Кіріспе

1995 жылғы Даг Найлордың "Соңғы адам" романы – Даг Найлордың 1995 жылғы ғылыми-фантастикалық комедиялық романы. Ол Найлор мен оның серіктесі Роб Грант жасаған танымал телешоуға негізделген "Қызыл карлик" романдары сериясының бір бөлігі. Басқа романдар сияқты, бұл роман телесериалдың желісімен байланысты емес, керісінше, телесериалда көрсетілген оқиғаларды балама әлемде орын алу үшін бейімдейді. Роман Дейв Листер мен оның экипажының өздерінің туған әлеміне көптеген параллель әлемдер арқылы қайту әрекеттерін және өлместікке уәде беретін жоғалған вирус штаммын іздеумен айналысуын баяндайды. Сондай-ақ, ол Кристин Кочанскині маңызды кейіпкер ретінде таныстырады. Бұл роман Найлор мен Грант екеуінің "Грант Найлор" серіктестігі атынан жазған "Better Than Life" романынан кейін жарық көрді. Онда "Psirens", "Demons and Angels", "DNA", "Quarantine", "Emohawk: Polymorph II", "Legion", "Camille" және "Gunmen of the Apocalypse" эпизодтарынан алынған диалогтар мен сюжеттік элементтер бар. Кітаптағы түпнұсқа элементтер кейін "Ouroboros" эпизодында қолданылды. Осы кітапта кеңінен сипатталған Кристин Кочански кейіпкері, "Ouroboros" эпизодында телесериалда таныстырылған параллель әлемдегі кейіпкерге ұқсас. Крейг Чарльз оқыған аудиокнига нұсқасы шығарылды.

Кибер

Дейв Листер – ғаламдағы соңғы тірі қалған адам – GELF мемлекетіне қарсы жасаған ауыр қылмыстары үшін сотталып, ғаламдағы ең жаман орын саналатын Киберя түрме колониясына апаратын көлік кемесінде оянады. Оған ең қатты жаза тағайындалған, себебі ол GELF-тің тым күрделі заң жүйесін түсіне алмады, сондай-ақ киім таңдауы да кінәлі деп танылды – әсіресе, босану кезіндегі жалаңаш әйел суреті салынған галстугі. Киберя түрмесінің басшысы, жағымсыз және көзге ұнайтын емес Снугирафпен танысқаннан кейін, оған имплант салынып, Киберяның кибер желісіне қосылады, онда ол өмірін өзінің жасаған тозақтық арман әлемінде өткізуге мәжбүр болады. Әрине, ол көп уақытын бәрі қалай орын алғанын ойлап өткізеді.

