Ливияның географиялық ерекшеліктері

Кіріспе

Ливия Африкадағы төртінші және әлемдегі он алтыншы ірі мемлекет. Ол Жерорта теңізінде, шығысында Мысыр, солтүстік-батысында Тунис, батысында Алжир, оңтүстігінде Нигер және Чад, оңтүстік-шығысында Суданмен шектесе орналасқан. 1960 жылдардағы мұнайдың табылуы зор байлық әкелгенімен, тәуелсіздік алған кезде ол өте кедей шөлді мемлекет болды, оның жалғыз маңызды артықшылығы Африканың солтүстік жағалауының орталық нүктесіндегі стратегиялық орналасуы еді. Ливия Еуропаның ірі елдеріне қол жеткізуге ыңғайлы болды және Солтүстік Африканың араб елдерін Таяу Шығыс елдерімен байланыстырды. Осы фактілер тарих бойы оның қалалық орталықтарын сыртқы әлеуметтік ықпалдардан оқшауланған шалқыма сулар емес, көтеріңкі жол торабына айналдырды. Осының салдарынан, әлемдік қалалар және негізінен шетелдіктер тұратын қалалар мен тайпа басшылары оқшау билік еткен және әлеуметтік өзгерістердің шектеулі болған шөлді аймақ арасында үлкен әлеуметтік айырмашылық пайда болды.

Географиялық жиынтық

Жерорта теңізі жағалауы мен Сахара шөлі елдің ең айқын табиғи ерекшеліктері болып табылады. Бірнеше жоталар бар, бірақ нағыз тау тізбегі жоқ, тек көбінесе бос оңтүстік шөлде, Чад шекарасына жақын жерде ғана Тибести массиві 2200 метрден аса биіктейді. Салыстырмалы түрде тар жағалау жолағы және оңтүстікке қарай орналасқан жоталы далалар ең өнімді ауыл шаруашылығы аймақтары болып табылады. Одан әрі оңтүсқаққа қарай, сирек шөптес жайылымдар аймағы Сахара шөліне ұласады – тасты жазықтар мен құмдардан тұратын шөл дала. Онда адамдар аз қоныстанған, ал ауыл шаруашылығы тек шашыраңқы оазистерде ғана мүмкін. Сахара шөлі Сидра шығанағымен жағалаудағы Сиртика деп аталатын құнарсыз аймақ арқылы байланыстырылған, бұл үлкен тарихи маңызға ие. Триполитанияның жағалауында 300 шақырымнан астам қашықтықта жағалау оазистері құмды алқаптар мен лагуналармен кезектеседі. Олардан ішке қарай 15 000 шаршы километрді алып жатқан үшбұрышты Жіфара жазығы орналасқан. Шамамен 120 шақырым ішке қарай жазық Нафуса тауларына дейін жетеді, олардың биіктігі 1000 метрге дейін жетеді және Триполитан үстіртіннің солтүстік жиегін құрайды. Киренаикада жағалау оазистері аз, ал Марж жазығы – Триполитанияның Жіфара жазығына сәйкес келетін жазық жер – әлдеқайда кіші аумақты қамтиды. Төмендіктер Бенгази мен Дерна арасында 210 шақырымдық жарты ай пішіндес және ең көп дегенде 50 шақырымға дейін ішке созылады. Киренаика жағалауының басқа жерінде құрғақ үстірттің тіктелігі теңізге дейін жетеді. Марж жазығының артында жер бедері күрт көтеріліп, Жабал әл-Ахдар (Жасыл тау) құрайды, оның аты оның қарағай, арша, кипарис және жабайы зәйтүннің жапырақты жабынынан шыққан. Бұл 900 метрге дейін биіктігі бар әктасты үстірт. Жабал әл-Ахдардан Киренаика оңтүстікке қарай Сахара шөліне ұласатын шөл жайылымдық белдеу арқылы созылады, ал Сахара шөлі Чад шекарасынан әрі оңтүстік-батысқа қарай кеңейеді. Киренаикадан айырмашылығы, Триполитания оңтүстікке қарай шөлге қарай созылмайды. Оңтүстік-батыс шөл аймағы Феззан деп аталады, ол итальяндық билік кезінде де, Ливия монархиясының федералды кезеңінде де бөлек басқарылды. Идехан Убари мен Идехан Мурзуқтың ергтері деп аталатын үлкен құм теңіздері Феззан жерінің көп бөлігін қамтиды. 1969 жылы революциялық үкімет Триполитанияның аймақтық атауын ресми түрде Батыс Ливияға, Киренаиканы Шығыс Ливияға, ал Феззанды Оңтүстік Ливияға өзгертті; алайда, ескі атаулар аймақтың тарихымен тығыз байланысты болды және 1970 жылдары олар жиі қолданыла берді. Киренаика ел аумағының 51%, Феззан 33% және Триполитания 16% құрайды. Ливия тәуелсіздікке қол жеткізгенге дейін оның атауы географиялық анықтама ретінде сирек қолданылды. Халық үш құрамдас аймақтың бірінің тумасы ретінде танылуды жөн көрді. Аймақтардың ерекшелігі тек географиялық және саяси тұрғыдан ғана емес, олар негізінен әртүрлі әлеуметтік-экономикалық бірліктер ретінде дамыды – әрқайсысының мәдениеті, әлеуметтік құрылымы және құндылықтары басқалардан ерекшеленеді. Киренаика Триполитанияға қарағанда ертерек арабтанды, ал бедуин тайпалары оған үстемдік етті. Алайда, Триполитанияда жергілікті бербер тұрғындарының іздері әлі де сақталған. Феззан Солтүстік Африканың шұрайлы аймағы болып қала берді, оның оазистерінде көбінесе азшылық этникалық топтар қоныстанған. Триполитания мен Тунис арасындағы шекара заңды және заңсыз көшіп-қонушылардың көптеген өтулеріне ұшырайды. Екеуінің арасында табиғи шекара жоқ, ал екі халықтың этникалық құрамы, тілі, құндылықтар жүйесі және дәстүрлері бір-біріне ұқсас. Киренаика аймағы Мысырмен шектеседі, мұнда да шекара табиғи түрде анықталмаған; заңсыз және заңды өтулер жиі кездеседі. Ал Феззанның Алжир, Нигер және Чадпен шекарасы шөл даланың толық бос болуына байланысты сирек кезігеді. Жерді пайдаланудың дәстүрлі формалары сияқты басқа факторлар да әр аймақта әртүрлі болды. 1980 жылдары олардың бөліну дәрежесі әлі де толық біріктірілген Ливияға жетуге бағытталған күш-жігерге елеулі кедергі келтірді.

