Кіріспе

Биогеографияның өсімдік түрлерінің географиялық таралуымен айналысатын саласы. Фитогеография (грекше φυτόν, phytón = "өсімдік" және γεωγραφία, geographía = "география", сондай-ақ таралу деген мағынада) немесе ботаникалық география – биогеографияның өсімдік түрлерінің географиялық таралуы және олардың Жер бетіне тигізетін әсерімен айналысатын саласы. Фитогеография өсімдіктердің таралуының барлық аспектілерін қамтиды, жеке түрлердің таралуын анықтайтын факторлардан (ірі және ұсақ масштабтарда, түрлер таралуына қараңыз) бастап, бүкіл қауымдастықтар мен флоралардың құрамын анықтайтын факторларға дейін. Геоботаника, керісінше, географиялық кеңістіктің өсімдіктерге тигізетін әсеріне баса назар аударады.

Шолу

Фитогеографияның негізгі деректері – түрдің кездесу тіркелгілері (түрдің болуы немесе болмауы), олар саяси бірліктер немесе географиялық координаттар сияқты қолданылатын географиялық бірліктермен байланысты. Бұл деректер көбінесе фитогеографиялық провинциялар (флористикалық провинциялар) мен элементтерді құру үшін пайдаланылады. Фитогеографиядағы сұрақтар мен тәсілдер зоогеографиямен үлкен ортақтыққа ие, бірақ зоогеография жануарлардың, ал емес өсімдіктердің таралуын зерттейді. Фитогеография термині өте кең мағынаны білдіреді. Осы терминнің ғылыми тәжірибеде қалай қолданылатынын мерзімді басылымдардың оны пайдалану жолы көрсетіп береді. «American Journal of Botany» журналы, ай сайын жарияланатын негізгі ғылыми басылым, жиі «Систематика, фитогеография және эволюция» деген бөлімді жариялайды. «American Journal of Botany» журналының «Систематика және фитогеография» бөлімінде филогеография, генетикалық вариацияның таралуы, тарихи биогеография және жалпы өсімдік түрлерінің таралу үлгілері сияқты тақырыптар қарастырылады. Биоәртүрлілік үлгілері кеңінен қамтылмайды. Флора – белгілі бір уақыт кезеңінде немесе аумақтағы барлық өсімдік түрлерінің жиынтығы, онда әр түрдің саны мен басқа түрлермен байланысы тәуелсіз. Топ немесе флора, ортақ белгілеріне негізделген флоралық элементтерге сәйкес құрастырылуы мүмкін. Флоралық элемент генетикалық элемент болуы мүмкін, онда түрлер тобы ұқсас генетикалық ақпаратты бөліседі, яғни ортақ эволюциялық тегі бар; миграциялық элемент – тіршілік ортасына кірудің ортақ жолына ие; тарихи элемент – белгілі бір өткен оқиғаларда ұқсас, ал экологиялық элемент – ұқсас экологиялық факторларға негізделген топтастырылады. Популяция – белгілі бір аумақтағы белгілі бір түрдің өзара әрекеттесетін барлық жекелерінің жиынтығы. Аудан – түрдің, элементтің немесе бүкіл флораның кездесуі мүмкін болатын барлық географиялық кеңістік. Аэрография осы ауданды сипаттауды зерттейді, ал хорология – оның дамуын зерттейді. Ауданның ішіндегі жергілікті таралу, мысалы, батпақтың бұтасы, сол ауданның топографиясы болып табылады. Аудан түрлердің өзара әрекеттесуі нәтижесінде олардың географиялық таралуын түсіну үшін маңызды фактор болып табылады. Ауданның шекарасының сипаты, оның үзділігі, басқа аудандармен салыстырғандағы жалпы пішіні мен мөлшері осы ақпаратты анықтауда ауданды зерттеуді маңызды етеді. Мысалы, реликті аудан – бұрынғы және ерекше таралудан сақталған аудан. Бір-бірінен мүлдем ерекшеленетін өсімдіктер викарианттар деп аталады (мұндай өсімдіктер бар аудандар да викарианттар деп аталады). Жер беті флористикалық аймақтарға бөлінген, әр аймақ ерекше флорамен байланысты.

Тарих

Фитогеографияның ұзақ тарихы бар. Бұл ғылымның алғашқы қолдаушыларының бірі пруссиялық натуралист Александр фон Гумбольдт болды, оны көбінесе "фитогеографияның әкесі" деп атайды. Фон Гумбольдт қазіргі заманғы өсімдік географиясын сипаттайтын фитогеографияға сандық тәсілді жақтады. Өсімдіктердің таралуының жалпы үлгілері өсімдік географиясын зерттеу барысында ертеден-ақ байқалды. Мысалы, табиғи іріктеу принципін бірге ашқан Альфред Рассел Уоллес түрлердің әртүрлілігіндегі ендік градиенттерді талқылады, бұл үлгі басқа организмдерде де кездеседі. Одан бері өсімдік географиясы саласындағы көптеген зерттеулер осы үлгіні түсінуге және оны толық сипаттауға арналды. 1890 жылы АҚШ Конгресі АҚШ-тағы өсімдіктердің (және жануарлардың) географиялық таралуын анықтау үшін экспедициялар жіберуге қаражат бөлген заң қабылдады. Олардың біріншісі – Фредерик Вернон Ковилл, Фредерик Фанстон, Клинтон Харт Мерриам және басқалар қатысқан Өлім аңғары экспедициясы болды. Өсімдік географиясы саласындағы зерттеулер түрлердің қоршаған ортаға бейімделу үлгілерін түсінуге де бағытталған. Бұл, негізінен, қасиеттер мен қоршаған орта арасындағы географиялық байланыстарды сипаттау арқылы жүзеге асырылады. Өсімдіктерге қатысты қолданылғанда экогеографиялық ережелер деп аталатын осы үлгілер фитогеографияның тағы бір саласын құрайды.

Гүл өсіретін аймақтар

Флористика – белгілі бір территорияның немесе аймақтың өсімдік жабынын зерттеу ғылымы. Дәстүрлі фитогеография көбінесе флористика және флористикалық жіктеумен айналысады. Қытай ботаниктердің назарында болған, себебі ол өте бай биотаға ие және ең ерте кездегі гүлді өсімдіктердің мегафоссилінің рекордын сақтайды.