Кіріспе

Президент Глория Арройоға қарсы жасалған төңкеріс әрекетінен кейін бір апталық кезеңде Филиппинде төтенше жағдай жарияланды, оны президенттің өкілі Игнасио Бунье 2006 жылдың 24 ақпанында 1017-ші жарлық арқылы жариялады. Бұл, үкімет президент Глория Макапагал Арройоның билігіне қарсы жасалған төңкеріс әрекеті сол күні сәтсіз аяқталғанын мәлімдегеннен кейін орын алды. Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі төңкеріс әрекетіне қатысы бар генерал тұтқындалғанын да хабарлады. Президент Арройо 2006 жылдың 3 наурызында 1021-ші жарлық арқылы төтенше жағдайды жойды. Ұлттық төтенше жағдай сонымен қатар төменгі сыныптардағы білім беру сабақтарының уақытша тоқтатылуына және барлық демонстрациялар мен наразылықтарды өткізуге рұқсаттардың дереу жойылуына әкелді. Үкімет сол күні және одан кейінгі күндері барлық қоғамдық іс-шараларды да тоқтатты. 1987 жылғы Конституцияның ережелеріне сәйкес, үкіметке хабеас корпустың ордерінсіз кез келген адамды белгісіз мерзімге қамауға рұқсат берілді. Президент Арройо филиппиндіктерге жағдай бақылауда екенін және төтенше жағдайды теріс пайдаланбайтынын жеткізді. Арройо төтенше жағдай жариялауын "республикамызға анық және жақын қауіпті анықтадық және оны жойдық" деген мәлімдемесімен негіздеді. Сыншылар бұл Арройоның ықпалы мен танымалдығы төмендегендіктен саяси билікті басып алу әрекеті екенін айтты, ал кейбіреулер бұл әрекеттің 1972 жылы әскери жағдай жариялаған бұрынғы президент Фердинанд Маркостың іс-әрекеттерімен ұқсас екенін көрсетті. 2006 жылдың 3 наурызында (жарияланғаннан кейін бір апта өткен соң) 1021-ші жарлық арқылы президент төтенше жағдайды жойды.

Бұрынғы оқиғалар

Төңкеріс әрекеті 2003 жылғы Оуквуд бүлігінен кейін болды, онда президент Арройо, оның кейбір министрлер кабинетінің мүшелері және әскерилер сыбайлас жемқорлықпен айыпталды. Сонымен қатар, 2004 жылы Арройо мен кейбір сайлау комиссиясының өкілдері 2004 жылғы президенттік сайлауда сайлау алаяқтығы жасады деген айыптамалар таралды ("Hello Garci" дауы). Бұған қоса, №464 атқару жарлығына сәйкес, президент атқару билігіндегі мемлекеттік қызметкерлерге Филиппин Конгресінің тыңдауларына қатысуға тыйым салынды, ал "Калибрленген алдын ала жауап" шарасы бойынша, митинг рұқсатынсыз көшеде наразылық білдіруге тыйым салынды. Бұл президенттің танымалдылығының EDSA II-ден кейінгі +28% көрсеткіштен 2005 жылдың желтоқсанына қарай 30%-ға төмендеуіне әкелді.