The Mediterranean coast and the Sahara Desert are the country's most prominent natural features. There are several highlands but no true mountain ranges except in the largely empty southern desert near the Chadian border, where the Tibesti Massif rises to over 2,200 metres. A relatively narrow coastal strip and highland steppes immediately south of it are the most productive agricultural regions. Still farther south a pastoral zone of sparse grassland gives way to the vast Sahara Desert, a barren wasteland of rocky plateaus and sand. It supports minimal human habitation, and agriculture is possible only in a few scattered oases. The Sahara desert is connected to the Gulf of Sidra on the coast by a barren zone, known as the Sirtica, which has great historical significance. Along the shore of Tripolitania for more than 300 km, coastal oases alternate with sandy areas and lagoons. Inland from these lies the Jifarah Plain, a triangular area of some 15,000 square km. About 120 km inland the plain terminates in an escarpment that rises to form the Nafusa Mountains, with elevations of up to 1,000 metres, which is the northern edge of the Tripolitanian Plateau. In Cyrenaica there are fewer coastal oases, and the Marj Plain – the lowland area corresponding to the Jifarah Plain of Tripolitania – covers a much smaller area. The lowlands form a crescent about 210 km long between Benghazi and Derna and extend inland a maximum of 50 km. Elsewhere along the Cyrenaican coast, the precipice of an arid plateau reaches to the sea. Behind the Marj Plain, the terrain rises abruptly to form Jabal al Akhdar (Green Mountain), so called because of its leafy cover of pine, juniper, cypress, and wild olive. It is a limestone plateau with maximum altitudes of about 900 metres. From Jabal al Akhdar, Cyrenaica extends southward across a barren grazing belt that gives way to the Sahara Desert, which extends still farther southwest across the Chadian frontier. Unlike Cyrenaica, Tripolitania does not extend southward into the desert. The southwestern desert region, known as Fezzan, was administered separately during both the Italian regime and the federal period of the Libyan monarchy. The large dune seas known as ergs of the Idehan Ubari and the Idehan Murzuq cover much of the land of Fezzan. In 1969 the revolutionary government officially changed the regional designation of Tripolitania to Western Libya, of Cyrenaica to Eastern Libya, and of Fezzan to Southern Libya; however, the old names were intimately associated with the history of the area, and during the 1970s they continued to be used frequently. Cyrenaica comprises 51%, Fezzan 33%, and Tripolitania 16% of the country's area. Before Libya achieved independence, its name was seldom used other than as a somewhat imprecise geographical expression. The people preferred to be referred to as natives of one of the three constituent regions. The separateness of the regions is much more than simply geographical and political, for they have evolved largely as different socioeconomic entities – each with a culture, social structure, and values different from the others. Cyrenaica became Arabized at a somewhat earlier date than Tripolitania, and Beduin tribes dominated it. The residual strain of the indigenous Berber inhabitants, however, still remains in Tripolitania. Fezzan has remained a kind of North African outback, its oases peopled largely by minority ethnic groups. The border between Tripolitania and Tunisia is subject to countless crossings by legal and illegal migrants. No natural frontier marks the border, and the ethnic composition, language, value systems, and traditions of the two peoples are nearly identical. The Cyrenaica region is contiguous with Egypt, and here, too, the border is not naturally defined; illegal as well as legal crossings are frequent. In contrast, Fezzan's borders with Algeria, Niger, and Chad are seldom crossed because of the almost total emptiness of the desert countryside. Other factors, too, such as the traditional forms of land tenure, have varied in the different regions. In the 1980s their degrees of separation were still sufficiently pronounced to represent a significant obstacle to efforts toward achieving a fully unified Libya.