Уақыт бұрылысы

Дейв Листер соңғы отыз алты жыл кері ғаламда өмір сүргеннен кейін, бағдарсыз және шатасқан күйде Starbug көлік кемесінде терең ұйқыдан оянады. Механоид Критен оны қайтадан қарсы алады; ол жиырма жылдан бері стазисте болған және табиғи түрде, амнезиядан зардап шегеді. Ол команданың қалған мүшелерімен – Кристин Кочански, Мысық және Риммермен танысады. Кочански оны көргеніне осыншалықты қуанып, бірден өз бөлмесіне шақырып, махаббат құмарлығын білдіреді. Листер әлі де оны еске алмаса да, сәтке беріліп, қуана келіседі. Ал Риммер, өзі үшін, қираған кемеден қатты дене алуға қол жеткізеді, бұл оған қол тигізуге, жеуге және қайтадан үш өлшемді болуға мүмкіндік береді. Риммер жаңа сезімдерден ләззат алады және сағаттар бойы айнада қалпына келтірілген денесін қарап тұрады. Red Dwarf кемесіне қайта оралатын "Омни аймағы" – жеті параллель әлемдер арасындағы жолдан өтетін кезде, экипаж Starbug-тің нақты көшірмесін ұшырастырып, таңғалады. Кемені қарап шығу барысында, экипаж Мысықтың денесі жоқ көшірмесін, қолы жоқ Критеннің өлтірілген денесін және Риммердің бұзылған жарық шоғын табады. Содан кейін олар қатыгез шабуылға ұшыраған және жартылай жан сақтап қалған Кочанскидің көшірмесін табады. Ол Листерге өлімге жеткен жарақатынан көз жұмар алдында оның көшірмесін табуға уәде беруін өтінеді. Экипаж көп ұзамай GELF тайпасының мекендейтін планетаға жетеді, онда Листердің көшірмесі болуы мүмкін. Келіп жеткенде, экипаж GELF тайпасының мүшелерінің бедеу екенін және сперманың жоғары бағаланатын тауар екенін біледі. Әрине, Листер мен Мысықтың "құпия қоры" бар және экипаж қажетті жабдықтарға сауда жасауды бастайды. Осы уақытта Критен үлкен наразылықтың ортасында өзін табады, ол соттан оның мұнда тұтқындалғанын білгеннен кейін Листердің көшірмесіне не болғанын сұрайды. Судья Листердің көшірмесінің мүлікке зиян келтіргенін және бірнеше адамды, соның ішінде судьяны өлтіргенін түсіндіреді. Критен шатасып, судьяның өлмегенін біледі, бірақ мистиктер қылмыстарды болжайды және күдіктілер қылмыс орын алмас бұрын тұтқындалады. Критен наразылықтың мәнін бірден түсінеді және басқаларына хабарлайды. Листердің көшірмесі қылмыс жасаған жоқ екенін білген соң, Листер оны табуға шешім қабылдайды. Есте сақтағандай, Листер кибер тозаққа келіп, жұмаққа ұқсас жерде өзін табады. Ол әдемі демалыс үйінде, тамаша тамақ пен сусындармен қамтамасыз етілген, және Листердің оның ұрықтары алынып тасталған деген бастапқы қорқынышы расталмайды. Листер "тозақ" – барлық тілектері орындалып, ештеңеге мұқтаж болмайтын жер екенін түсіне бастайды. Ол жайғасып үлкергенде, қателік болғанын және оның орнына винге аллергиясы бар және сәулетті жек көретін Капоте есімді голограммаға арналған кибер тозақта екенін біледі, өйткені ол оған бұрынғы әйелі еске салады. Листер дұрыс тозағына ауыстырылады, онда бәрі лас, қоқыс, сағат тоқтамай дыбыстайды және тамақ жегісіз. Листер бұрын да нашар жерде ұйықтағанын мойындайды және жазасын бастайды. Экипаж Кибериядан Листердің көшірмесін босату үшін қажетті жабдықтарды алу үшін басқа GELF тайпасы – Кинатавовиге жіберіледі. Айырықша жағдай, Кинатавовилер бедеу емес, сондықтан Листер мен Мысық төлем ретінде спермаларын ұсынғанда, олар наразылық білдіреді. Ақырында келісімге келінеді: экипаж басшының қызына үйленгені үшін бір топ құлап қалған дроидтар мен электр қуатын жоятын вирус алады. Айырықша жағдай, келіншек бірден той жасауды қалайды, ал экипаж жылдам қашып кетеді, ал GELF кек алуға ант етеді. Киберияда Листердің көшірмесін босату әрекеті басталады. Ол көбінесе сәтті аяқталады, бірақ вирус түрменің жасанды гравитациясын бұзады. Листер көлдің суына түсіп, суға батып, көшірмесімен қайта тірілтіледі. Екеуі түрме күштерінен қашып құтылуға кіріседі, бірақ Листерде бір нәрсе дұрыс емес. Оның көшірмесі, заттарын алып болғаннан кейін, жекпе-жектің қызығын тым көп сезінеді, және екеуі көлікпен қашып бара жатқанда, көшірме оларды қуып жете алмайтынын білгенде, кері бұрылып, одан да көп өлтіруге кіріседі, бұл Листерге бүкіл оқиғаның қате екенін түсінуге мүмкіндік береді. Кейін екі Листер оттың айналасында отырғанда, көшірме Критеннің көшірмесінің қолын тартып, қолындағы қағазды ұстап тұрады. Листер қорқынышпен оның көшірмесінің командасының қалған бөлігін өлтіргенін түсінеді және оны есінен танытып, арқанмен байлайды. Алайда, Starbug зұлым Листерге жақындағанда, ол байланудан құтылу үшін отқа секіріп, шабуыл жасайды. Жақын арада Starbug дұрыс Листерді қалдырып, екіншісін планетада көміліп кетеді.

