Кіріспе
Белиз креолдары, сондай-ақ криолдар деп те аталады, Белиз жерінде туған креол этникалық тобы. Белиз креолдары негізінен Африканың Батыс және Орталық бөлігінен құлдыққа алынып, Британдық Гондурасқа (қазіргі Белиз, Гондурас шығанағы бойында) әкелінген адамдардың және ағылшын мен шотландық ағаш кесушілердің, «Бэймендер» деп белгілі болған, оларды саудалағандардың ұрпақтары. Сонымен қатар, жылдар өте келе олар Никарагуадан келген мискито тайпасының өкілдерімен, ямайкалықтармен және басқа да Кариб теңізі аймағының халқымен, метистермен, еуропалықтармен, гарифуналармен, майялармен, қытайлармен және үндістермен араласып, некелесіп келген. Соңғылары Белизға келісімшарт бойынша жұмыс істеу үшін әкелінді. Көптеген криолдар өз тегін жоғарыда аталған топтардың бірнешесіне жатқызады. Африкалықтар мен еуропалықтардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болған Белиз криол тілі тарихи тұрғыдан тек олардың арасында ғана қолданылып келді. 1980 жылға дейін креолдар халықтың басым бөлігін құрады және Белиздің ұлттық ерекшелігімен байланысты болды. XXI ғасырда креолдар көбінесе Белиз қаласы сияқты қалалық аймақтарда, сондай-ақ көптеген жағалау қалалары мен ауылдарында кездеседі.
Belizean Creoles, also known as Kriols, are a Creole ethnic group native to Belize. Belizean Creoles are primarily mixed raced descendants of enslaved West and Central Africans who were brought to the British Honduras (present day Belize along the Bay of Honduras) as well as the English and Scottish log cutters, known as the Baymen who trafficked them. Over the years they have also intermarried with Miskito from Nicaragua, Jamaicans and other Caribbean people, Mestizos, Europeans, Garifunas, Mayas, and Chinese and Indians. The latter were brought to Belize as indentured laborers. Majority of Kriols trace their ancestry to several of the aforementioned groups. The Belize Kriol language, developed initially by interaction among the Africans and Europeans, was historically spoken only by them. The Creoles constituted the majority of the population until the 1980s and became synonymous with the Belizean national identity. In the 21st century, Creoles are found predominantly in urban areas, such as Belize City, and in most coastal towns and villages.
Ұлты
1980 жылдардың басына дейін Белиз креолдары Белиз халқының шамамен 60 пайызын құрады. Алайда, елдің демографиялық құрамы күрт өзгерді. Орталық Американың басқа елдерінен Белизға көшіп келгендер мен шамамен 85 000 креолдың, олардың көп бөлігі АҚШ-қа кеткен, бірлескен салдарынан 21-ғасырдың басында креолдар Белиз халқының шамамен 25 пайызын ғана құрайды.
Тарих
Жергілікті зерттеулерге сәйкес, Белиз креолдары 17 ғасырда ағаш саудасын дамытқан көптілді пираттар мен еуропалық қоныс жайлаушылардың, сондай-ақ олардың ұрлап алып, ағаш кесу және тасымалдау үшін құл ретінде пайдаланған африкалық құлдардың ұрпақтары болып табылады. Белиздің Ұлттық Криол Кеңесінің мәліметінше, қара нәсілді құлдар 16 ғасырдан бастап Орталық Америка жағалауында жұмыс күші ретінде пайдаланылған, ал испандықтар да оларды жағалау бойындағы жерлерде қолданған. 1724 жылға қарай, британдықтар да Ямайкадан және басқа елдерден құлдар сатып алып, ағаш кесумен айналысты, кейін махагони ағашымен де айналысты. Көптеген құлдар, тіпті Батыс Үндістан нарықтары арқылы әкелінгенмен, Африкада туған, негізінен Ганадан (Га және Эве тайпалары, Ашанти Фанте), Бенин шығанағы және Биафра шығанағы маңында; Нигериядан (Йоруба, Игбо, Эфик).
Көптеген деректер бойынша, Белиз құлдары Батыс Үндістандағы көптеген құлдарға қарағанда жақсырақ өмір сүрген, бірақ оларға қатысты зорлық-зомбылық көрсетілген. Көптеген құлдар көршілес испандық колонияларға қашып кетті немесе орманды жерлерде шағын марондық елді мекендер құрды. Олар 18 ғасырдың соңында, әсіресе 1798 жылғы Сент-Джордж-Кей шайқасында, жаңадан құрылған елді мекенді қорғауға көмектескен деп есептеледі. Уэльс Пойнт Манатидің дәстүрлі оттық самбай биі – отаршылдық дәуірден сақталған ерекше креол биі. Сол кезде құлдар Белиз қаласының әртүрлі аудандарында өздерінің африкалық өңірлеріне сәйкес "тайпалар" болып жиналатын және Рождество мерекесін тойлайтын. Дәстүр бойынша, топ түнде толу айының айналасында үлкен шеңбер құратын. Бір-бірден адамдар шеңбердің ортасына шығып би билейтін. Ерлер биі әйелдер биінен өзгеше, себебі ол – құнарлылық биі. Бұл би жасы жеткен қыздар мен жігіттердің ересек өмірге қадам басқандайы ретінде көпшілік алдында билеуге мүмкіндік беретін уақытты белгілейді.