Жарлыққа дейінгі оқиғалардың уақыт реті

Төңкеріс туралы алғаш рет 22 ақпанда төңкеріс жасау ниетінде болған 14 жас әскери офицер ұсталғанда хабарланды. 24-і күні түнгі сағат 00:00-де Тагиг қаласындағы Бонифасио бекінісіне көптеген әскери көліктер кіргені байқалды. Содан кейін, сағат 02:00-де EDSA-дағы Агуинальдо лагеріне бірнеше көлік кіргені көрінді. Скаут рейнджерлерінің бригад генералы Данило Д. Лим Филиппин Қарулы Күштерінің күзетіне алынды. Бұрынғы президент Жозеф Эстрада сағат 03:00 шамасында Сан-Хуан медициналық орталығында полициямен оятылды және Ризал облысының Танай қаласындағы демалыс үйіне қайтуға бұйрық берілді. Ол полицияның өтінішін орындамады, себебі ол сыбайлас жемқорлық айыптарымен сотталып жатқан Сандиганбаяннан өкілеттік алмаған еді. Ол: "Магкакатаян ками" ("Менің үстімнен өлігімді көтеріп өту керек") деді. Маниладағы саяси жағдайдың тұрақсыздығына қарамастан, оның көз операциясы сәтті аяқталды. Бірнеше сағаттан кейін 1986 жылы алғашқы Халық күші қозғалысының ортасы болған EDSA ғибадатханасының алдында ірі демонстрациялар өтті. 23 ақпанда ғимараттың сыртында лак балғасынан жасалған бомба жарылғаннан кейін Малаканаңдағы президенттік резиденция қатаң күзетке алынды. Төңкеріс "Oplan HACKLE" деп аталған жоспардың бір бөлігі еді. Арройо төңкерісті әскерилердегі оңшыл фракциялар мен солшыл анархистердің арасындағы келісім деп мәлімдеді, бірақ бұл күмәнді болып көрінеді, өйткені екі тарап та бұрын бір-бірімен соғысқан және олардың одақтас болуы қиын. Таңның ортасына қарай президент Глория Макапагал Арройо Білім министрлігі мен Жоғары білім беру комиссиясы арқылы бастауыш мектептен университет деңгейіне дейінгі барлық оқу шараларын тоқтата тұру туралы шешім қабылдады. Сағат 11:25 шамасында Арройо ұлттық телеарнада №1017 жарлықты жариялады, бүкіл елді төтенше жағдайға алып өтті, бұл бүліктерді басу мақсатында әскери жағдай енгізілуіне әкелуі мүмкін деген қорқынышқа ортақ болды. Президент №1017 жарлығын іске асыру үшін №5 жалпы бұйрыққа қол қойды, Филиппин Қарулы Күштеріне "елдегі бейбітшілік пен тәртіпті сақтау және оны терроризм немесе хаостан қорғау" тапсырмасын берді. Жарлық, тиісінше, барлық митингтерге рұқсат беруді тоқтатты және Арройо әкімшілігінің түсіндіруіне сәйкес, ордерсіз тұтқындауға рұқсат берді.

Жарлықтан кейінгі оқиғалар

EDSA ғибадатханасының наразылық акциясын полиция түскі уақытқа дейін таратып жіберді. Кейбіреулері Ла-Салле Грин-Хиллзге, ал басқалары Макатидегі Аяла даңғылындағы Нино Акино ескерткішіне гүл шоқтарын қою рәсіміне барды. EDSA-ның екінші жағында Филиппин университетінің профессоры Рэнди Дэвид басқаратын наразылық білдірушілер EDSA Камунинг қиылысында қауіпсіздік күштері тарапынан зорлықпен таратылды. Дэвид пен Арджи Гевара Кесон қаласындағы Карингал лагерінде бүлікке ұлтату айыбымен тұтқындалды. Кейіннен ол түнде босатылып, барлық айыптар алынды. Солшыл «Акбаян» партиясының жетекшісі Рональд Лламас та тұтқындалды. Сағат 15:30-да түрлі сала өкілдері Макатидегі Нино Акино ескерткішіне жиналып, 1986 жылғы Халық төңкерісінің 20 жылдығын атап өтті. Бұрынғы президент Коразон Акино және оның қызы Крис Акино, Сенат төрағасы Франклин Дрилон, бұрынғы вице-президент Теофисто Гвиньона, епископ Теодоро Бакани және епископ Оскар Круз, сондай-ақ Акилино Пиментель және басқа да сенаторлар қатысты. Наразылық білдірушілер Макати қаласын оппозициялық мэр Жеджомар Бинай басқаратындықтан, онда жиналу қауіпсіз болады деп сенді. Дегенмен, аймаққа көптеген полиция қызметкерлері жөнелтілді. Салт бойынша конфети лақтыруды ғимараттардың бір бөлігіндегі адамдар мен тікұшақ жүзеге асырды. Полиция мәлімдемесінде наразылық білдірушілердің «ерікті түрде» кеткені айтылса да, митингті Филиппин полициясы сағат 19:30-да таратып жіберді.

