Кіріспе

Соғыс кезінде жаумен ынтымақтастық – өзінің азаматтығы бар еліне қарсы соғыс кезінде жаумен ынтымақтастық. Тарихшы Герхард Хиршфельд айтқандай, ол «соғыс пен шетелдік аумақты басып алумен бірдей ескі». 1940 жылы, бастапқыда Франциядағы Виши үкіметіне сілтеме жасап, Франция құлағаннан кейін және олардың оккупациясы кезінде немістермен ынтымақтастық жасады, 1940–44 жылдары. Бұл термин қазіргі мағынасында алғаш рет 1940 жылдың 24 қазанында, Франция құлдырағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Монтоар-сюр-ле-Луарда маршал Филипп Петен мен Адольф Гитлердің кездесуінде қолданылды. Петен Германия соғыста жеңіске жетті деп сенді және француз халқына Германиямен «ынтымақтастыққа» келісетінін хабарлады. Стэнли Хоффманн ынтымақтастықты міндетті (қажеттілікті мойындауға мәжбүрлік) және ерікті (қажеттілікті пайдалануға тырысу) деп бөліп қарастырды. Оның пікірінше, ынтымақтастық құлшынғандыққа немесе идеологиялыққа негізделуі мүмкін. Құлшынғандық – жеке өмір сүру немесе ыңғайлы жағдай үшін жауға қызмет ету, ал идеологиялық – жау билігімен ынтымақтастықты жақтау. Керісінше, Бертрам Гордон Франциядағы идеологиялық және идеологиялық емес ынтымақтастық үшін сәйкесінше «ынтымақтастықшыл» және «ынтымақтастық жасаған» терминдерін қолданды. Джеймс Мейс Уорд ынтымақтастық көбінесе сатқындықпен теңестірілсе де, Филиппиндегі азаматтық тұтқындардың (көбінесе американдықтар) және олардың жапондық қамаушылары арасында өзара тиесілі пайда үшін және тұтқындардың өмір сүру мүмкіндігін арттыру үшін «заңды ынтымақтастық» болғанын мәлімдеді. Еуропа мен Азиядағы Оккупациялық державалармен ынтымақтастық барлық оккупацияланған елдерде әртүрлі деңгейде болды. Соғыс кезінде жаумен ынтымақтастық тарихқа дейінгі дәуірге дейін барып, әрқашан болған. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері тарихшылар оны Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста Францияны оккупациялауына қатысты қолданады. Германияға бас иіп, елден қашқан басқа жеңілген елдерден айырмашылығы, Франция соғыс тоқтату туралы келісімге қол қойып, Францияда қалды, Германиямен экономикалық және саяси тұрғыдан ынтымақтасты, сондай-ақ жаңа жағдайды пайдаланып, билікті маршал Филипп Петен басқаратын ынтымақтас француз мемлекетіне жүктеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Еуропа, әсіресе Виши Франциясы аясында тарихшылар ынтымақтастық пен ынтымақтастықшыл, сондай-ақ байланысты терминдер – ынтымақтастық және ынтымақтастық жасаушылық арасында айырма жасайды. Стэнли Хоффманн 1974 жылы және басқа да тарихшылар фашистер мен нацистік көзқарастарды ұстанатын адамдарға қатысты «ынтымақтастықшылдар» терминін қолданды, олар антикоммунистік немесе басқа идеологиялық себептермен Гитлердің Германиясымен ынтымақтастықты күшейтуді қалады.

Отарлаушылық

Кейбір отарлау немесе оккупациялық қақтығыстарда туған жердің әскерлері жалтақтап берушілер ретінде қарастырылды. Осман империясындағы мамлюктар мен яничарлардың жағдайы осыған ұқсас болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, сөздің бастапқы мағынасы құрметсіз болмаған, бірақ кейіннен қарызға алынғанда өзгерген: Осман империясындағы сипахи әскерлері үшін қолданылған термин Британдық Үндістанда "сепой" деп аударылды, ал ол испан тілінде "сипайо" немесе баск тілінде "зипайо" болып өзгеру арқылы "жалдамалы әскер" деген мағынаны ашық білдірді. "Харки" – 1954-1962 жылдардағы Алжир соғысы кезінде француз армиясында қосымша күш ретінде қызмет еткен алжирлік мұсылмандарды белгілейтін жалпы атау. Бұл термин кейде соғыс кезінде француз Алжирін қолдаған барлық алжирлік мұсылмандарды (азаматтарды да қоса) қамтыды. Олардың қатарына қосылу себептері әртүрлі болды. Тәуелсіз Алжирде олар сатқындықпен айыпталады.

