Кіріспе
Гипнозға түсуге адамның қаншалықты оңай болатынының өлшемі. Гипноздық сезімталдық адамды қаншалықты оңай гипнозға түсіруге болатынын анықтайды. Әртүрлі шкалалар қолданылады; ең көп қолданылатындары – Гарвард топтық гипноздық сезімталдық шкаласы (көбінесе үлкен топтарға қолданылады) және Стэнфорд гипноздық сезімталдық шкалалары (жеке адамдарға қолданылады). Гипноздың ерекшелігіне байланысты, ешбір шкаланы толыққанды сенімді деп санауға болмайды. Егер адам қаламаса, оны гипнозға түсіру мүмкін емес делінеді; демек, өте төмен ұпай алған адам гипнозға түсуге ниеті болмауы мүмкін, бұл нақты тест нәтижелерінің орташа көрсеткішін басқа жағдайдағыдан төмендетеді.
Hypnotic susceptibility measures how easily a person can be hypnotized. Several types of scales are used; the most common are the Harvard Group Scale of Hypnotic Susceptibility (administered predominantly to large groups of people) and the Stanford Hypnotic Susceptibility Scales (administered to individuals). No scale can be seen as completely reliable due to the nature of hypnosis. It has been argued that no person can be hypnotized if they do not want to be; therefore, a person who scores very low may not want to be hypnotized, making the actual test score averages lower than they otherwise would be.
Гипноздық тереңдік шкалалары
Эксперименталды жағдайларда негізінен жасалған гипноздық сезімталдық шкалаларынан бұрын, клиникалық тәжірибеде әр түрлі субъективті, мінез-құлықтық немесе физиологиялық өзгерістер негізінде "гипноздық транс" күйінің "деңгейін" немесе "тереңдігін" анықтауға бағытталған қарапайым шкалалар болды. Шотланд хирургы Джеймс Брейд (гипнотизм терминін енгізген), гипноз күйінің әртүрлі деңгейлерін ажыратуға әртүрлі тәсілдермен тырысты. Кейіннен француз неврологы Жан Мартин Шарко да гипноз күйінің летаргиялық, сомнабуликалық және каталептикалық деңгейлері деп атаған түрлері арасында ұқсас айырмашылықтар жасады. Дегенмен, Амброаз Огюст Либо және Гипполит Бернхайм мінез-құлықтық, физиологиялық және субъективті реакциялардың жиынтығына негізделген, олардың кейбіреулері тікелей ұсынысқа, ал кейбіреулері оған тікелей байланысты емес, гипноздық "тереңдік" шкалаларын ұсынды. 20 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында осы ерте клиникалық "деңгей" шкалалары тәжірибелік зерттеулерге негізделген, күрделірек "гипноздық сезімталдық" шкалаларымен ығыстырылды. Ең әсерлілері 1930 жылдары жасалған Дэвис Хасбанд және Фридландер-Сарбин шкалалары болды.
Фридландер-Сарбин шкаласы
Стэнфорд шкаласының маңызды даму кезеңі болған Фридландер-Сарбин шкаласы 1938 жылы Теодор Р. Сарбин жасаған және кейіннен жасалған тәжірибелік шкалаларда қолданылған сынақ сұрақтарына ұқсас элементтерден құралған.
Стэнфорд шкалалары
Стэнфорд шкаласы 1959 жылы Андре Мюллер Вайтценхоффер мен Эрнест Р. Хилгард тарапынан әзірленді. Шкала үш түрден тұрады: А, В және С. Гарвард тобының шкаласына ұқсас, әр түр 12 прогрессивті қиындық деңгейінен тұрады және оны толықтыруға әдетте елу минут уақыт кетеді. Әр түрде моторлық және когнитивтік тапсырмалар бар, бірақ олардың арналған мақсаттары әртүрлі. Бағалаушы әр түрді жеке-жеке бағалайды.
Бланк B
B формасы екінші гипноз сеансын қатыстыратын тәжірибелер жүргізу кезінде А формасынан кейін қолдану үшін әзірленген. Сұрақтар ұқсас, бірақ шамалы өзгертілген (мысалы, нақты бір тапсырмада қарама-қарсы қолды пайдалану). Бұл өзгерістер "бірінші сеанстан қалған есте сақтаудың нақты тапсырмаларды еске түсіруге тым күшті әсер етуіне жол бермеу" мақсатымен жасалды.
