Кіріспе

1940 жылы Шарль де Голльдің сөйлеген сөзі 18 маусымдағы үндеу – Шарль де Голльдің 1940 жылы Франция шайқасынан кейін Лондонға келгеннен соң жасаған алғашқы сөйлеуі болды. Британдық радиокорпорациясының (BBC) радиоарналары арқылы Францияға таратылған бұл үндеу Екінші дүниежүзілік соғыстағы француз қарсыласының басталуы деп есептеледі. Ол француз тарихындағы ең маңызды сөздердің бірі саналады. Француз халқының ұжымдық есте сақтауындағы маңыздылығына қарамастан, тарихшылар осы үндеуді француздардың аз ғана бөлігі тыңдағанын көрсетті. Де Голльдің 1940 жылғы 22 маусымдағы сөйлеуі көбірек адамдарға жетті. Бұл радиохабарлардың тарихи маңызы және де Голльдің француз қарсыласының символы ретіндегі болашақ мәртебесі оған "18 маусым адамы" (L'Homme du 18 juin) деген лақап ат берді.

Контекст

Де Голль жақында бригадалық генерал дәрежесіне көтеріліп, премьер-министр Пол Рейно Францияға неміс шабуылдаған кезде ұлттық қорғаныс және соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Рейно Франко-британ одағы туралы ұсынысын кабинет қабылдамағандықтан отставкаға кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың батыры маршал Филипп Петен нацистік Германиямен қарулы келісімге қол қоюға уәде беріп, жаңа премьер-министр болды. Де Голль мұндай әрекетке қарсылық білдірді және қамауға алу қаупі төнгендіктен 17 маусымда Франциядан қашып кетті. Басқа да жетекші саясаткерлер, соның ішінде Жорж Мандель, Леон Блум, Пьер Мендес Франция, Жан Зей және Эдуард Даладье (және жеке Рено) Солтүстік Африкадан соғысты жалғастыру үшін саяхаттаған кезде тұтқындалды. Де Голль 17 маусым күні түстен кейін Лондонға келіп, Уинстон Черчилльмен кездесті. Британ премьер-министрі де Голльді алдыңғы үш кездесуінен жақсы бағалаған және Францияға сөйлеуге рұқсат берді. Де Голль өзінің сөзін 18 маусым таңында аяқтады, бірақ британ үкіметі рұқсатты қайтарып алуды қарастырып жатқанын білмеді. Лондон Бордодағы Петен үкіметін француз флотын немістер пайдалануынан алып тастауға және жеке француз саясаткерлерін Франциядан кетуге көндіруге үміттенді, сондықтан француз үкіметін сынаған сөйлеуден алаңдады. Бордоға үш жеке делегацияны бірден жібергеннен кейін, бұл сөз жағдайды одан әрі ушықтырмайды деп шешті. Британдықтардың оның сөзін талқылауын білмейтін де Голль BBC студиясына сағат 18:00-де төрт минуттық сөзін жазу үшін келді. Соңғы рұқсат кешкі сағат 20:00-де келгеннен кейін, сөзді кешкі сағат 22:00-де (Париж уақытымен кешкі 20:00-де) BBC радиосы Францияға Broadcasting House-тан хабарлады. BBC келесі күні тағы төрт рет қайталады. Де Голльдің сөзінде неміс қару-жарағы мен тактикасының басымдығы француз әскерін жеңгені айтылды. Жеңіліс толық емес еді, өйткені Францияда әлі де отарлары, Британ империясы одақтасы ретінде және АҚШ-тың көмегі болды; бұл дүниежүзілік соғыс еді, ал Франция шайқасы – оның бір бөлігі. Де Голль француз сарбаздары мен азаматтарды оған хабарласуға шақырды.

Қабылдау және ықпал

Соғыстан кейін де Голльдің 18 маусымдағы хабарламасы француз қарсыласының басталуы және Францияны неміс оккупациясының езгісінен азат ету процесінің басталуы ретінде жиі танылды. Осы сөйлеу де Голльдің болашақ мансабының бастауы болды, ол кейіннен бұл сөйлеуді өзінің "заңдылығының" бастауы деп сипаттады. Ол Германиямен келісімге келмеуге қарсы шыққан алғашқы француз саяси қайраткері болды және сөйлеуде соғысты жалғастырудың үмітсіз емес екендігінің себептері келтірілді. 18 маусымдағы хабарлама француз тарихындағы ең танымал хабарламалардың бірі болғанымен, оны тыңдаған французтардың саны аз болды; оны естігендердің көпшілігінің естеліктері шындықтан алыс. Хабарлама британдық радиостанциясы – BBC арқылы таратылды, бірақ маңызды емес деп саналған жазбасы сақталмады. Хабарды жариялаған адам – жақында ғана кіші министр болып тағайындалған белгісіз бригадир-генерал еді. Осылайша, Ұлыбританиядағы 10 мың француз азаматының тек 300-і ғана ерікті болып тіркелді. Уақытша Ұлыбританияда болған 100 мыңнан астам әскердің көпшілігі – жақында Норвегиядан немесе Дюнкерктен эвакуацияланғандар еді, олардың тек 7 мыңы де Голльге қосылды. Қалғандары Францияға оралып, тез арада соғыс тұтқындарына айналды. Алайда, де Голльдің сөйлеуі күшті әсер етіп, Франция халқы мен Еуропаның басқа да елдерінің қысымға ұшыраған халқына күш берді. Сөйлеудегі тақырыптар соғыс бойы француз халқын неміс оккупациясына қарсы тұруға шақыру үшін қайта-қайта пайдаланылды. Төрт күннен кейін де Голль 18 маусымдағы сөйлеуінде айтқан ойларын қайталап, екінші сөйлеуін Францияда көбірек адам тыңдады. 22 маусымдағы сөйлеудің мазмұны көбінесе 18 маусымдағы сөйлеумен шатастырылады. Сонымен қатар, тамыздың басында де Голль жазған плакат Лондонда кеңінен таратылып, "Лондон плакаты" (L'affiche de Londres) деп аталды. Осы плакаттың түрлері соғыс барысында Африка, Оңтүстік Америка және Францияда жарияланды. Сондай-ақ, 2 еуролық естелік монета шығарылды. 2023 жылы Le Monde де Голльдің даусын қайта жасай алу үшін жасанды интеллектті пайдаланып, сөйлеудің үлгісін жасауды тапсырды. Ол сөйлеудің француз тіліндегі жазбасын табу үшін швейцариялық әскери архивтердегі сөйлеудің неміс тіліндегі транскрипциясын пайдаланды, ал Франсуа Морельдің сөйлеуін "негізгі аудио" ретінде пайдаланып, дауыстық синтез арқылы де Голльдің даусына жақындату үшін өңдеді.

Франция шайқаста жеңіліп қалды, бірақ соғыста жеңілген жоқ.

Де Голльдің атақты сөзі: "Франция бір шайқасты жоғалтты! Бірақ Франция соғысты жоғалтқан жоқ" ("France a perdu une bataille! Mais la France n'a pas perdu la guerre") көбінесе 18 маусымдағы Үндеумен байланыстырылады. Үндеудің тақырыптары осы сөзбен үйлессе де, бұл сөз 1940 жылғы 3 тамызда Лондон қаласының барлық жеріне таратылған, Де Голльдің суреті бар, "Барлық француз халқына" деген мотивациялық плакаттан алынған.