Наполеон соғыстары

Afrancesados ("французданған" немесе "француздарға ұқсаған") - Испанияны француз билігіне қолдау көрсеткен жоғары және орта тапқа жататын испандықтар. Афрансесадолар өздерін саяси саналы абсолютизмнің мұрагерлері деп санады және Наполеонның келуін елді жаңарту мүмкіндігі ретінде қарастырды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Германия басып алған аймақтарда түрлі деңгейдегі әріптестік кездесті.

Франция

Францияда ынтымақтас (collaborateur) пен ынтымақтастық жасаған (collaborationniste) адамдар арасындағы айырмашылық пайда болды. "Ынтымақтастық жасаған" термині негізінен Парижде орналасқан, фашизмге сенген немесе коммунистерге қарсы болған псевдо-нацистік партияларға мүше болған адамдарды сипаттау үшін қолданылады. Ал ынтымақтастар болса, тұрақты себептермен, мысалы, оккупациялық биліктің бұйрықтарын орындау арқылы қоғамдық тәртіпті (полиция қызметкері) немесе мемлекеттік функцияларды (мемлекеттік қызметшілер) сақтау үшін; сауда жасау (соның ішінде секс-жұмыскерлер және немістермен қарым-қатынаста болған, "жатақ ынтымақтастар" деп аталған басқа да әйелдер); немесе жеке амбицияларын қанағаттандыру және ашкөздік үшін ынтымақтастыққа түсті. Ынтымақтастар міндетті түрде фашизмге сенбеді немесе нацистік Германияны қолдамады. Оккупация жеңіліске ұшырағаннан кейін, ынтымақтастар көбінесе қоғамдық ұятқа салу, түрмеге қамау немесе өлім жазасымен жазаланды. Францияда 10 500-ге жуық ынтымақтас адам өлімге кесілді, олардың кейбіреулері заңды сот процесінен кейін, ал кейбіреулері соттан тыс жазаланды. Британдық тарихшы Саймон Китсон француз билігінің азаттыққа дейін ынтымақтастық жасағандарды қудалауды күтпегенін көрсетті. Виши үкіметі, өзі де ынтымақтастыққа белсенді түрде қатысқан, немістерге ақпарат бергені үшін шамамен 2000 адамды тұтқындады. Олар мұны ынтымақтастықты орталықтандыру, мемлекеттің франко-неміс қарым-қатынастарында монополияны сақтап қалуын қамтамасыз ету және күшті ұстанымнан келіссөздер жүргізу үшін егемендікті қорғау мақсатымен жасады. Бұл Виши үкіметі жасаған көптеген келісімдердің бірі болды. Адольф Гитлер 1940 жылғы маусымнан кейін Францияның әлсіздігін пайдаланып, ондағы шиеленісті барынша күшейтуге немiс сарбаздарына көптеген мүмкіндіктер берді. 1940 жылғы 25 маусымда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлттық Кеңестің алғашқы президенті болған француз мемлекеттік қызметкері Жан Муленге неміс билігі француздық сенегалдық әскерлердің Шартрдегі бейбіт тұрғындарды қырғынға ұшыратқанын айыптаған мәлімдемеге қол қоюды ұсынды. Мулен бомбалауды немістер жасағанын білген соң, ынтымақтастық жасаудан бас тартты. Ол немістерге тұтқындалып, ақпаратын бермеу үшін мойнын шынымен кесіп тастады.

Төменгі елдер

Бельгияда, Фландриядағы ВНВ партиясы мен DeVlag қозғалысына, ал Валлониядағы Рексистік қозғалысқа жақтастар ұйымдастырылды. Нидерландыда белсенді ынтымақтастық қозғалысы болды.

Норвегия

Видкун Квислинг (1887–1945), Норвегия армиясының майоры және бұрынғы қорғаныс министрі. Ол 1942 жылы Норвегияның премьер-министрі болды және елді нацистік идеологияға бағындыруға тырысты, бірақ халықтың көп бөлігі оған қарсы күресті. Оның есімі қазір үкіметпен ынтымақтасқан, жоғары беделді сатқынды білдіреді, осыдан оны "квислинг" деп атайды. Шығыс Югославиядағы негізгі серіктестер Германия басып алған Сербия аумағында құрылған Сербияның Ұлттық құтқару үкіметі және 1941 жылдан кейін Орталық державалармен тактикалық ынтымақтастық жасаған югославтық роялистік четниктер болды.

