Кіріспе

Элизабет Блэк Кандер (1858–1940) – американдық прогрессивті реформатор, қайырымдастықшы және жазушы, Милуокидегі әлеуметтік орталықты (қоныс үйін) құрған адам, және осы жерде ол ең белгілі туындысы – "The Settlement Cookbook" кітабын жазған.

Ерте өмір

Элизабет Блэк 1858 жылғы 28 мамырда Англия мен Бавариядан шыққан еврей отбасыларынан туған Джон мен Мэри (Перлс) Блэк отбасында дүниеге келді. Джон Блэк отбасын асырау үшін құрғақ тауарлар дүкенін ашты. Ол кезде Блэктер Милуоки аймағында саудагерлер болып өмір сүрген екі жүзден астам неміс-еврей отбасыларының бірі еді. Кандердің ата-анасы Temple Emanu El реформалық ғибадатханасының негізін қалаушы мүшелері болды және дінді сол дәуірдің прогрессивті идеяларымен үйлестіруге сенді. Кандер кішкентай кезінде анасынан "үй – ең қасиетті" дегенді естіген. Бітіру сөзінде ол "Америка қалаларында экономикалық жекешелік пен саяси демократияны қайта жаңғырту қажеттігі" туралы айтты. Ол "әлеуметтік құлдыраудың себебі тек қарқынды индустрияландыру, урбанизация немесе капитализм ғана емес, сонымен қатар әйелдердің жеке жауапкершіліктен жалтарып, еркін өмір сүруге бейімділігінде" деп сенді. Кандер прогрессивті идеяларға ие болғанымен, әйелдердің сайлау құқығы қозғалысын қолдамады, оны өнімсіз алаңдатушылық деп есептеді. Сол заманғы басқа да реформатор әйелдер сияқты, Кандер "қалалық шаруашылыққа" сенді. Әйелдер өздерінің үй шаруашылығындағы қабілеттерін қаланың үлкен үйін басқару үшін пайдалана алады. Қоғамның моральдық атмосферасы үй өмірінің орталығына байланысты деген сенім күшейді. Бітіруден кейін ол көп ұзамай "Ladies Relief Sewing Society" қоғамына қосылды, бұл оның болашақ реформалық жұмысының бастауы болды. Ол 1868 жылы Милуокиге көшіп келген Балтимор тумасы Саймон Кандермен мектеп реформасына деген ортақ қызығушылықтары арқылы танысты. Блэк пен Кандер 1881 жылғы 17 мамырда үйленді, олардың балалары болған жоқ.

Жетілдіру жұмыстары

1890 жылдан 1893 жылға дейін Кандер Милуокидегі орыс иммигранттарының отбасыларының тұрмыс жағдайын анықтау үшін мектепке келмейтін оқушылар жөніндегі инспектор болып жұмыс істеді. Жағдай "адамдардың моральдық және физикалық денсаулығына қауіп төндіретін қайғылы жағдай" еді. Кандер өз талдауларын әйелдер клубының мүшелерімен бөлісіп, оларды аймақты реформалауға қатысуға шақырды. Ол еріктілердің үйлерге барып, әрбір иммигрант отбасының қажеттілік деңгейін бағалау бағдарламасын әзірледі. Бұл иммигрант аналарды, әсіресе үйлерінде оқшауланғандарын, Америкалық қоғамға бейімдеуге және оларды басқа еврей қайырымдылық ұйымдарына бағыттауға көмектесу үшін жасалды. Кандер әлеуметтік реформаны негізінен христиандық деп санамағандықтан, орыс иммигранттарына тігін, тамақ дайындау және ағылшын тілі сабақтарын ұсыну үшін құрылған Еврей әйелдерінің Ұлттық Кеңесінің (NCJW) Милуоки бөліміне қосылды. Кандер еврей әйелдерінің ата-бабаларының тарихы мен салтын дамытуда белсенді рөл атқаруға міндетті екеніне сенді. Қоныс аудару еврей қауымдастықтарында ең үлкен жетістікке жетті, себебі олар білім арқылы орта тапқа қол жеткізуге ұмтылыс жасады; ал қоныс үйлері оларға осы мақсатқа жетуге көмектесе алатын еді. Қоныс үйі иммигранттар мәдениетін тойлау – бұл Америкалық қоғамға апаратын жолдағы уақытша тоқтау орны болуы керек еді. Кандер осыны Милуокидегі еврей қауымдастығы арасында жүзеге асыруға қол жеткізді. 1895 жылы ол Милуокидегі Б'не Йешурун ғибадатханасында «Тазалық миссиясын» (Keep Clean Mission) құрды. Кандер оны өз қаражатынан 75 доллармен құрды. Миссия бес жастан он жасқа дейінгі жүз балаға қызмет көрсетті. Оларға өмірдің барлық саласында тазалық туралы қысқаша насихат айтылды.

