Кіріспе

Канадалық дипломат

Джон Бенджамин Кларк Уоткинс (3 желтоқсан 1902 – 12 қазан 1964) – 1954-1956 жылдары Кеңес Одағында Канада елшісі қызметін атқарған канадалық дипломат және ғалым. «Орыс тілін жетік меңгерген, білімді және сауатты» деп сипаттаған The Washington Post газетінің тілшісі Майкл Доббс оны Мәскеудегі «үлгілі елші» деп атады. Ол Кеңес Одағының премьер-министрі Никита Хрущев пен Канаданың Сыртқы істер министрі Лестер Б. Пирсон арасындағы тарихи кездесуді ұйымдастырумен көзге түсті. Хэмфри Хьюм Ролгтың шақыруымен Уоткинс Канада Сыртқы қызметіне емтихан беруге бастапқыда келіспеген. Оған Сыртқы істер офицері лауазымы ұсынылып, ол Манитоба университетін тастап, Сыртқы істер департаментіне (DEA) қосылды. Уоткинс Еуропалық бөлімнің бірінші хатшысы қызметінен бөлім басшысы, содан кейін Мәскеудегі уәкілдік кеңесшісі лауазымдарына тез өрледі.

Кеңес Одағындағы алғашқы қызметі: іскерлік уәкіл

1948 жылдың 1 қыркүйегінде Уоткинс Джон Уэнделл Холмстің орнына уақытша сенімді өкіл болып тағайындалды. Ол Мәскеуге келгенге дейін орыс тілін біраз білген, соның арқасында қаладағы басқа батыс дипломаттарынан өзгешеленіп, тілді еркін меңгерді. Мәскеуде Уоткинс ұзақ жылдар бойы Канада елшілігінің кадрлық бөлімінің басшысы және кеңес өнерін жинаушы Джордж Костакиспен дос болып кетті. Сталин Кеңес Одағын басқарған тұста Уоткинс сияқты шетелдік дипломаттарға саяхаттау мен кеңес қоғамымен байланыс жасау мүмкіндігі шектеулі болды. Мәскеудегі қызметінің соңына қарай Уоткинсте жүрек және қан айналымына қатысты денсаулық мәселелері пайда болды – ДЕА-ға қабылданғандағы медициналық тексеруде анықталмаған, бірақ өмірінің соңына дейін оны мазалаған әлсіздіктер. 1951 жылдың қаңтар айында ДЕА оның ауру себебімен Оттаваға қайта оралатынын хабарлады, ал оның орнына Роберт Форд тағайындалды. 1954 жылдың ақпан айында Честер Роннинг Уоткинстің орнына Норвегиядағы елші болып тағайындалатыны мәлім болды.

