниялық сарбаздар мен жандармдар, сондай-ақ, басып алынған аумақтарда еврейлер мен ромаларды өлтіруге тапсырылған неміс өлім отряды – Einsatzkommandos, жергілікті украиндық милициясы және жергілікті украиндық немістердің SS отряды (Sonderkommando Russland және Selbstschutz) бірлесіп жұмыс істеді. Румыниялық әскерлер Одессадағы қырғынның көп бөлігіне жауапты болды, онда 1941 жылғы 18 қазаннан бастап 1942 жылғы наурыздың ортасына дейін Одессадағы румыниялық сарбаздар жандармдар мен полицияның көмегімен 25 000-ға жуық еврейді өлтірді және 35 000-нан астам адамды депортациялады. Сталин корольді және консервативті румыниялық монархияны бірден мойындады. 23 тамыз күні румыниялық халыққа және әскерге радио арқылы сөйлеген Михаил король атысты тоқтату туралы жарлық шығарды, Румынияның одақтастарға адал екенін жариялады, Ұлыбритания, АҚШ және КСРО ұсынған келісімге (12 қыркүйекте қол қойылады) келісім білдірді және Германияға соғыс жариялады. Мемлекеттік төңкеріс Қызыл Армияның Румынияға ілгерілеуін жеделдетті, бірақ кеңестік оккупацияны және 130 000-ға жуық румыниялық сарбазды тұтқындауды болдырмады, олар кеңестік Одаққа жеткізілді, онда көптегені түрме лагерьлерінде қайтыс болды. Үш аптадан кейін, 1944 жылғы 12 қыркүйекте, қарулы келісім кеңестік Одақтың талаптары бойынша қол қойылды. КСРО-ға және одақтас күштердің басшылығына бағындырылды, кеңестік Одақ олардың өкілі ретінде әрекет етті, бұқаралық ақпарат құралдары, байланыс, пошта және фронттың артындағы азаматтық басқаруды бақылады. 1944 жылғы қазан айында Мәскеу конференциясында Ұлыбританияның премьер-министрі Уинстон Черчилль кеңестік лидер Иосиф Сталинге соғыстан кейін Шығыс Еуропаны ықпал аймақтарына бөлу туралы келісімді ұсынды. Кеңестік Одаққа Румыниядағы ықпалдың 90% бөлігі ұсынылды. 12 қыркүйектегі қарулы келісімнің 18-бабында «Бейбітшілік орнағанға дейін одақтас мемлекеттердің атынан әрекет ететін одақтас (кеңестік) жоғарғы басшылығының жалпы басшылығы мен бұйрықтары бойынша осы шарттардың орындалуын реттеуді және бақылауды жүзеге асыратын одақтас бақылау комиссиясы құрылады» делінген. 18-баптың қосымшасында «Румыния үкіметі мен олардың органдары Достасқан бақылау комиссиясының Атыспен күрес туралы келісімнен туындайтын барлық нұсқауларын орындайды» деп нақты көрсетілген. Келісімде сондай-ақ одақтас бақылау комиссиясының Бухарест қаласында орналасатыны айтылған. Соғыс бітіру туралы келісімнің 14-бабына сәйкес, соғыс қылмыскерлері деп күдіктілердің сотын жүргізу үшін екі румыниялық халық трибуналы құрылды.

