Кіріспе
Кенияда христиандар басым, ал ислам – Кения халқының 11%-ын немесе 2019 жылғы санақ бойынша шамамен 5,2 миллион адамды құрайтын екінші ірі дін. Кенияның жағалауында көбінесе мұсылмандар тұрады. Найробиде бірнеше мешіт және елеулі мұсылман халқы бар. Бұл дінді Суахили жағалауына келген саудагерлер әкелді, ол жергілікті халықтың дінін өзгертуге және шетелдік мұсылмандардың ассимиляциялануына алып келді. Бұл аймақта бірнеше ресми мұсылман саяси бірлестіктерінің пайда болуына себеп болды. Кениядағы мұсылмандардың көп бөлігі – мұсылман халқының 81%-ын құрайтын сунниттер, ал 7%-ы шииттерді құрайды. Сонымен қатар, Ибадия және Құранды ұстанатындардың да айтарлықтай саны бар. Шииттердің көп бөлігі Таяу Шығыс пен Үндістанның теңіз саудагерлерінен тараған немесе олардың ықпалында болған исмаилиттер. Бұл шиит мұсылмандарының ішінде елде 6000-8000-ға жуық Давуди Бохралар бар. Кениядағы православиелік шииттердің өкілі ретінде ХХ ғасырдың пакистандық ғалымы Хваджа Мұхаммед Латиф Ансари, жергілікті Хожа қауымын дінге баулуда маңызды рөл атқарды. 1331 жылы Суахили жағалауына сапар шеккен марокколық мұсылман саяхатшысы Ибн Батута мұсылмандардың күшті екенін хабарлады. Ибн Батута былай деді: «Бұл елдің халқы – ізгі, құрметті және тура адамдар, олар жақсы салынған ағаш мешіттерге ие». Мұсылмандар келгеннен кейін жағалауда қоныстанды және саудамен айналысты. Ширазилер жергілікті банту халқымен араласып, нәтижесінде суахили халқы пайда болды, олардың көпшілігі ислам дінін қабылдады. Суахили тілі – араб тілінен көптеген сөздерді алған банту тілі болып қалыптасты. Негізінен, ислам жеке адамдардың өзара әрекеттесуі арқылы тарады, араб мұсылмандары өздерінің мәдениетін және діни тәжірибелерін сақтап, шағын топтарда қоныстанды. Жергілікті қауымдармен қарым-қатынас жасағанына қарамастан, ислам жергілікті банту қауымдарының үлгілері бойынша «жергіліктіленбеді». Дегенмен, ислам жаңа құрылған афро-араб мұсылман қауымдарына адамдардың сіңірілуі арқылы өсті. Бұл исламдануға қарағанда «суахилиленуге» көбірек әкелді. Ішкі аймақтарда тұратын көптеген қауымдар исламға қарсылық көрсетті. Бұл қарсылықтың себебі дінге өту жеке акт болғандықтан, ол әлеуметтік тұрғыдан қабылданған қауымдық өмірге қайшы келетін тайпалық байланысты үзуге және мұсылман қауымына интеграциялануға әкелді.
Kenya has a Christian majority, with Islam being the second largest faith representing 11% of the Kenyan population, or approximately 5.2 million people as of 2019 census. The Kenyan coast is mostly populated by Muslims. Nairobi has several mosques and a notable Muslim population. The faith was introduced by merchants visiting the Swahili coast, which led to local conversions and foreign Muslims becoming assimilated. This would later result in the emergence of several officially Muslim political entities in the region. The majority of Muslims in Kenya are Sunni Muslims forming 81% of the Muslim Population, 7% identify as Shia. There are also sizeable populations of Ibadism and Quranist adherents. In large part, Shias are Ismailis descended from or influenced by oceanic traders from the Middle East and India. These Shia Muslims include the Dawoodi Bohra, who number some 6,000–8,000 in the country. As for the orthodox Twelver Shia presence in Kenya, twentieth century Pakistani scholar Khwaja Muhammad Latif Ansari played an important role in proselytisation for the resident Khoja community. The Moroccan Muslim traveller, Ibn Battuta, visiting the Swahili Coast in 1331 AD, reported a strong Muslim presence. Ibn Battuta said: The inhabitants are pious, honourable, and upright, and they have well built wooden mosques. On arrival, the Muslims settled along the coast, engaging in trade. The Shirazi intermarried with the local Bantu people resulting in the Swahili people, most of who converted to Islam. Swahili, structurally a Bantu Language with heavy borrowings from Arabic, was born. Primarily, Islam spread through the interactions of individuals, with the Arab Muslims who had settled in small groups maintaining their culture, and religious practices. Despite encountering local communities, Islam was not ‘indigenised’ along the patterns of the local Bantu communities. Nevertheless, Islam grew through absorption of individuals into the newly established Afro Arabic Muslim communities. This resulted in more ‘Swahilization’ than Islamization. There was strong resistance toward Islam by the majority of communities living in the interior. The resistance was because conversion was an individual act, leading to detribalisation and integration into the Muslim community going against the socially acceptable communal life.