Әскери қозғалыстар

26 ақпан күні таңертең Қарулы Күштер әдеттен тыс әскери қозғалыстар болады деген мәтіндік хабарламаларды жоққа шығарды. Малакананг Манила қаласы Сан-Хуан қаласының мэрі Ж. В. Эджерсито жасаған мәлімдемелердің рас еместігін мәлімдеді. Мэр Эджерсито Малаканангтан келген ақпаратты жоққа шығарды. Малакананг сондай-ақ рұқсатсыз әскерлердің қозғалысы жоқ екенін хабарлады.

Форт-Бонифасиодағы дағдарыс

26 ақпанда сағат 18:00 шамасында генерал-майор Ренато Миранда Филиппин теңіз жаяу әскерінің командирі лауазымынан алынды немесе отставкаға кетуі сұралды. Филиппин Әскери-теңіз күштерінің бас вице-адмиралы Матео Майуга және Малакананг Миранданың жеке себептермен босатылуын сұрағанын, ал басқалары бұл оның қызметтен босатылуы деп қабылдағанын мәлімдеді. Оның орнына бригадалық генерал Нельсон Аллага Филиппин теңіз жаяу әскерінің іс-қимыл жасайтын командирі болып тағайындалды. Полковник Ариэль Керубин Әскери-теңіз күштерінің бұл қадамдарына қарсылық білдірді, ал бірқатар теңізшілер Форт-Бонифасио лагерінің шіркеуіне жиналып, наразылық ретінде дұға етуді бастады, бұл "қолдауды кері тартуға" әкелуі мүмкін еді. Президент әкімшілігінің басшысы Майк Дефенсор бұл шешім әскерилердің құзырында екенін, сондықтан Малаканангтың бұл мәселеге қатысы жоқ екенін айтты. Ол сондай-ақ, БАҚ-тың Форт-Бонифасиодағы оқиғаларды жарияламауын өтінді, бірақ ірі жеке телеарналар бұл ұсынысқа бағынбай, жағдайды кеңінен көрсетті. Қарулы күштер қарсы шаралар қолданды, мысалы, Фортқа апаратын басты жол – Лоутон даңғылын жапты, Форттағы жарықты өшірді және адал әскерлерді орналастырды. Алайда, экс-президент Корасон Акино, экс-вице-президент Теофисто Гуингона, сенатор Рамон Магсайсай, депутаттар Бениньо Акино III және Име Маркос, сондай-ақ Де Ла Саль университетінің президенті Бр. Армин Луистро, FSC, және басқа да оппозиция өкілдері Форт-Бонифасиоға барды, бірақ сағат 19:05-те Азаматтық тәртіп сақшылары жағдайды бақылау үшін келді. Азаматтық қоғам Ла Саль бауырластарының жетекшілігімен Форттың алдында дұға ету рәсімін өткізді. Сол күні кешке капитан Джеронимо дағдарыс аяқталғанын мәлімдеді. Жаңа тағайындалған Филиппин теңіз жаяу әскерінің командирі, бригадалық генерал Нельсон Аллага барлық теңізшілерге басшылық етуді өз мойнына алды, ал Керубин кейіннен қызметтен босатылып, Марави қаласында әріптестерімен қоштасты. Бригадалық генерал Аллага жағдайдың қалыпқа келгенін және Филиппин теңіз жаяу әскерінің барлық бөлімдері бұрынғы оқиғаларға қарамастан "бағыныштылық тізбегін" сақтайтынын хабарлады. Бұл шешім офицерлердің келісімімен қабылданды, олар бағыныштылық тізбегін сақтау мәселесі бойынша дауыс берді, нәтижесі 9 қарсы 6 болды. Дағдарыс аяқталғаннан кейін Форт-Бонифасионың алдындағы адамдардың көпшілігі тарап кетті, ал Малакананг жауап ретінде келесі күні барлық білім беру мекемелерінде сабақтарды тоқтатты. Полковник Керубин 1-ші теңіз бригадасының командирі лауазымынан босатылды, оның орнына уақытша полковник-лейтенант Луизито Марселино тағайындалды.