Польша

Польшадағы ынтымақтастық кейбір басқа елдердегіден кем институционалды болды және шеттеулі деп сипатталды, бұл поляк халқы үшін мақтан тұтатын жайт. Дегенмен, Кеңес Одағы олармен бірлесіп жұмыс істеген адамдарды тапты, және бұл 1944 жылы Кеңестер құрған Люблин үкіметі арқылы айқын көрінеді, ол Польша эмиграциядағы үкіметіне қарсы қызмет етті.

Вьетнам

Францияда тұратын вьетнамдық эмигранттар мен шетелде тұрып жатқандар елдегі нацистік оккупациядан шабыттанды. Бұл адамдар сол кездегі көптеген еуропалық ұлтшылдық идеяларға сенді – органикалық этномәдени ұлттық қауымдастыққа және авторитарлық корпоративтік мемлекеттік құрылым мен экономикаға сенім. Сол кезде вьетнамдықтар отаршылдық "әлеуметтік тәртіптің барлық элементтерін жүйелі түрде жойғанын, бұл зиялы элитаның елдің большевизациясына қарсы шығуына әкелетінін" қорқынышпен күтті. 1940 жылы мамыр айында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия әскерлері Францияға басып кіргенде, француз әскері мен үкіметі құлдырады. Сонымен қатар, алты миллионнан он миллионға дейін адам босқынға айналды. Саяси жауапты реакцияны елдегі вьетнамдықтар көрсетті. Францияда Парижде "Amicale annamite" деп аталатын вьетнамдық студенттер мен мамандардың тобы да болды. Олар француз отаршылдық үкіметіне қарсы ұлы наразылық білдірді, бірақ ешқандай нақты идеологиялық бағдарламаны ұстанбады. Олардың мақсаттары 1943 жылы кеңейтілді, сонымен қатар тұтқындалған вьетнамдық сарбаздардың жағдайын жақсартуға ұмтылыс та қосылды. Бұл лагерьдегі тұрмыс жағдайын жақсарту, тамақтандыруды, денсаулық сақтауды, білім беруді және кәсіптік оқытуды қамтиды.

Танымал тұлғалар

Жоғары беделді неміс серіктестерінің қатарында голланд актері Йоханнес Хестерс немесе ағылшын тілінде сөйлейтін радио жүргізушісі Уильям Джойс (ең көп танылған Лорд Хо-Хо) болды.

Соғыстан кейінгі мысалдар

Соңғы кездегі ынтымақтастық мысалдарының ішінде 1989 жылға дейін Кеңес оккупациясымен бірлесіп жұмыс істеген Ауғанстан мекемелері мен жеке тұлғалары, сондай-ақ Ирак және Ауғанстанда "Иә ниеттілер коалициясы" тартқан адамдар бар. 2014 жылы Қырымды басып алу кезінде және Донбастағы қазірге дейін жалғасып келе жатқан соғыс барысында, кейбір украин азаматтары басып кірген ресейлік күштермен ынтымақтастық жасады.

Палестина / Палестиналық аумақтар

Палестина қоғамында Израильмен ынтымақтастық ауыр қылмыс және қоғамдық дақ ретінде қарастырылады, және кейде (сот арқылы немесе соттан тыс) өлім жазасымен жазаланады. Сонымен қатар, 2007–2009 жылдар аралығында 30-ға жуық палестиналық ынтымақтастыққа қатысты қылмыс бойынша сотталды және өлім жазасына кесілді, бірақ бұл үкімдер орындалмады. Полицияның мәліметінше, мұндай кішкентай баланың құпия хабаршы ретінде тартуы ықтимал емес.

2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі

Украина үкіметі өз халқының кең қолдауын алды, бірақ Ресейдің Украинадағы қолдауы Ресейдің оккупациясы жылдарында Донбас аймағында күшейді. Украина үкіметі "ыңғайласушылар тізімін" құрастырды. Онда, Ресейге жақын адамдардың Ресейдің артиллериялық оқтарын бағыттауға көмектесетін бақылаушылар рөлінде әрекет еткені айтылады. Украина президенті Владимир Зеленский шабуыл басталғаннан кейін ынтымақтастыққа қарсы заңдарды қабылдады, оған сәйкес Ресей күштерімен ынтымақтастық жасаған, Ресейдің агрессиясын жоққа шығарған немесе Ресейді қолдаған адамдар 15 жылға бас бостандығынан айырылады.

Мотивация

Кейде адамдар соғыс пен оккупациядан пайда табу үшін немесе жай ғана тірі қалу үшін жаумен ынтымақтасады. Соғыс уақытында адамдардың жаумен ынтымақтасу себептері әртүрлі болады. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германиямен ынтымақтастық жасағандар Сталиннің Кеңес Одағында және басқа Батыс Еуропа елдерінде табылды, ал Жапонмен ынтымақтасқандар Қытайда әрекет етті.