Исламның ішкі аймаққа таралуы
Ислам қалалар мен жағалауларда таралған құбылыс болып қалды. Исламның таралуы жергілікті суахили емес африкалық қауымдастықтар арасында елеусіз болды. Ислам институттарын қабылдағанда қоғамның құрылымын бұзбайтынын көрсетуге аралас африкалықтар болған жоқ. Исламның ішкі аймақтарға таралуына бірнеше фактор кедергі келтірді: мысалы, банту қоғамының әртүрлі сенімдерінің сипаты және сиреп орналасқан елді мекендер ішкі аймақтардың дамуына әсер етті. Басқа факторлардың ішінде қатал климат жағдайлары, масаи сияқты қатыгез тайпалар, жерлерінен өтуді шектейтін тайпалық заңдар, денсаулық мәселелері және көлік құралдарының жетіспеуі де болды. Тримингемнің пікірінше, аймаққа енгізілген исламның өзі де кінәлі. Мұсылман саудагерлері әлеуметтік құрылымдарға қабылданбады, осылайша еуропалықтардың келуіне дейін маңызды прогреске қол жеткізуге мүмкіндік болмады. Ішкі аймаққа исламның таралуына әсер еткен басқа факторлар құл саудасы кезінде жасалған қиянаттарды қамтиды, себебі бұл исламның таралуына кері әсер етті. Сонымен қатар, 19 ғасырда жағалаудағы көптеген тайпалар исламды қабылдауы оның таралуына көмектесті. Жергілікті мұсылман уағыздаушылар мен ұстаздар дінді (Ар. dīn) үйретуде және мешіттерге жақын орналасқан Құран мектептерінде (Swa. vyuo) және медреселерде Құранды оқытуда маңызды рөл атқарды. 19 ғасырда еуропалықтардың екінші толқынының келуі жағалаудағы мұсылмандар үшін ара-жібектей жағдайлар әкелді, олардың мақтаныш сезімі мен өзіне деген сенімдері әлсіреді, күш-жігер өзін-өзі бейімдеуге бағытталды. Дегенмен, еуропалықтар отарлаушы әкімшілік орталықтарын құруға көмектесу үшін бағынышты жұмысшылар ретінде тартқан мұсылман агенттері елдің түкпір-түкпірінде тиімді орналастырылып, исламның ықпалын ішкі аймаққа жеткізді. Еуропалықтардың орналасқан әр жері – әскери лагерь, үкімет орталығы немесе плантация – исламның ықпалының орталығына айналды. Субъективті түрде, айналасындағы банту қауымдастықтарының көпшілігі тығыз діни дәстүрге ие болды, оларға ену үшін күш қолдану қажет болды. Еуропалық державалардың бейбіттендіруі және консолидациясы жаңа билік құрылымдары мен діни көріністерге ашу үшін қажетті күшті қамтамасыз етті (Тримингем: 1983:58). Негізінен, Кенияда исламның таралуы 1880-1930 жылдар аралығында жүрді. Осы кезеңде көптеген әлеуметтік құрылымдар мен африкалық дүниетанымы күйреп, өзгерістерді қамтитын жаңа, кеңірек көзқарас қажет болды. Нәтижесінде ислам сыртқы рәсімдер мен ритуалдық амалдар арқылы жаңа діни құндылықтарды ұсынды, олардың кейбіреулерін орындау оңай болды. Әлеуметтік-мәдени тұрғыдан алғанда, мұсылмандар мақтаныш сезімімен және жоғарылыққа ұмтылыспен көзге түсті. Ислам өркениеті арабтық