Елді мекен үйі мен аспаздық кітабы

Әйелдер тігіншілігінің миссиясы – "кедейлер мен мұқтаждардың азаптарын жеңілдету, оларға киім-кешекпен қамтамасыз ету". 1894 жылы ол қоғамның президенті болып сайланды. Көбінесе көмекке мұқтаж болғандар – Шығыс Еуропадан көбейген иммиграцияның нәтижесінде саны артып, кедейленіп қалған еврейлер еді. Әйелдер тез арада киіммен ғана көмектесу жеткіліксіз екенін түсінді. Олар санитарлық жағдайды жақсартуға, иммигрант балаларының мектепке қатысуын қамтамасыз етуге және тігіс, тоқыма, жөндеу, тізбелеу, кестелеу, сурет салу және бояу сияқты шеберлік сабақтары арқылы олардың жаңа өмірге бейімделуіне көмектесуге бел буды. Кейіннен бұл Милуоки еврей миссиясы деп аталды. 1900 жылдың 27 наурызында Кандердің Милуоки еврей миссиясы Жеке қызмет көрсету әйелдер қауымдастығымен бірігіп, Солтүстік 5-ші көшеде тұрақты орын құрды. Бұл орынға қаржылық қолдауды Милуокидің іскер элитасы көрсетті. Оның күйеуі Саймон, жылжымайтын мүлікпен айналысатын бизнесі және республикалық штат өкілі ретіндегі қысқа мерзімді қызметі арқасында көптеген байланыстарға ие болды, бұл оған осы тұрақты орынға қаржы жинауға мүмкіндік берді. Кандер президент болып сайланды; әкімшілік жұмыстарынан өзге, ол тамақ дайындау сабақтарын да өткізді. Бұл сабақтар отбасыларды американдық өмір салтына бейімдеуге және иммигранттарды дұрыс тамақтану туралы біліммен қамтамасыз етуге көмектесті. Иммигрант қыздары тұрақты орыннан алған американдық тәжірибелер мен құндылықтарды үйлеріне әкелді. Тамақ дайындау сабақтары жас әйелдердің дұрыс тамақтану арқылы нашар мәдени диеталарын өзгертуге көмектесті. Тұрақты орынның жұмысын жалғастыру үшін, оған қаржының тұрақты көзін табу қажет болды. Кандер өзінің тамақ дайындау сабақтарының рецепттерін және әріптес клуб мүшелерінің рецепттерін жинап, аспаздық кітап шығаруды ұсынды. Алайда, тұрақты орынның директорлар кеңесі кітапты басып шығару үшін қажетті 18 долларды беруден бас тартты. Кандер кітапты басып шығаруға көмектесу үшін Милуокидегі баспагер Мерон Юддлэйлге жүгінді, ол жарнама сату арқылы қаржыландырылатын жұмысты қабылдауға келісті. Кітаптың толық атауы "Ер адамның жүрегіне жол" – "Тұрақты орынның аспаздық кітабы" болғанымен, ол көбінесе "Тұрақты орынның аспаздық кітабы" деп танылды. Ол 174 беттен тұратын рецепттер, шаруашылық кеңестері және үй шаруасын жүргізу туралы нұсқаулықтар жинағын құрастырды. Кітап сонымен қатар оқырмандарына американдық өмір салтына жақсырақ бейімделуге көмектесетін құрал болды. Кейіннен ол Милуоки университетінің орта мектебінің ғимаратын сатып алып, еврей қауымдық орталығын кеңейтуге қаражат жинауға көмектесті. 1917 жылға дейін әйелдердің ешқайсысына жалақы төленбеді, осы жылы тұрақты орында қызметкерлерді жұмысқа алуға жеткілікті қаражат болды. Тек 1921 жылы ғана Кандер әр кітап үшін 20 цент авторлық төлем алуға келісті. Осы кезде "Тұрақты орынның аспаздық кітабына" деген сұраныс ұсынысты басып озғандықтан, Кандер мен оның комитеті "Тұрақты орынның аспаздық кітабы" компаниясын құрды, бұл компания кітаптың қырық басылымын шығаруға көмектесетін қайырымдылық ұйым болды. Бірінші "Тұрақты орынның аспаздық кітабы" 1901 жылы жарық көрді және оның 1000 данасы бір жылдың ішінде сатылып кетті. Кітаптың танымалдығы соншалық, алғашқы басылымнан кейін 34 қосымша басылым шығарылып, барлығы 2 миллион дана таралымға жетті.

Басқа жұмыстар

1907 жылы сәуірде Кандер Милуоки мектеп кеңесіне (Висконсин штатының әйелдері) сайланған алғашқы әйелдердің бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кандер Милуоки қаласының азық-түлік сақтау кеңесіне жетекшілік етті және елдегі алғашқылардың бірі болып, халыққа минималды бағада тамақ беру үшін азық-түлік алмасу жүйесін құрды.