Қаһарлану

Бұл жер заман шеруімен ұмытылып, алыс ғаламда пайда болған. Жер әлемінің президенті Джон Милхаус Никсон күн бетіне тым жақын жерде жасалған термоядролық сынақтар жұлдыздың құрылымын күйретіп, төрт жүз мың жылда Күн жүйесінің толығымен жойылатынын көрсеткенін білді – бұл экономика үшін де, Никсонның қайта сайлану мүмкіндігі үшін де жаман жағдай. Адамзатты басқа галактикадағы басқа бір әлемге көшіру – жалғыз үміт. Осы мақсатта ДНК-ны жаңадан жазатын геном құрылды, ол адамзаттың өмір сүре алатын әлемге айналдыратын құнарсыз, бейкүндеу әлемді өзгертеді. Доктор Майкл Лонгман (және оның клондары, доктор Лонгман мен доктор Лонгман) бұл миссияны ұйымдастырды, оған процеске көмектесу үшін көптеген GELF және Майкл МакГрудер қатысты. МакГрудер бұл миссияны өзінің ұзақ уақыттан бері жоғалған әкесін, батыр Арнольд Дж. Риммерді табу және оған хабарласу үмітімен қабылдады. Шынайы Листер, уақытша қабірінен құтқарылғаннан кейін, Киберияда қашуды ұйымдастырды деп айыпталады (әрине, оның баламасы емес, ол "Киберия" бөлімінің тақырыбы болған, ал "Уақыт бұрылысындағы" "қайта жарқырау" шын мәнінде алға қарай болған). Балама тұлғасының шабуылынан және кісі өлтіруге жасаған әрекетінен аман қалған ол енді өзінің жаратылысының жанды жаралайтын тозағына түсіп қалды, ондағы барлық жерлер мен адамдар оған өміріндегі ең жаман орындарды ғана еске салмастан, балама тұлғасы ұрлаған барлық нәрсені еске салады – оның әйелі, кемесі, өмірі. Бес ай бойы осы тозақта тұтқындалып, Кочанскиге ұқсайтын әйелдермен қоршалған, жанды жұтатын жарнамалар, кинотеатрда "Читти-Читти-Банг-Банг" фильмінің үздіксіз көрсетілуі және – бәлкім, ең жаманысы – энциклопедия сатушыларынан кейін, оны Кибериядан алып шығып, эксперименталды тераформация және қайта отарлау бағдарламасының бір бөлігі болу туралы ұсыныс беріледі. Тұтқындардың денелері бейкүндеу планетаны жайлы ортаға айналдыру үшін пайдаланылады. Кибериядағы барлық тұтқындар кінәсіз, өйткені тек зұлымдық пен ашу-ызасы жоқ адамдар ғана осы үшін пайдаланылуы мүмкін, сондықтан адамдар GELF колониясында қате тұтқындалды (алмастырушы Листердің ол жерде тұтқындалған кезде адам өлтіргені үшін кінәлі екенін білместен, олар оны кінәсіз екенін білген контрабандалық істер бойынша айыптап отырды). Листер өзінің жеке тозағына қамалуына төзбей келіседі. Осы арада "Жұлдызшаңның" экипажы Крайтеннің қолында тұрған қағаздың көшірмесі маңызды ғылыми зерттеулер жүргізілген кемеге қатысты координаттарды қамтитынын анықтады. "Мейфлауэр" кемесіне жету ұзақ сапар болғандықтан, экипаж сапарға дейін стазиске орналасады. Крайтен экипажды дайындау үшін ерте оянады және Листердің медициналық жазбаларындағы бірнеше алаңдататын айырмашылықтарды байқайды. Олар қате Листерді ұстады. Жағдайды