өмір салтымен (Ustaarabu) байланысты болды, ал «жабайылықпен» (Ushenzi) салыстырғанда, жергілікті исламның түріне арабтық үлгінің басымдығы орын алды. Исламды қабылдаудың оңайдығы, африкалық әдет-ғұрыптарға жаңа діни рәсімдер мен кешірімдерді қосуды білдірді, сондай-ақ жаңа өрнектер арқылы жеке басын анықтаудың жаңа тәсілдерін ұсынды. Мұсылмандармен араласу олардың үйлеріне мұсылман ретінде оралуын білдірді, шетелдік емес. Кениядағы шиит миссионерлік қызметтерінің бір мысалы – 20 ғасырдың пакистандық ғалымы Хваджа Мұхаммед Латиф Ансаридің еңбегі. Ансари 1950 жылдары Оңтүстік Азиядан Кенияға кетіп, алыс шетелдегі шиит қауымдарына уағыз айту арманын орындады. Ол бұл кезде танымал дін қызметкері болған, бірақ Оңтүстік Азиядан келген басқа да ғалымдарға қосылып, Кенияның шиит қауымына енді. Ансари сол жерде әл-Алим болып, қауымның бүгінгідей дамуына көмектесті. Ол 1958 жылғы желтоқсанда Аруша конференциясында сөйлеген сөзімен елде әлі күнге дейін есте сақталып келеді, онда ол уағыз айту қажеттігін баса көрсетті. Оның күш-жігерінің көп бөлігі Қожа қауымына бағытталған.
Шиит діні
Кениядағы шиит исламын негізінен бірнеше секталар ұсынады, олардың көпшілігі Таяу Шығыстан және Үндістаннан Шығыс Африка жағалауына келген мұсылман саудагерлерінің ұрпақтары немесе олардың ықпалында болғандар. Бұл саудагерлердің кейбіреуі келісімшарт бойынша жұмыс істеу үшін, ал енді бірі – сауда жасау үшін келген. Басты шиит Ітна Ашери сектасы үнді тегіндес ходжалар мен жергілікті кениялықтардан құралған. Шиит исмаилилер сектасын Давуди Бохра, Мустаали исмаилилер және Ходжа исмаилилер, сондай-ақ Низари исмаилилер ұсынады, олардың барлығы да үнді тегіндес. Үндістаннан шыққан шииттердің көпшілігі 19 ғасырда Шығыс Африкаға келді, негізінен Занзибар мен Ламуға қоныстанды. Олар бастапқыда саудагерлер болып жұмыс істесе, кейіннен темір-шырақ және шыны бұйымдарымен айналысып, содан соң жылжымайтын мүлік және құрылыс бизнесіне қадам басты. Бүгінде олар телекоммуникация, ақпараттық технологиялар, өндіріс, логистика, импорт және экспорт салаларында Кения экономикасының маңызды бөлігін құрайды. Ходжа шииттерінің саны шамамен екі мыңға жетеді (Момбаса және Найроби), ал жергілікті шииттердің саны отыз мыңға жуық (Найроби, Момбаса, Накуру және Ламу). Олардың ішіндегі ең танымалдары – Момбасада тұратын сунниттен шииттік исламға ауысқан кениялық Шейх Абдиллахи Нассир және Ламудан Сейид Айдар Алви. Ходжа Исмаилия қауымының саны өте аз, ал Давуди Бохраның саны Кения бойынша шамамен 6500-8000 адамды құрайды, оның 2500-і Найробиде, ал 3000-нан азы Момбасада. Сондай-ақ, Найробиде Давуди Бохрадан бөлініп шыққан 200-ге жуық мүшеден тұратын "Прогрессивті Давуди Бохра" тобы бар.