Осіге қарсы науқан

1944 жылдың 23 тамызында ел Германияға соғыс жариялаған кезде, венгр және румын әскерлері арасындағы шекаралық қақтығыстар дереу басталды. 24 тамызда неміс әскерлері Бухарестті басып алып, Михаилдың төңкерісін басуға тырысты, бірақ қаланың қорғанысы оларды кері шегіндірді. Румынияның басқа да әскер бөлімдері де ауыр зардаптарға ұшырады: Прут өзенінен батысқа қарай шегінген Алтыншы армияның қалдықтары Қызыл Армиямен қиратылды, ал румындықтар Плоеști мұнай кен орындарындағы неміс гарнизондарына шабуыл жасап, оларды Венгрияға шегінуге мәжбүр етті. Румын армиясы осы кезде 50 000-нан астам неміс тұтқынын алды, олар кейін кеңестік тарапқа тапсырылды. 1944 жылдың қыркүйек айының басында кеңес және румын күштері Трансильванияға кірді және Мурэш өзеніне қарай жылжу кезінде Брашов және Сибиу қалаларын басып алды. Олардың басты мақсаты – Трансильванияның тарихи астанасы саналатын Клуж қаласы болды. Алайда, аймақта Екінші венгр армиясы болды, және ол Сегізінші неміс армиясымен бірге 1944 жылдың 5 қыркүйегінде одақтас күштермен шайқасты, бұл шайқас 8 қазанға дейін созылып, екі тарапқа да ауыр шығын әкелді. Осы уақытта венгр армиясы соғыстағы соңғы тәуелсіз шабуылдық әрекетін жасады, батыс Румыниядағы Арад округіне енді. Бастапқы табысқа қарамастан, румын кадеттерінің бірнеше жасақтары венгрлердің алға жылжуын тоқтата алды. Пэулиш шайқасында румын-кеңес күштерінің қарсы шабуылы венгрлерді жеңіске жеткізді, олар 21 қыркүйекте жер беріп, Арадты эвакуациялады. Карей шайқасы 1940 жылы Венгрияға Екінші Вена сыйлығының нәтижесінде берілген Румынияның бұрынғы Солтүстік Трансильвания аумағын қайтарудың соңғы кезеңі болды. 1944 жылдың 24 қазанында Румынияның 6-шы армия корпусы 4 дивизиядан тұратын күшпен Карей бағытында шабуылға шықты, сонымен бірге 2-ші армия корпусының 2-ші жаяу әскер дивизиясы Сату-Маре бағытында шабуыл жасады, қос қанатты шабуыл жасап. 25 қазанда екі қала да венгр және неміс билігінен босатылды. 1959 жылғы жарлықпен бұл күн Румыния Қарулы Күштерінің күні ретінде белгіленді. Румын армиясы соғысты 1944 жылдың тамызынан бастап Еуропадағы соғыс аяқталғанға дейін Трансильванияда, Венгрияда, Югославияда, Австрияда және Богемия мен Моравия протекторатында Қызыл Армиямен бірге Вермахтқа қарсы күресті. 1945 жылдың мамырында Бірінші және Төртінші армиялар Прага шабуылына қатысты. Румын армиясы нацистік Германиямен күресте ауыр шығынға ұшырады. 1944–1945 жылдары Остікке қарсы соғысқан 538 000 румын әскерінің 167 000-ы қаза тапты, жараланды немесе хабарсыз жоғалып кетті.

Жазылымдар (Қайтыс болғандар, Жаралғандар, Хабарсыз жоғалғандар)
Таулар кесілген
Өзендер кесілген
Босатылған ауылдар
Қай қаладан?
Жаудың шығындары

Румыния 1944 08 23 1945 05 12 >275,000 (538,000) 58,330 3,831 31 167,000 Қайтыс болғандар, Жаралғандар
Материалдық шығындар

Венгрия 1944 10 08 1945 01 15 210,000 42,700 3 4 1,237 14 21,045 Тұтқынға алынғандар 9,700 Қайтыс болғандар? Жаралғандар
Материалдық шығындар

Богемия және Моравия протектораты 1944 12 18 1945 05 12 248,430 66,495 10 4 1,722 31 22,803 Қайтыс болғандар, Жаралғандар, Тұтқынға алынғандар

Альпі және Дунай Рейхсгауэ 1945–04 10 1945 05 12 2,000 100 7 1 4,000 Қайтыс болғандар, Жаралғандар, Тұтқынға алынғандар
Материалдық шығындар

БАРЛЫҒЫ 1944 08 23 1945 05 12 538,536 169,822 20 12 3,821 53 117,798 Тұтқынға алынғандар 18,731 Қайтыс болғандар

ӘЛЕМДІК: Қайтыс болғандар = Қарулы қақтығыста қаза тапқандар; Хабарсыз жоғалғандар = Хабарсыз жоғалғандар; Жаралғандар = Қарулы қақтығыста жараланғандар; Тұтқынға алынғандар = Соғыс тұтқындары.

Салдары

1947 жылғы Париж шартына сәйкес, одақтастар Румынияны соғысқа қатысушы ел ретінде мойындамады, керісінше, шарттың талаптарына жауап берген барлық елдерге «Гитлерлік Германияның одақтасы» деген терминді қолданды. Финляндия сияқты, Румыния да Совет Одағына соғыс өтемақысы ретінде 300 миллион доллар төлеуге міндетті болды. Бірақ шартта Румынияның 1944 жылғы 24 тамызда жақындығын ауыстырғаны және осылайша «Біріккен Ұлттар Ұйымының мүддесі үшін әрекет еткені» нақты айтылды. Сыйлық ретінде Солтүстік Трансильвания қайтадан Румынияның ажырамас бөлігі деп танылды, бірақ КСРО және Болгариямен шекара 1941 жылғы қаңтардағы күйіне бекітілді, бұл «Барбароссаға» дейінгі жағдайды қалпына келтірді (бір ерекшелік болды). 1991 жылы Совет Одағы тарағаннан кейін, шығыс аумақтары Украина мен Молдова Республикасының құрамына кірді. Румыниядағы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі совет оккупациясы коммунистік партияның басты саяси күш ретінде өркендеуіне жағдай жасады, нәтижесінде патша тақтан бас тарды және 1947 жылы бір партиялық халық республикасы құрылды.