Ласло Полгар: Шахмат генийлерін тәрбиелеу тәжірибесі

Кіріспе

Венгриялық шахмат оқытушысы, венгр басының әншісі Ласло Полгар (11 мамыр 1946 жылы туған) – венгриялық шахмат оқытушысы және білім беру психологы. Ол әйгілі Полгар қарындастарының әкесі: Зюсса, Зсофия және Юдит, оларды шахмат дағдарыбына жеткізіп, Юдит пен Зюсса әлемдегі ең үздік және екінші ең жақсы шахматшы әйелдері болды. Юдит – барлық уақыттағы ең ұлы шахматшы әйел ретінде кеңінен танылады, өйткені ол әлемдік рейтингте алғашқы ондыққа енген жалғыз әйел, ал Зюсса әйелдер арасындағы әлем чемпионы атанды. Ол «Шахмат: 5334 мәселе, комбинациялар және ойындар» және шахматтың түрлерін қарастыратын «Шахматты реформалау» сияқты танымал шахмат кітаптарын жазды. Ол сондай-ақ бала тәрбиесіндегі пионер-теоретик ретінде танылады, ол «гениальды адамдар туылмайды, олар жасалады» деп сендіреді. Полгардың қыздарымен жасаған тәжірибесі «адамзат білімінің тарихындағы ең таңғаларлық тәжірибелердің бірі» деп аталды. 1992 жылы «Вашингтон Пост» газетінде Питер Маас былай деп жазды: «Оны қарсыластары доктор Франкенштейн ретінде бейнеледі», ал оның жақтастары оны «Гудини» деп қарады.

Білім және мансап

Полгар 1946 жылдың 11 мамырында Венгрияның Гёнгеш қаласында дүниеге келді. Ол университетте оқығанда барлау ісін зерттеген. Кейін ол студенттік жылдарында "генийлердің өмірбаянын қарағанда", "бірдей нәрсе таптым. Олардың барлығы өте жас кезінде бастап, қарқынды түрде оқыған" екенін еске алды. 1987 жылы People журналында хабарланғандай, Полгар некеге тұрудан бұрын әке болуға дайындық жасады, Сократтан Эйнштейнге дейінгі 400 ұлы зиялының өмірбаянын зерттеді. Егер бала тәрбиесіне дұрыс көзқарас танытса, "егер бала сау болса", оны "генийге" айналдыра алатынына ол келді. 1992 жылы Полгар Washington Post газетіне: "Гений тумайды, білім мен жаттығу арқылы қалыптасады. Бала сау дүниеге келсе, ол потенциалды гений" деді. Полгар мен оның әйелі балаларына үйрету үшін түрлі пәндерді қарастырды, "математика және шетел тілдері сияқты", бірақ олар шахматты таңдады. "Егер ерте бастасаңыз, көп уақыт жұмсап, сол бір пәнді сүйсеңіз, кез келген пәнмен де осылай істей аламыз", - деп түсіндірді Клара кейінірек. "Бірақ біз шахматты таңдадық. Шахмат өте объективті және өлшеу оңай". Эксперимент 1970 жылы "әрбір баланың кез келген салада гений болуға қабілетті деген қарапайым ұсыныспен" басталды, егер білім беру үш жасқа дейін басталып, алты жасында мамандануды бастаса. Полгар қыздарын үйде оқытуға "Венгрия билігімен күресті". Отбасы "Будапешттің орталығындағы қарапайым пәтерде" тұрды, оның "тар қонақ бөлмесі" "шахмат кітаптарымен толы" және бір қабырғасы "ғасырлар бұрынғы шахмат көріністерінің эскиздерімен безендірілген". "Мен үшін шахматты үйрену табиғи болды; менің қарындастарымның маңында болғандықтан, ойнағым келді", - деді Джудит 2008 жылы. Полгар қыздарға ойынды үйреткен кезде, оның әйелі үй шаруасын атқарып, кейіннен "40 елдегі турнирлерге сапарларын ұйымдастырды". Оның қызы Сьюзан 2005 жылғы сұхбатта: "Әкем тумысынан таланттың маңызы жоқ деп санайды, [жетістік] 99 пайыз қажырлы еңбекпен байланысты" деді. Ол сондай-ақ Полгарды "әрқашан үлкен ойлар" және "адамдардың іс жүзінде жасайтындарынан гөрі көбірек нәрсеге қабілетті екенін ойлайтын" "көрнекі тұлға" деп сипаттады. Полгар қыздарын шахматқа тым көп назар аударуға ынталандырғаны үшін кейбір адамдар сынға алса да, қыздар кейіннен олардың бәрін ұнатқанын айтты. Полгар "бірде түңгі уақытта Софияны ваннада, екі тізесінің үстінде шахмат тақтасымен тапты". "София, фигураларды қалдыр!" деді ол. "Әке, олар мені жалғыз қалдырмайды!" - деп жауап берді ол. Фрэнк МакНейлдің 2009 жылы жарық көрген "Миді ескере отырып оқу" атты кітабында айтылғандай. 1992 жылы Кэти Форбс "Полгар әпкелері: жаттығу ма, әлде гений ме?" атты кітап жариялады. 2012 жылы Израиль I телеарнасында Полгар мен оның эксперименті туралы деректі фильм көрсетілді. Бұл фильмнің продюсері Амир Харел Полгарлар туралы оқиғаның "өмірдің көптеген аспектілерін қамтитынын" айтты: "білім беру эксперименті, жатқызылған идеология, коммунистік режимге қарсы ерлік күрес, жыныстық теңдік мәселелері, отбасылық қарым-қатынастар және тіпті махаббат оқиғалары. Әрине, фильм әкенің, Ласло Полгардың құпиялы табиғатын ашып көрсетуге тырысады". Кинорежиссер Йоси Авирам "Билік пен БАҚ-тың көп жылдық зәбірлеуі отбасыны өздері туралы фильм түсіргісі келетін адамдарға күдікпен қарауға мәжбүр етті" деді. "Маған шахматты жақсы көруім және осы отбасыға ғашық болғаным көмектесті". Ол "барлық уақытта жазылған ең танымал шахмат кітаптарының бірі" деп аталды. 2023 жылы Зюсса Полгар Facebook-тегі жазбасында кітапты әкесі емес, өзі жазғанын мәлімдеді.