Музыка
Колониялық дәуірден бері музыка мен би креол мәдениетінің ажырамас бөлігі болды, сол сияқты оған үлес қосқан мәдениеттер үшін де маңызды рөл атқарды. Барабанға қосылып билеу, креол қауымдастықтарындағы Рождество және басқа да мерекелердің маңызды бөлігі еді. "Брукдаун" деп аталатын музыка стилі, креол отбасылары ұйымдастырған түнгі "брамдар" немесе кештерден пайда болды; олар әлеуметтік мәселелерді қозғаумен қатар, көңіл көтеруге де бағытталған. Брукдаун – Белиз музыкасының жанры. Брукдаунның ең белгілі заманауи орындаушысы және инноваторы Уилфред Петерс, Белиздің ұлттық иконы ретінде құрметтеледі. Музыка еуропалық гармониялардың, африкалық синкопталған ырғақтардың және сұрақ-жауап форматының, сондай-ақ аймақтың жергілікті халықтарының поэзиялық элементтерінің үйлесімінен тұрады. Қазіргі түрінде брукдаун – ауылдық халық музыкасы, әсіресе Белиздің ішкі аймағындағы орман шаруашылығы қалаларымен байланысты. Дәстүрлі аспаптарға банджо, гитара, барабан, қоңырау, аккордеон және есек жағының сүйегі кіреді, оны тістеріне таяқпен соғып ойнайды. Брукдаун – ауылдық және сирек жазылатын жанр болып қала береді. Жастардың сыртқы әлемнің мәдениеттерін қабылдауына байланысты бұл музыка мен оның айналасындағы әлеуметтік жиындар азайып барады.
Тамақ пен сусын
Креолдық кешкі ас тағамдарының негізгілеріне күріш пен бұршақ, сондай-ақ әртүрлі еттер жатады, мысалы, сорпалап пісірілген тауық, пеште пісірілген тауық, сорпалап пісірілген шошқа еті, сорпалап пісірілген сиыр еті және т.б.; картоп, көкөніс немесе капуста салаты; теңіз өнімдері, оның ішінде балық, конх, лобстер; кейбір аң еттері, мысалы, игуана, бұғы, пекари және гибнут; сонымен қатар кассава, картоп, какао және банандар сияқты ұнтақталған тағамдар. Әдетте жаңа шырын немесе су беріледі, кейде олар газдалған сусындар мен алкогольді сусындарға (әсіресе, бұршақ, жидек, кашу, сорози, грейпфрут және күріштен жасалған үйде жасалған шараптар) алмастырылады. Таңғы асқа креолдық нан мен криолдық бұршақ, джонникейктер мен фрикейктер (сондай-ақ фрай-джектер деп те аталады) кіреді. 20 ғасырдың соңынан бері креолдар басқа топтардың тағамдарын, әсіресе торттильямен дайындалатын «испандық» тағамдарды қабылдады. Көптеген Орталық Америка иммигранттары әкелген дәстүрлі тағамдар негізінде жалпы ұлттық Белиз асханасы дамыды және қалыптасты. Креолдардың тамақтануы көбінесе теңгерімді болады. «Байлап қайнату» (немесе қайнату) туралы жоғарыда айтылды. Басқа да маңызды креолдық тағамдарға – сиыр аяғынан жасалған сорпа, кокоям мен ішекшесі бар қою сорпа, сондай-ақ балықтан жасалған әртүрлі тағамдар жатады. Кокос сүті мен майы жиі қолданылатын ингредиенттер, бірақ олардың саны азайып, бағасы өсті. 1990 жылдары «өлтіруші сарғаю» ауруы кокос ағаштарының көп бөлігін құртты. Белизде кассавадан дәстүрлі түрде «бами» жасалады, ол Гарифуна кассава нанымен байланысты, кішкентай қуырылған кассава торт. Кассава тамыры ысталғаннан кейін жақсылап жуылады, кептіріледі, тұздалады және диаметрі шамамен 4 см, қалыңдығы 1/2 см болатын жалпақ торттарға айналдырылады. Торттар жеңіл қуырылады, содан кейін кокос сүтіне малып, қайтадан қуырылады. Бами әдетте таңғы асқа, балық тағамдарымен немесе жеңіл тамақ ретінде беріледі. Кассава Поне (пластик торт) – бұл Белиздің дәстүрлі креолдық және Батыс Үнді кассава ұнынан жасалған торт, кейде кокос пен кішміш қосылады. Басқа да танымал десерттерге тәтті картоп пудингі, нан пудингі, stretch mi guts (таффидің бір түрі), tableta (кокос қытырлағы), wangla (уангла) және powderbun, сондай-ақ түрлі пирогтар жатады.