одан бетер нашарлату үшін, ол Starbug-тің экипаж жазбаларын тексергенде, Lister-дің құжаттарын үнемі зерттегенде, оның маньякалық-депрессивті асыраушы анасының қолында болған травматикалық және қорлаушылық тәрбиеден кейін (қалыпты Листердің мейірімді, бірақ кедей асыраушы ата-анасына қарағанда) аяусыз, социопаттық қылмыскерге айналғандығын көрсетеді. Крайтен бұл қорқынышты хабарды қабылдамай жатып, зұлым Листердің таңғалатынын байқайды. Зұлым Листердің қалыңдығы жіберген GELF кемесін, Крайтенді жоюға тырысқан кезде. Кемеге отырғанда, GELF өздеріне тиесілі нәрсені талап етеді және зұлым Листер Крайтенге олар қалаған нәрсені беруге айтады, бұл Крайтенді қуанышқа бөлейді. Зұлым Листер бұл оның өзіне қатысты екенін кеш түсінеді және оны ауа шлюзынан шығарып салады. Крайтен оқиғалардың сәтті бұрылысы туралы ой жүгірткенде, ол Старбагтың өртеніп жатқанын түсінеді. Қалған екіпаж Жұлдызшаның өздері бара жатқан планетаның лава төсегіне түсіп кеткенінде оянады. Жұлдызшалар өртеніп кетпей тұрып, "Мейфлауэр" жасаған мұхитқа түседі. Жұлдызшаң зақымданған кезде, экипаж "Мейфлауэрге" отырды және бірнеше жүз түрлі вирустар бар флакондарды тапты, соның ішінде оң вирустар бар, олар жұқтырғандарға сәттілік береді. Кочански қысқа уақыт бойы өзін жұқтырғаннан кейін, басқа сәттілік вирусын және басқа да пайдалы бөтелкелерді таба алады. Осы уақытта Критен ДНК машинасын тауып, өзін адам етіп өзгертеді. Терраформациялау бағдарламасына еріктілік туралы келісімінің бір бөлігі ретінде Листерге Рекетеребн есімді симби-морфты пайдалану мүмкіндігі беріледі. Алайда, Ректербенде кемшілік бар, ол өзін жігіті үшін сақтап қалуға ниетті. Листер оны романтикалық мақсаттарда пайдалануды қаламайды және одан ақпарат алу үшін оны Крайтенге айналуын сұрайды. Ректеребн, іс жүзінде Крайтенге айналып, Листерге оның өз теорияларын растау үшін, ол бейсана түрде өңдеген және шешкен ақпарат негізінде, мысалы, симби-морфтар туралы әңгімені мейрамханада естіп, Риммердің осы шындықта Кочанскидің ғашығы болғанын бейсана түрде түсінгендей, жауап береді. Содан кейін Ректеребн Листерге көмектесуге келіседі, бірақ қашуға жасаған тырабық әрекеттері оларды тераформациялау жобасына апаратын кемеге емес, оның басқару кабинасына жеткізеді. Планетада Листер "Мейфлауэр" кемесінде ұзақ уақыттан бері ұйықтап жатқан Майкл МакГрудермен кездеседі. МакГрудер Листерге өзінің батыры, Риммермен кездесуге ниеттенгенін айтады, ол сонымен қатар оның әкесі. Риммерді ешқашан көре алмаймын деп ойлаған Листер оны түзетуге бармайды. Содан кейін ол тұтқындардың дұрыс айыпталуынан туған ашу сезімінен пайда болған күшті күшке, "Ашуға" туралы біледі. Оны өлтіруіне бәрінен сақтау үшін тұтқындар шеңбер құрып, Ашу олардың арасында қозғалады, содан