Кеңес Одағындағы екінші лауазымы: елші

1953 жылы Иосиф Сталин қайтыс болғаннан кейін Георгий Маленков Шығыс пен Батыс арасындағы дауларды шешуге ниет білдірді, ал Дмитрий Чувахин Канададағы Кеңес елшісі болып тағайындалғанда Канада мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастағы шиеленіс азайған сияқты көрінді. Оған жауап ретінде Уоткинс 1954 жылдың 1 қаңтарында Канаданың Кеңес Одағындағы бірінші бейбіт уақыттағы елшісі болып тағайындалды. "Алойша"/Грибанов та тойға қатысты және басқа канадалықтар оны Уоткинстің досы деп түсінді; Игнатьев оның МҚБ қызметкері деп ойлады. Осы тойда КГБ-дан дезертир болған Юрий Носенко Хрущевтің Уоткинстің гомосексуализмі туралы тост айтып, мазақ еткенін айтты. Пирсон өз естеліктерінде Уоткинстің кеш барысында "көңілі көбейген сайын бақытсыз болып көрінгенін" жазды; алайда, орыс тілін білетін Игнатьев бұл сөзді естімегенін мәлімдеді, ал Уоткинстің кездесу туралы есебінде ешқандай алаңдаушылық білдірілмеді. Уотсонның жазбаларынан оның Кеңес Одағына деген көзқарасы Пирсон мен Игнатьевтің көзқарасынан гөрі сенімдірек және кеңпейілді болғанын көруге болады. Ол "Алойша"мен кездесуін жалғастырды және Хрущевке оның маңыздылығын түсіндіру үшін Сыртқы істер министрлігіне (DEA) хат жазды; Уоткинс тіпті "Алойша" Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 20-шы съезінде кеңес басшысының сөздерінің бір бөлігін жазғанын айтты. Пирсон Кеңес мақсаттарына күмәндана берді және 1956 жылдың қаңтар айында Парламентке "Кеңес саясатының бірде-бір негізгі мақсаты өзгермегенін" мәлімдеді. Ақпан айында Уоткинс Пирсонға кеңестердің ниеттеріне күмәндануын тоқтатпағаны үшін наразылығын білдірген "Алойша"мен болған кездесу туралы толық хабарлама жіберді. Пирсон оған: "Менің сапарым осы саясаттың бейбіт мақсаттарына сендірмеді, бірақ халықтың өзі, олардың билеушілерінің пікірлеріне қарамастан, шын жүректен бейбітшілікке ұмтылғанына мені толық сендірді. Егер ол мені өзінің Политбюро достарының бейбіт ниеттеріне сендіргісі келсе, онда олар неліктен 400 қазіргі заманғы суасты кемесіне мұқтаж екенін түсіндірсін, онда сіз досыңыз Алойшаға бір күні айта аласыз". Уоткинс көп ұзамай Кеңес Одағынан қайтарылды. Камалмен болған қарым-қатынасынан бір жылдан астам уақыт өткен соң және Оттаваға оралар алдында Уоткинс "Алойша"мен кеңсесіне шақырылды. Кеңес шенеунігі алаңдаған күйде Уоткинске қарсы қолданылуы мүмкін КГБ материалдарын алғанын, бірақ оны пайдалануға жол бермеу үшін бар күшін салатынын мәлімдеді. Уоткинс өзінің мансабының кеңестік тараптың ықыласына байланысты екенін түсініп, "Алойшаның" қарызында шеберлікпен қалды. Елшіні Канада саясатын АҚШ-тан бұрып, Кеңес Одағына қарай бағыттайтын ықпал агентіне айналдыру жоспарына сәйкес "Алойша" Уоткинске Оттаваға оралғанда жақсылық жасауға мүмкіндік беретінін айтты. 1956 жылдың 3 сәуірінде Уоткинс Оттаваға Сыртқы істер министрлігінің орынбасары болып қайтарылды. Дэвид Чалмер Рис, Уоткинстің Канаданың дипломатиялық корпусындағы бұрынғы әріптесі және Манитоба университетінде оның студенті болған, Уоткинстің "Оттавада да дәл солай болғанын, мейірімді және сүйкімді, бірақ сәл көңілсіз және денсаулығы нашар болғанын" еске алды.

Дания

Уоткинс 1958 жылдың 30 тамызында Даниядағы Канада елшісі қызметіне тағайындалды. Ұзаққа созылған медициналық демалыстан кейін Уоткинс 1963 жылдың 25 шілдесінде Сыртқы істер министрлігінен ресми түрде зейнетке шықты.

Зейнеткерлік

Отставкаға шыққан Уоткинс Францияға көшуге дайындық жасап, құнды орыс және скандинавия кітаптарының жинағын Канаданың әртүрлі университеттеріне сыйға берді. Пабло Пикассо және Марк Шагалл сияқты ресей авангарды суретшілерінің картиналарынан тұратын жинағын достарына сақтау үшін тапсырды. Уоткинс Парижге зейнетке шықты, ол сол жағалаудағы Hôtel Lenox-та тұрды. Ол Канаданың Франциядағы елшісі Жюль Лежер мен оның әйелі Габриэльдің жиі қонағы болды, ал Базиль Ракоцци оның танысқан көптеген белгісіз суретшілердің қатарында болды. 1964 жылдың мамыр айында Парижде туған-туыстарын күтіп алып, Еуропа бойынша саяхат жасағаннан кейін, ол сол жазда жүрек талмасына ұшырады. Қыркүйек айында Монпарнасқа пәтерге көшті.