Тұтқындалу

Макати митингісінен кейін Әділет департаменті 1980 жылдары Акино үкіметіне қарсы төңкерістерге жетекшілік еткен бұрынғы сенатор Грегорио Хонасанды, сондай-ақ 2003 жылғы Оуквуд бүлігіне қатысқан РАМ (Rebolusyonaryong Alyansang Makabansâ, "Ұлтшыл революциялық альянс") басшыларының алтауын сотқа берді. 25 ақпанда ANAK PAWIS партиясының тізімі бойынша өкілі Криспин Белтранға тұтқындау ордері табысталды және 1985 жылы Фердинанд Маркосқа қарсы жасалған төңкеріске қатысқан деген айыппен төтенше жағдай заңдары бойынша сұраққа тартылды. Бұл өте ерекше және даулы қадам болып саналды, өйткені күдікті қылмыс жиырма жыл бұрын жасалған. Белтран: "Олар бұл шақыру ғана дейді, бірақ менің ойымша, бұл тұтқындау. Ордерсіз тұтқындау, менің ойымша, одан да көп болады", - деді. Белтран 27 ақпанда полиция тарапынан алдын ала тергеуден өтті және "қозғалысқа шақыру" және "қозғалыс жасауға құлықтану" айыптары тағылды. Полиция кейіннен Bayan Muna партиясының тізімі бойынша өкілі Сатур Окампоны тұтқындауға сәті түспеді. Филиппин полициясының бұрынғы бастығы және бұрынғы президент Фидель В. Рамостың ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі, зейнеткер генерал Рамон Монтаньо да полиция тарапынан тұтқындалды. Ол бүлікке итермелеушілік жасады деген айып тағылды, ал бұрынғы полиция генералы Рекс Пиад та тұтқындалды, бірақ кейіннен бұл әрекетті растайтын ешқандай дәлел табылмады.

"Батасан 5"

Сол күні, PNP–CIDG 51 адамға, оның ішінде бес партиялық тізімнен сайланған депутатқа (Белтран, Окампо, Теодоро Касиньо, Джоэл Вирадор және Лиза Маза) қарсы қылмыстық іс қозғады. Оларды Қылмыстық кодекстің қайта жаңартылған 134-бабы, 135-бабымен байланыста (қозғалыс/көтеріліс) бұзғандықтары айтылды. "Батасан 5" деп аталған топқа прокурорлар тобы бекітілді, бірақ оларды кінәлі деп таба алмады. Азшылық фракциясының жетекшісі, Сорсогоннан шыққан Френсис Эскудеро, төтенше жағдай кезінде депутаттарды қамауды тоқтатуға шақырды. Де Венеция Өкілдер палатасының мүшелеріне қорғауға кепілдік берді және кеңсесі мен конференц-залын уақытша тұруға ұсынды. Бес депутат 70 күн бойы Өкілдер палатасында жасырынып жүрді. 11 мамырда Әділет министрлігі "Батасан 5" тобына Еңбек күніне қарсы көтеріліс жоспарлағаны үшін жаңа айыптаулар тақты.

Баспасөз бостандығы

Төтенше жағдай кезінде үкімет конституцияға сәйкес, бұқаралық ақпарат құралдарын қоса алғанда, мемлекеттік коммуналдық қызметтерді бақылауға алады. Гонсалес филиппиндіктерге үкіметтің бұл өкілеттіктерді қажетсіз жағдайда қолданбайтынына сендірді. Дегенмен, Арройо үкіметі баспасөз бостандығын шектеген деген хабарлар тарады. 25 ақпанда PNP-CIDG солшыл және бүлікші әскери топтарға көмек көрсеткен деген айыппен "The Daily Tribune" газетіне шабуыл жасады. Сондай-ақ, әскерилер Кесон қаласының Дилиман ауданындағы ABS-CBN телеарнасының ғимаратын қоршаған деген хабарлар да болды. Бірақ олар бірнеше сағаттан кейін одан кетіп қалды. "Samahang Plaridel", Филиппин журналистерінің ұлттық одағы және Журналистерді қорғау комитеті №1017 Жарлыққа наразылық білдіріп, оны баспасөз бостандығын басып тастау деп бағалады.