Polgár was born on 11 May 1946 in Gyöngyös, Hungary. He studied intelligence when he was a university student. He later recalled that "when I looked at the life stories of geniuses" during his student years, "I found the same thing They all started at a very young age and studied intensively." He prepared for fatherhood before marriage, reported People Magazine in 1987, by studying the biographies of 400 great intellectuals, from Socrates to Einstein. He concluded that if he took the right approach to child rearing, he could turn "any healthy newborn" into "a genius." In 1992, Polgár told the Washington Post: "A genius is not born but is educated and trained When a child is born healthy, it is a potential genius." Polgár and his wife considered various possible subjects in which to drill their children, "including mathematics and foreign languages", but they settled on chess. "We could do the same thing with any subject, if you start early, spend lots of time and give great love to that one subject," Klara later explained. "But we chose chess. Chess is very objective and easy to measure." The experiment began in 1970 "with a simple premise: that any child has the innate capacity to become a genius in any chosen field, as long as education starts before their third birthday and they begin to specialize at six." Polgár "battled Hungarian authorities for permission" to home school the girls. The family lived "in a modest apartment in the heart of Budapest" in which the "narrow living room" was "cluttered with chess books" and one wall was "lined with sketches of chess scenes from centuries ago." "For me, learning chess was natural; with my sisters around me, I wanted to play," said Judit in 2008. While Polgár taught the girls the game, his wife took care of the home and later "coordinated their travels to tournaments in 40 countries." His daughter Susan said in a 2005 interview, "My father believes that innate talent is nothing, that [success] is 99 percent hard work." She also described Polgár as "a visionary" who "always thinks big" and who "thinks people can do a lot more than they actually do." Although Polgár was criticized in some quarters for encouraging his daughters to focus intensely on chess, the girls later said they had enjoyed it all. Polgár "once found Sophia in the bathroom in the middle of the night, a chessboard balanced across her knees." "Sophia, leave the pieces alone!" he told her. "Daddy, they won't leave me alone!" she replied. as did Frank McNeil in his 2009 book Learning with the Brain in Mind. In 1992, Cathy Forbes published a book entitled The Polgár Sisters: Training or Genius?. A documentary about Polgár and his experiment was shown on Israel I TV in 2012. Amir Harel, producer of the documentary, said that the story of the Polgárs "touches upon many aspects of life: the educational experiment, the underlying ideology, the heroic fight against the Communist regime, issues pertaining to the equality of the sexes, family relationships, and even love stories. Obviously, the film attempts to decipher the mysterious nature of the father, László Polgár." Filmmaker Yossi Aviram said that "Years of abuse by the authorities and media made the family suspicious" of people who wanted to make a film about them. "What helped me was my love of chess and the fact that I had fallen in love with this family." It has been called "One of the most iconic chess books ever written." In 2023, Zsuzsa Polgár claimed in a Facebook post that she had written the book and not her father.