Кеңестерден бас тарту, "Аска түбі" операциясы және өлім

1962 жылдың сәуірінде MI5 және MI6 британдық офицерлері АҚШ Орталық барлау агенттігіне кеңестік дезертир Анатолий Голицынды тексеруге көмектескен. Олар Қауіпсіздік қызметін жаңарту үшін Оттаваға келді. Екі офицер Голицынмен бірге Кеңес Одағының екінші басқармасы Канада елшілігіне қарсы жүргізген операцияларға, соның ішінде жыныстық тұзаққа түскен гомосексуал канадалық елшіні шантаждауға бағытталған операцияға қатысты көптеген ақпараттарды әкелгенін хабарлады. Голицын уақыт шегін 1950-ші жылдармен ғана шектей алды және елшінің кім екенін анықтап, тұзаққа түсіп, оған ықпал еткенін анықтай алмады. Аталған елшінің кім екенін анықтау үшін Канаданың Қауіпсіздік қызметі «Төменгі шек операциясы» атты операцияны бастады. Қауіпсіздік қызметінің офицерлері Чарльз Суини мен Лесли Джеймс Беннет, RCMP қарсышпионаж маманы саналды, Голицыннан қосымша мәліметтер алуды қалады, бірақ олар американдықтар, британдықтар, француздар, немістер және голландтардан кейін кезекте күту керектігін естіді. Кезек күтіп жатқанда, Суини мен Беннет Сыртқы істер министрлігіндегі 500-ге жуық файлды қарап, із іздеуге тырысты. 1962 жылдың тамызында олар Вашингтондағы құпия үйde Голицынмен сөйлесу мүмкіндігіне ие болды, бірақ жаңа ақпарат таба алмады. Тергеу бастапқыда 1956-1960 жылдары Кеңес Одағындағы Канада елшісі болған Дэвид Джонсонға бағытталды, ол бұрынғы тергеуден кейін гомосексуализмін мойындауға мәжбүр болғаннан кейін қызметтен кетті. Джонсон 1950-ші жылдары елші болғанмен, Голицын берген басқа да мәліметтер сәйкес келмеді. Қосымша тексерулерде белгісіз елші Уоткинс болуы мүмкін деген болжам айтылды, бірақ тергеу оған немесе Джонсонға қарсы нақты дәлелдер болмағандықтан тоқтап қалды. 1963 жылдың қыркүйегінде Лондонда кеңес жазушысы Юрий Кротков Батысқа қашып келді. Кротков бірнеше жыл бұрын КГБ-мен бірлесіп, Франциядағы кеңес елшісі Морис Дежан мен оның әйеліне қарсы сүйкімділік операциясын жүргізгенін, сондай-ақ гомосексуалды канадалық елшіге қарсы ұқсас операция туралы білгенін айтты. Голицын сияқты, Кротков та елшінің атын білмейтінін мәлімдеді, бірақ дипломат тұзаққа түскенін және оның ұсынған уақыт кезеңі Уоткинстің Мәскеудегі қызметімен сәйкес келетінін растады. Күдіктер Уоткинсқа бағытталғанмен, Қауіпсіздік қызметі бұрынғы елшіні тергеу үшін жеткілікті дәлелдері жоқ деп санды. 1964 жылдың ақпанында екінші басқармада қызмет еткен КГБ капитаны Юрий Носенко Женевада дезертир болып, ЦРУ-мен сұхбаттасқанда Канада елшісін Уоткинс деп атады. ЦРУ Носенконың Голицынды жою үшін КГБ жіберген агент екеніне күдіктенгендіктен, бұл ақпарат 1964 жылдың тамызына дейін Қауіпсіздік қызметіне жеткізілмеді. Канадалықтарға Носенконы тексеруге рұқсат берілмеді. Осы кезде Қауіпсіздік қызметі Уоткинстің хабарларын қарап, оның кеңестік саясатқа ықпал етуге тырысқанына дәлел іздеді, бірақ көптеген файлдар оларды қысымға ұшыратты және нақты дәлелдер таба алмады. RCMP Парижге барып, Уоткинске тікелей сұрақ қою қажет деп шешті. Беннетт тергеуді басқаруға лайықты болды, ал Уильям Хиггитт тәжірибелі Ллойд Либке мен Мюррей Сексмитке қарағанда Гарри Брандестің кандидатурасын қолдады. Канада Корольдік атты полициясының кеңестерге қарсы шпионаж бөлімінің екі өкілі Парижге ұшып, дереу Канада елшілігінде елші Жюль Лежермен кездесіп, сапардың себебі мен Уоткинске қатысты айыптаулар туралы хабарлады. Уоткинс Лежердің досы болды және жиі елшілікке және Лежердің үйіне шақырылатын, сондықтан екі тергеуші Лежер Уоткинске көмектесе алады деп үміттенді. Лежер айыптауларға күмәнмен