Кіріспе
Якуб Арбес (12 маусым 1840, Прагада (Смихов) – 8 сәуір 1914) – чех проза жазушысы және зиялы. Ол «романто» деп аталатын әдеби жанрды қалыптастырушы ретінде белгілі және өмірінің көп бөлігін Францияда өткізді.
Jakub Arbes (12 June 1840, in Prague (Smíchov) – 8 April 1914) was a Czech writer and intellectual. He is best known as the creator of the literary genre called romanetto and spent much of his professional life in France.
Өмір және саясат
Прагадағы Смихов тұмасы Арбес өмір бойы құрметтеген Ян Нерудадан тәлім алды, кейін Прага политехникалық институтында философия және әдебиетті оқыды. 1867 жылы ол «Весна Кутногорская» газетінің редакторы ретінде журналистік карьерасын бастады, ал 1868-1877 жылдары «Ұлттық баспасөз» газетінің бас редакторы болды. Арбес сондай-ақ «Хлас» (The Voice) және «Политикс» (Politics) саяси журналдарының редакторы және «Майовци» әдеби тобының жақтасы болды. Осы кезеңде Арбес қуғынға ұшырап, билеуші Австро-Венгрия империясына қарсы оппозициялық қозғалысты басқарғаны үшін 15 ай Чехия Липа түрмесінде отырды. Ол Прагадан көп ұзамай кетіп, Париж және Оңтүстік Франциядағы зиялы қауымдастықта уақыт өткізді. Францияда ол Пол Алексис, Людек Марольд, Гай де Мопассан, Виктор Олива және Карел Витежслав Машек сияқты басқа «богемиялық париждіктермен» және француз жазушысы Эмиль Франсуа Золамен байланыста болды.
Жазушы
Арбес замандас жазушылармен, оның ішінде Жири Карасек зе Львович, Йозеф Сватоплюк Мачар және оның ұстазы Ян Нерудамен жұмыс істеді. Оған ағылшын тілінде жазған Лорд Байрон мен Эдгар Аллан По әсер етті. Ол Поның көптеген туындыларын француз және чех тілдеріне аударды және ұлына Эдгар есімін қойды. Арбес Эмиль Золаның эксперименталды роман туралы теориясымен де терең ықпалда болды.
Ньютонның миы
Арбтың ең ықпалды еңбектерінің бірі – «Ньютонның миы» (1877) болды. Осы әңгімеде екі идея бірігеді: гений және алаяқ, 1866 жылғы Аустрия-Пруссия соғысындағы Кенигграц шайқасында көз жұмғандай болып көрінеді. Бірақ ол өлмейді, керісінше, жарақат алған миын Исаак Ньютонның миымен ауыстыра алады. Содан кейін ол Ньютонның табиғат заңдары туралы білімін оларды жеңу үшін пайдаланады, жарық жылдамдығынан асып түсетін ерекше құрылғыны қолданады, сондай-ақ өткенді суретке түсіреді. Әңгіменің соңында баяндаушының досы көрермендерге осы құрылғының адам қиялынан туындырған нәрсе екенін ашады. Дегенмен, бұл өте нақты құрал және тарихтың шындығын қалпына келтіру үшін қолданылуы мүмкін, осы жағдайда Кенигграц шайқасын. «Ньютонның миы» Х.Г. Уэллстің «Уақыт машинасы» романынан 18 жыл бұрын жарық көрді және Уэллсқа күшті әсер еткені айтылады. Зола Арб туралы: «Ол ақын да, суретші де емес, жазушы, және де айтарлықтай беделге ие, яғни зияткерлік тәжірибелер жүргізуші, белгілі бір зияткерлік бейімділікке және нақты әлеуметтік ортадан шыққан ой-сана, әлеуметтік сыншыл және жақсартуға ұмтылатын автор, сондай-ақ жан мен форма саласында ашқаннан гөрі білім беруші» деп жазды.
Мұра
Праганың орталық алаңы оның құрметіне аталған, сондай-ақ Чехия қалаларындағы бірнеше алаң мен көшелер де оның есімімен аталады.