Прокламацияны алып тастау

1 наурыздағы Күл шәрбі күні Арройо «төтенше жағдай» режимін жақын арада, мүмкін наурыздың бірінші аптасының соңына дейін күштен шығаратынын мәлімдеді. Президент Әділет министріне, Ұлттық қорғаныс министріне және Филиппин Ұлттық полициясының бастығына төтенше жағдайды күштен шығару алдында оған есеп беру үшін 24-72 сағат уақыт берді. 3 наурызда №1021 Жарлық арқылы Филиппин Президенті Глория Макапагал Арройо Филиппиндегі төтенше жағдайды ресми түрде аяқтады. Төтенше жағдай (№1017 Жарлық) 2006 жылдың 24 ақпанынан бастап бір аптаға созылды. Оның сөзіне göre, төтенше жағдай маңызды демократиялық институттарды және тіпті бұқаралық ақпарат құралдарын қорғады. Бұл Филиппин Ұлттық полициясы мен Филиппин Қарулы күштерінің қауіпсіздік деңгейін төмендетуге әкелді.

Анти-Арройо

Бірқатар бақылаушылар президент Арройоның әрекеттері мен Фердинанд Маркостың әрекеттері арасындағы ұқсастықтарды байқады. Филиппин университетінің саяси ғылым профессоры Бенито Лим: «Бұл барлық бостандықтың қысымдауы. Бұл конституция мен құқықтардың бұзылуы. Бұл үкіметке қарсы наразылықты басу үшін күшті шаралар қолданудың бастамасы. Олардың ақтауы Маркос әскери жағдай жариялаған кездегі жағдайды еске салады». 2006 жылдың 24 ақпанында Филиппин Ұлттық Полициясы EDSA-дан наразылық білдірушілерді зорлықпен таратып жіберді. Филиппин Католик Епископтар Конференциясы зорлық-зомбылықты айыптап, президентке наразылықтарды сабырмен шешуге кеңес берді. Дагупан архиепископы Оскар Круз және басқа да епископтар президенттің Филиппинде төтенше жағдай жарияланды деген жарияланымына наразылық білдірді, алайда ККЕ халықтан жағдайды қадағалауды сұрайды. Бұрынғы президент Рамос төтенше жағдайды әскерилердің шағын тобының бүлік көтеруіне жол бермеу үшін жариялағанына көңілі толмады, бұл шара артық екенін айтты. Бұрынғы президент Арройомен қарым-қатынасын «Азайып бара жатыр, азайып бара жатыр» деп сипаттады. Бұрынғы президент Жозеф Эстрада Арройодан төтенше жағдай жариялануын алып тастауға шақырды, өйткені бұл елдегі көптеген адамдарға пайда бермейді. Ол сондай-ақ «негізсіз ұстауларды» және диктатуралық билікті айыптады. Фернандо Поның жесірі Сюзан Росес өткен аптада президент Арройоның «Мен елдің ең жақсы президентімін» дегенін айтты. «Осылай ма ең жақсы?» деді Росес, Арройоның Филиппиннің шетелдік тілшілер қауымдастығымен (ФОКАП) кездесуде айтқан сөздеріне сілтеме жасай: «Мен де нақты айтайын: Менің ойымша, осы ауытқу кезеңінде елді басқаруға ең лайықты адам – менмін. Мен қиын шешімдер қабылдау үшін сайландым және оларды қабылдадым. Менің қателіктерім де болды, сын да болды. Бірақ мен тәжірибемнен сабақ алдым және өзімнің міндеттемелерімді орындауға бекініп тұрып кірісемін». Лазаллиандық бауырлар елдегі саяси дағдарысқа қатысты хат жариялады. Олардың басты тұжырымдарының бірі: «Біз қазіргі дағдарысты шешудің ең бейбіт және тиімді жолы – президент Глория Макапагал Арройоның жоғары құрбандыққа барып, өз еркімен отставкаға кетуі, бұл Конституцияға толық сәйкес келеді және биліктің тегіс және бейбіт түрде ауысуына жол ашады» деді. Бұл президент Арройоның отставкаға кетуін талап етеді.

Про-Аройо

Президент өкілі Сек. Игнасио Бунье: "Үкіметтің қадамдары дұрыс есептелген және шамадан асып кеткен жоқ. Егер Президент осылай әрекет етпеген болса, біз қазір оңшыл коммунистік хунтаның билігінде болар едік" деді. Вице-президент Ноли де Кастро Президент Аройоның мәлімдемесін қолдады. Ол: "Президенттің қоғамдық қауіпсіздікке төнгel қатер болғанда, бейбітшілікті сақтау, заң мен тәртіпті қамтамасыз ету және халықтың адам құқықтары мен азаматтық бостандықтарын қорғау мақсатында төтенше жағдай жариялау құқығын құрметтеймін" деді. Алайда, 2006 жылдың 1 наурызында де Кастро төтенше жағдайды жоюды қалайды, себебі оның пікірінше, "қазір төтенше жағдай жоқ".

