Буркина-Фасодағы ислам дінінің тарихы және ағымдары

Кіріспе

Буркина-Фасодағы дін

Буркина-Фасодағы (Жоғарғы Вольта) исламның ұзақ және әртүрлі тарихы бар. 2010 жылғы халық санауы бойынша, ел халқының 63,2% мұсылман. 2019 жылғы халық санауы көрсеткендей, халықтың 63,8% мұсылман (көпшілігі сунниттер, бірақ маңызды шиит мұсылмандары азшылығы бар). Мұсылмандардың басым көпшілігі Малики мектебінің дәстүрін ұстанатын сунниттер болғанымен, 35% -ы шииттік исламды ұстанады, сондай-ақ Ахмадия қозғалысының да жақтастары бар. 2009 жылғы Pew Форумының баяндамасында Буркина-Фасодағы мұсылмандардың 21% -дан азы шииттер екені есептелген. Ахлу Байт порталы бірнеше зерттеулерді келтіреді, олар мұсылман халқының 21% -дан төмен көрсетсе, 2000 жылғы Имам Хусейн энциклопедиясынан алынған деректер бойынша Буркина мұсылмандарының 29,38% -ы шииттер екенін айтады.

Тарих

19 ғасырдың соңына дейін Жоғарғы Вольта Мосси патшалықтарының үстемдігінде болды, олардың 11 ғасырда Орталық немесе Шығыс Африкадан келгеніне сендіреді. Моссилер бастапқыда діни сенімдері мен әлеуметтік құрылымын солтүстік-батыстан келген мұсылмандардың исламдық ықпалынан қорғады. 15 ғасырда Жоғарғы Вольта аймағы Акан алтын кендерінің ашылуы және алтын, кола жаңғағы мен тұз саудасының мүмкіндігімен мұсылман саудагерлері мен елді мекендерін қызықтырды. Осы саудагерлердің кейбіреуі Тимбукту мен Дженненің сонинке тілінде сөйлейтін халқы болды, олар кейін Малинке диалектін қабылдап, Дюла деп аталды. Олар Бобо-Дюлассо, Конг, Бундуку және алтын кендеріне жетектейтін басқа да қалаларда қоныстанды. Басқа саудагерлер Канем, Борну және Хауса қалаларынан келіп, Гонджа, Дагомба және Вольта аймағының басқа бөліктеріне көшіп барды. Мұсылмандар жергілікті әйелдерге үйленіп, отбасыларын құрды, олар әке арқылы мұсылман қауымына, ал ана арқылы жергілікті пұтқа табынушылар қауымына байланысты болды. Бұл некелердің ұрпақтары көбінесе басшылық лауазымдарды мұра етіп алып, жергілікті халықтың дінін өзгертті. Олар мерекелер ұйымдастырып, жергілікті соттарда дұға оқып, болжам жасады, талисман таратып, сиқырға қарсы рәсімдерге қатысты. Нәтижесінде, аймақтағы мұсылмандар жеке тілдік топ болмаса да, өзін Мосси патшалығының бір бөлігі деп санады. Аймақ бойынша Дюла қауымдастықтары мұсылман білімінің жоғары стандартын сақтап келді. Әкесі, ұлдары және басқа да еркектерден тұратын жұмыс тобы – лу негізінде құрылған Дюла отбасылық кәсіпорны, кейбір жас жігіттерін мұсылмандық білім алуға мүмкіндік берді. Осылайша, Құран, тәпсір, хадис және Мұхаммедтің өмірін оқыған карамкос деп аталатын ғалымдар класы пайда болды. Бір студент бұл еңбектерді бес жылдан отыз жылға дейін бір ұстазбен оқып, білімін жетілдіріп, ұстазының жерінде шаруа болып жұмыс істеу арқылы күнкөрісін тапты. Оқуын аяқтаған соң, карамко шапан мен ижаза – оқытуға лицензия алды және одан әрі білім алу немесе шалқарадағы ауылда өз мектебін ашу үшін жолға шықты. Кейбір отбасылар ұрпақтан ұрпаққа ғалымдарды тәрбиеледі. Ма Ба (1809–1867) басқарған үлкен Сенагамбия джихады кезінде ислам Жоғарғы Вольтаның, Фил сүйегі жағалауының және Гвинеяның мемлекетсіз аймағына тарады. 1919 жылы Жоғарғы Вольтаға француз отаршылдық үстемдігі орнатылды, бірақ ол Фил сүйегі жағалауы, Нигер және Француз Суданы арасында бөлінді, содан кейін 1947 жылы қайта құрылды. Француз үстемдігі жергілікті халықтан таңдалған секулярлық элиталарды қолдаумен сипатталды, бірақ ол исламның бейбіт таралуына да көмектесті. Колониялық әкімшілік бейбітшілік пен тәртіп орнату және сауданы ынталандыру арқылы исламның таралуына жанама түрде ықпал етті. Олар мұсылмандарды мұсылман емес африкалықтарға қарағанда мәдени және білім жағынан дамыған деп санады және мұсылман емес аймақтарда мұсылман басшыларын және кеңсе қызметкерлерін тағайындады. 19 ғасырдың соңында Жоғарғы Вольтада шамамен 30 000 мұсылман болса, 1959 жылы олардың саны 800 000-ға жетіп, халықтың шамамен 20 пайызын құрады. 1984 жылы Жоғарғы Вольта Буркина-Фасо деп аталды. Әскери төңкерістердің қатарынан кейін 1991 жылы конституциялық республика құрылды. Буркина-Фасода арабшыл және исламистік қозғалысты еуропалық модернизм стиліне қарсы мәдениет ретінде, сондай-ақ елдің мұсылман халқынан тұратын әртүрлі этникалық топтарды біріктіру жолы ретінде қарастырады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін басталған медресе білімі қазір мұсылман халқының жартысына қызмет көрсетеді, бірақ орта білім деңгейіне тек аз ғана бөлігі жетеді. Ислам діні мешіттер салу, ұлттық теледидардан уағыздар оқу, мұсылман мейрамдарын ресми тану және араб әлемінің қолдауы арқылы нығайтылады. Мәдрәсә білімі саяси биліктен шеттетілген, шариғат негізіндегі мемлекетті жақтаған төменгі орта тапқа тартымды. Алайда ислами қозғалыстар көптеген фракцияларға бөлінген.