Гарвард тобының шкаласы
Рональд Шор және Эмили Карота Орн 1962 жылы Гарвард топтық шкаласын жасады. Ол прогрессивті қиындық деңгейінен тұратын 12 сұрақтан (психометриялық тұрғыдан, нормативтік үлгідегі субъектілердің қанша пайызы әрбір сұрақтан өтіп көргенін көрсетеді) құралды және оны толықтыруға әдетте қырық бес минут уақыт кетеді. Сұрақтар көбінесе моторлық және танымдық тапсырмалардан тұрады, моторлық тапсырмаларды орындау оңайырақ болады. Орташа есеп бойынша 12 сұрақтан 5-і дұрыс жауап беріледі. Тест өзін-өзі бағалау арқылы жүзеге асырылады, бұл нәтижелердің дұрыстығына қатысты сын тудыруы мүмкін.
Гипноздық индукция профилі
Гипноздық индукция профилі (ГИП) немесе көзді айналдыру тестісі, алғаш рет Герберт Шпигель ұсынған, адамның гипнозға бейімділігін шамамен анықтауға арналған қарапайым тест. Адамнан көзін жоғары қарай айналдыру сұралады. Көздің радужкасы мен мүйіз қабығының қаншалықты көрінетіні өлшенеді. Көздің бұл бөліктерінің көрінуі қаншалықты аз болса, адам гипнозға соншалықты бейім. Зерттеулер көрсеткендей, бұл шкаланың бастапқыда ойланғандай, басқа гипноздық шкалалармен байланысы күшті болмауы мүмкін. Соңғы зерттеулер абсорбция шкалаларымен және диссоциативтік тәжірибелермен маңызды корреляцияны көрсетті.
Басқа таразылар
Көптеген басқа тестер кеңінен қолданылмайды, себебі олар көбінесе Стэнфорд шкаласы мен Гарвард топтық шкаласынан гөрі нашар сенімді деп есептеледі. Көптеген мамандар осы тестердің нәтиже беруіне назарды басқару қабілеті себеп болады және гипнозға түсу үшін белгілі бір деңгейде шоғырлану қажет деп ойлайды. Алайда, шоғырлану гипнозды іске қосу үшін қолданылатын "жағармай" емес, гипноздың өзі арқылы туындауы мүмкін.
Сезімталдық
Гипнозға өте жоғары бейімделген адамдар гипноздан тыс да ерекше қасиеттерге ие болады. 1981 жылы Шерл Уилсон мен Т.Х. Барбер "қиялкештер" деп атаған, гипнозға өте жоғары бейімделген топтың көпшілігінің гипноздық әсерін баяндады. Қиялкештердің бірнеше белгісі бар: 1) көп уақытын қиялға беріп, 2) олардың ойлары нақты сезімдердей айқын болуы, 3) ойларына физиологиялық реакциялар білдіруі, 4) балалық шақтағы алғашқы естеліктері орташа жасқа қарағанда ертерек болуы, 5) балалық шақтағы "ойдан туған достарды" еске түсіруі және 6) қиялды ойындарға ынталандырған ата-аналармен өсуі. 1991 жылы Дидре Барретт гипнозға өте бейімделген үлкен топты зерттеп, олардың шамамен 60% Барбер мен Уилсонның қиялкештер сипаттамасына сәйкес келетінін, ал 40% -ын "диссоциаторлар" деп атады: 1) арман күйін көбінесе "өзін жоғалту" сезімі ретінде басынан өткеруі және белгілі бір кезеңде не болғанын есінде сақтамауы, 2) алғашқы естеліктері орташа жасқа қарағанда кейінірек болуы және 3) ата-аналарының қатал жазалаушы болғаны және/немесе балалық шақта басқа да ауыр жағдайларды бастан өткергені. Қиялкештер гипнозды басқа қиялға толы әрекеттерге ұқсас деп сезінеді, ал диссоциаторлар оны бұрын ешқашан бастан өткермеген нәрсеге теңеді. Диссоциативті жекелік бұзылысы бар адамдар кез келген клиникалық топтың ішінде гипнозға ең жоғары бейімділікке ие, одан кейін посттравматикалық стресс бұзылысы бар адамдар келеді. Зерттеулер транскраниалды магниттік ми стимуляциясы гипнозға бейімділікті арттыратынын көрсетті.