Заңдықтар

Президент Конституцияның 7-бабы 18-тармағында: "Президент қажет болған жағдайда бүліктерді болдырмау немесе тоқтату үшін қарулы күштерді шақыруға құқылы" және Конституцияның 12-бабы 17-тармағында: "Егер қоғамдық мүдде талап етсе, ұлттық төтенше жағдай кезінде мемлекет, төтенше жағдай сақталып тұрғанда және өзі белгілеген тиісті шарттар бойынша, жеке меншіктегі коммуналдық қызметтерді немесе қоғамдық мүддеге қатысты бизнесті уақытша басқаруға немесе бағынуға ала алады" делінген. Әділет министрлігінің өкілі Гонсалес үкімет әлі сол деңгейге жетпегенін мәлімдеді. Заңгерлер Филиппиннің Жоғарғы сотына бірнеше шағымдану арқылы No 1017 Жарлығымен бүкіл елде төтенше жағдай режимі жарияланғанын және үкіметтің басқа да әрекеттерін күдікпен қарастыруда.

Әскери соттың

Төтенше жағдай жариялануынан бірнеше күн өткен соң, Ламитанның Батыры атанған, армия капитаны Рубен Гвинольбай сияқты бірнеше Скаут-Рейнджер офицерлеріне тергеу жүргізіліп, қамауға алу бұйрығы берілді. Нәтижесінде, 25 Скаут-Рейнджер офицері тұтқындалды, бірақ бірнеше ай қамауда отырғаннан кейін, 2006 жылдың 2 тамызында ғана ресми айыптама тағылды. Сондай-ақ, Форт-Бонифасио оқиғасына қатысы бар деген күдікпен бірнеше теңіз офицерлері де айыпталушылар тізіміне енді. Айыпталушылардың арасында бригадир генерал Данило Лим, подполковниктер Нестор Флорделиза және Эдмундо Малабаньот; майорлар Джейсон Акино және Хосе Леомар Доктолеро; капитан Джеймс Сабабан, Монтано Альмодовар, Джои Фонтиверос, Рубен Гвинольбай, Исагани Кристе, Уильям Упано, Данте Ланкит, Аллан Аурино және Фредерик Сэйлс; сондай-ақ Филиппин армиясының Скаут-Рейнджерлерінен бірінші лейтенанттар Эрвин Дивинаграсия, Якон Кордеро, Гомер Эстолас, Сандро Серено және Рихимель Кабаллес болды. Іс бойынша айыпталып отырған теңіз офицерлері: генерал-майор Ренато Миранда, Батырлық медалімен марапатталған полковник Ариэль Керубин, подполковник Кстодио Паркон; полковниктер Орландо де Леон, Януарио Карингал және Армандо Банез; подполковниктер Валентин Хизон, Ромуло Гуальдрапа және Ахиллес Сегумалиан; майор Франсиско Доминго Фернандес; және 1-ші лейтенант Белинда Феррер. Қарулы күштердің құрған тергеу тобы, Бас Әскери прокуратура кеңсесінің басшылығымен және полковник Аль Перерас төрағалығымен жүргізілген тергеу нәтижесінде, бүлік жасау туралы айыпты алып тастау, бірақ бірнеше тұтқындалған офицерлерге қатысты офицерлік беделіне және азаматтық қадір-қасиетіне сай келмейтін әрекеттер жасады деген айыптаманы сақтау ұсынылды. Капитан Гвинольбайға қарсы барлық айыптамаларды жою туралы ұсыныс жасалды. Алайда, бұл шешім Штаб бастығы Гермогенес Эсперон тарапынан, Штаб Әскери прокуратурасының ұсынысы бойынша күшін жойды, тіпті генерал Эсперонның өкілеттігімен теңіз офицерлері Валентин Хизон мен Ромуло Гуальдрапа да айыпталушылар тізімінен шығарылды.