кейін бір адамды қоныстандырып, бірнеше секундқа ие болып, оны өлтіреді. Листер шеңберге қосылады, және ол Ашумен толыққанда оның қараңғы сезімдерінің бәрі шығады және Листер оны өзіне жұтуын өтінеді. Алайда, ол басқасын таңдайды және оны өлтіріп, кетіп қалады. Критен бастапқыда адамдығына қуанса да, тез арада көңілі толады және қайтаруды шешеді. Бірақ бұл айту оңай, өйткені Лонгман, ДНК машинасын тым көп рет пайдаланғаннан кейін, енді жартылай адам ғана қалған, механоидтық деректерді ұрлап алды. Сәттілік вирусының арқасында Кочански Лонгманды жеңіп, Критенді бұрынғы түріне қайтарады. Экипаж содан кейін Листердің қай жерде екенін анықтау үшін сәттілік вирусын пайдаланады және сол жерге беттейді. Планетаға жеткен Листер қалған экипажпен және МакГрудермен қайта қосылады, бірақ ол Риммердің батыр емес, техникалық қызметкер екенін естігенде қатты ренжіседі. Жұлдызшаң қонғаннан кейін қуатын жоғалтады, ал планета жақын арада Омн аймағынан өтіп, басқа ғаламға өтеді, онда оның өркендеуіне рұқсат беріледі. Риммер үңгірден өтеді, онда Майкл шабуылға ұшырағанын көреді, зұлым Листер. Зұлым Листердің Кинатововилерден құтылып, онда қалай болғаны туралы оның қыңырлығы бір кезде тоқтатылады, кенеттен зұлым Листердің қолындағы сәулелік тапанша оның жанына құлайды. Бірақ Риммер оны алуға батыл бола алмайды, ал зұлым Листер оны Старбагтағы күзетке қамап қояды, онда бұрын келген Кинатовилердің өлі денелерін табады (зұлым Листер кемені ешқашан тастамаған, олардың жарақаттарынан айығу үшін жасырынып, оларды өлтірген). Зұлым Листер кемеден шығып, қалған экипажды іздеп табады, оларға планетаны тастау үшін күн қуатымен жұмыс істейтін эвакуациялық капсулды талап етеді. Сонымен қатар, ол Листерді сәулелік тапаншамен төменгі жағынан атып, оны бесіз қылады. Осы арада,...

Жалғастығы

"Соңғы адам" романы жарықтанғаннан кейін Роб Грант жеке "Қызыл карлик" романын жазды, оның атауы "Артқа қарай" болды. Бұл роман бұрынғы "Better Than Life" романынан кейін жазылса да, "Соңғы адам" романының оқиғаларына сілтеме жасамайды, тіпті елеулі айырмашылықтарды қамтиды (мысалы, Кочански кейіпкер ретінде көрінбейді). Осы себепті, екі роман да бір-біріне қатысты баламалы шындықтарда орын алады деп саналады. Кітаптардың сюжеттік байланысы телесерияға қарағанда тұрақтырақ болғанымен, ол кемшіксіз емес. Бірінші романда Арнольд Риммер телесериядағыдай екінші техник емес, бірінші техник ретінде таныстырылады; бірақ осы романда ол ұлы Майкл МакГрудерге "Қызыл карлик" кемесінде екінші техник болғанын айтады.

Аудиокітап

"Соңғы адам" аудиокітабының қысқартылған нұсқасы кітапта бар кейбір эпизодтарды өткіріп жібереді. Доктор Майкл Лонгманның кейіпкері мүлдем жоқ, демек ол ұсынатын сюжеттік желілер де кірмейді.