қарады және бастапқыда тергеушілерге Уоткинске жақындасуға көмектесуге батылы жетпеді. Ол Беннет пен Брандеске Уоткинстің жақында жүрек ауруынан зардап шеккенін және денсаулығының нашар екенін ескертті. Беннет пен Брандес Уоткинске өздігінен жақындаса алатынын түсінген Лежер келесі күні көмектесуге келісті. Сол күні кешке елшілікте өткен кешкі ас кезінде Лежер әлсіз көрінген Уоткинсті кеңсесіне алып келді, онда ол Беннет пен Брандеске таныстырылды, олардың Канададан келген мақсаты ұлттық маңызды мәселе ретінде түсіндірілді. Уоткинс олардың келген мақсатын түсіндірмей тұрып-ақ түсінгендей көрінді және көмектесуге келісті. Беннет Уоткинске Лежермен немесе басқа біреумен кеңесуге болатынын айтты, бірақ ол одан бас тартты, өйткені бұл мәлімет елшіге зиян келтіруі мүмкін. Уоткинс келесі күні пәтерінен алынып, ЦРУ-дың құпия үйіне жеткізілді, онда ол КГБ бақылауындағы адаммен қарым-қатынас жасағанын және осы туралы хабарламағанын мойындады. Ол шантажға түскенін немесе Канада мүдделеріне қарсы әрекет еткенін жоққа шығарды. Беннет Уоткинске оны Францияда тексеруге қаламайтындарын және Канада үкіметі оның Оттаваға сапарлау шығындарын төлейтінін айтты. Уоткинс бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені бұл жерде ескі достарымен кездесуі мүмкін екенінен қорқыды, бірақ Беннеттің Лондонға бару туралы ұсынысын қабылдады, онда тексеру MI5 құпия үйінде жалғасты. Лондонда Уоткинс Мәскеудегі шағын елшілік өкілі болған және оған жақын досы Джон Венделл Холмспен кездесті және оған оның қауіпсіздік тәуекелі ретінде тергеліп жатқанын айтты. Аптадан кейін Беннет пен Брандес Уоткинсті тексеруді Монреальге көшіруге көндірді. Онде тексеру Кот-де-Льес жолындағы Holiday Inn Chateaubriand қонақүйінде жалғасты, және екі жедел жәрдем бригадасы олардың шақыруына жауап берді. RCMP Қауіпсіздік қызметінің аға офицері Гас Бегалки, Уоткинстің өлімі туралы жариялану КГБ-ға олардың операциялық әдістері туралы ақпаратты жоюға мүмкіндік беруінен қорқып, Сен-Лоран полиция басшысын оқиғаны жасыруға көндірді. Денсаулық сақтау саласындағы сарапшы Марсель Трахан Уоткинстің «күтпеген» жүрек талмасынан қайтыс болғанын мәлімдеді. Есепте Брандес жалғыз куәгер ретінде тіркелді және оны «марқұмның досы» деп санау керек екені айтылды. Кернер денеге сыртқы қарап, ешқандай ерекше белгілер таба алмады, ал тергеу есебінде «күтпеген, кенеттен және жазатайым жүрек талмасы» делінген. Чатбриан Holiday Inn-ға шақырылған констебльдердің бірі Мартин, Лемирден алған телефон арқылы Уоткинстің денесі Беннет пен Брандестің қарсылығына қарамастан моргке жеткізілгенін білгенін айтты, бірақ оның серігі Лемир, ол жасаған жалғыз телефон қоңыраулары Беннет пен Брандестің кімдігін тексеру болғанын мәлімдеді. Патолог Кернер, егер Уоткинс RCMP офицерлерінің қатысуында қайтыс болған бұрынғы дипломат екенін білген болса, «әлбетте» аутопсия жасар едіін айтты. 1982 жылдың 23 маусымында сот отырысы Дэридің Уоткинс полицияның қарқынды сұрақтарына байланыссыз табиғи себептерден қайтыс болғаны туралы шешімімен аяқталды. 1999 жылы жарық көрген «Әсерлі агент» атты кітабында Адамс ЦРУ премьер-министр Пирсонды жоюды жоспарлаған және оны Уоткинс арқылы айыптауға тырысқан деген пікір білдірді. 2002 жылы кітаптағы оқиғалар негізінде сол атпен телефильм түсірілді, онда Кристофер Пламмер басты рөлде ойнады. Фильм 2003 жылы шықты және 2018 жылы Movie Network Encore арқылы таратылды. Уоткинс және оның досы, басқа дипломат Герберт Норман, Тимоти Финлидің 1993 жылғы «Туылмаған сүйкімді» пьесасындағы «Гарри Рэймонд» орталық кейіпкеріне шабыт берді.