Until the end of the 19th century, the Upper Volta was dominated by the Mossi Kingdoms, who are believed to have come from central or eastern Africa sometime in the 11th century. The Mossi initially defended their religious beliefs and social structure against Islamic influences from Muslims from the northwest. In the 15th century the Upper Volta region attracted Muslim merchants and settlements by the opening of the Akan gold fields, and the opportunity to trade in gold, kola nuts, and salt. Some of these merchants were Soninke speaking peoples from Timbuktu and Djenné who later adopted Malinke dialect and became known as Dyula. They settled in the towns of Bobo Dyulasso, Kong, Bunduku, and other places leading to the goldfields. Other traders came from Kanem, Bornu, and the Hausa city states and moved into Gonja, Dagomba, and other parts of the Volta region. Muslims married local women and raised families, which were tied to the Muslim community through the father and to the local pagan community through the mother. The offspring of these marriages often inherited chieftainships and brought about the conversion of local peoples. They organized festivals, offered prayers and divination at local courts, distributed talismans, and participated in anti witchcraft rituals. As a result, Muslims in the region were not a distinct language group but regarded themselves as part of the Mossi kingdom. Throughout the region, the Dyula communities maintained a high standard of Muslim education. A Dyula family enterprise based on the lu, a working unit consisting of a father, his sons, and other attached males, could afford to give some of its younger men a Muslim education. Thus there emerged an ulema class known as karamokos, who were educated in Qur'an, tafsir, hadith, and the life of Muhammad. A student read these works with a single teacher over a period varying from five to thirty years, and earned his living as a part time farmer working on the lands of his teacher. Having completed his studies, a karamoko obtained a turban and an ijazah, his license to teach, and set forth in search of further instruction or to start his own school in a remote village. Certain families provided scholars generation after generation. During the great Senegambian jihad led by Ma Ba (1809–1867) Islam spread in the stateless region of the Upper Volta, the Ivory Coast and Guinea. French colonial rule was imposed on Upper Volta in 1919, but it was divided among the Ivory Coast, Niger, and French Sudan, and then reconstituted in 1947. French rule was characterized by a promotion of secular elites selected from the indigenous population, but it also aided the peaceful spread of Islam. Colonial administration indirectly favored the spread of Islam by creating peace and order and by stimulating trade. They also tended to regard Muslims as culturally and educationally more advanced than non Muslim Africans, and appointed Muslim chiefs and clerks as administrators in non Muslim areas. In Upper Volta at the end of the 19th century there were only some 30,000 Muslims, but by 1959 there were 800,000, approximately 20 percent of the population. In 1984, Upper Volta was renamed Burkina Faso. After a succession of military coups, a constitutional republic was established in 1991. In Burkina Faso the Arabist and Islamist movement is viewed a counter culture to the European style of modernity, and also a way of integrating the disparate ethnic groups which make up the Muslim population of the country. Madrasa education, which began just after World War II, now serves half of the Muslim population, though only tiny minorities reach the secondary level. Islam is also strengthened by the construction of mosques, preaching on national television, official recognition of Muslim festivals, and support from the Arab world. Madrasa education appeals to the lower middle classes, excluded from political power, who favor a state based on sharia. The Islamic movements, however, are divided into numerous factions.