Кіріспе

Dents du Midi (dɑ̃ dy midi; француз тілінде: "оңтүстік тістері") – Швейцарияның Вале кантонындағы Шаблай Альпында орналасқан үш километрлік тау тізбегі. Олар Илье аңғары мен Рона аңғарының оңтүстігіне қарайды, Саланф көліне – жасанды су қоймасына беткейлеп жатыр және Гиффре массивінің геологиялық құрамының бір бөлігі болып табылады. Олардың жеті шыңы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай: Cime de l'Est, Forteresse, Cathédrale, Éperon, Dent Jaune, Doigts және Haute Cime. Олар негізінен әктас тастан тұрады, ал жоғарғы бөліктерінде құмды әктас кездеседі. Dents du Midi-ге Champéry, les Cerniers, Mex, Salvan және Vérossaz қалаларынан қол жеткізуге болады, бірақ олар тек 18-шы ғасырдың соңынан бастап бағындырылды. 1975 жылдан бері Dents du Midi айналасында жаяу жол бар. Бұл тау тізбегі жергілікті символ болып табылады және жиі Илье аңғары мен аймақтағы түрлі брендтер мен ұйымдарды насихаттау үшін қолданылады.

Аттар

Dents du Midi-дің алғашқы атауы 1342 жылдан бері "Alpe de Chalen" ("Шален альпілік жайылымы") болған. Кейіннен ол Чалин болып өзгеріп, осы атпен мұздыққа, кішкентай ауылға және тау шатырына ат қойылды. "Dent de Midi" термині алғаш рет 1656 жылы пастор Жан-Батист Плантеннің "Helvetia antiqua et nova" кітабында кездеседі. 19-шы ғасырда бірнеше атаулар қолданылған. Жазбада ең көп таралғандары – "la dent du Midi" немесе "la dent de Midi", бірақ Валь-д'Ильез аймағының тұрғындары "dents de Tsallen" немесе "dents de Zallen" деп атаған, бұл Тсалин диалектісінде "биік, жалаңаш жайылым" деген мағынаны білдіреді. "Dents du Midi" ("Оңтүстік тістері") атауының шығуы 20-шы ғасырда Валь-д'Ильез тұрғындары уақытты анықтау үшін осы тау массивін пайдаланғандығымен байланысты болуы мүмкін. Бұл теорияны оңтүстік-шығыста орналасқан Дент-де-Бонаваудың бұрынғы атауы қолдайды, ол 1928 жылы жарық көрген карталарда "Dent d'une heure" ("сағат бірдегі тіс") деп көрсетілген. Cime de l'Est (шығыс шыңы) 1636 жылға дейін "Mont de Novierre" деп аталған, содан кейін жер көшкінінен кейін Архангел Михаил құрметіне "Mont Saint Michel" деп, ал соңғыда алғашқы карталарда "dent Noire" ("қара тіс") деп аталды. Ол кезде бес шыңның аты болмаған. 19-шы ғасырдың соңында алғашқы шағылыстардан кейін Фортерессе (Белгі), Катедраль (Собор), Эперон (Тізгін) және Дент Жауне (Сары тіс) аттары пайда болды, бірақ Эперон мен Дент Жауне 1915 жылға дейін бірнеше карталарда "Dent Ruinée" (бұзылған тіс) және "Dent Rouge" (қызыл тіс) деп белгіленген. Сол жылы "Doigt de Champéry" (Шампери саусағы) және "Doigt de Salanfe" (Саланф саусағы) бір ортақ атпен біріктіріліп, Les Doigts ("саусақтар") аталды. Haute Cime бірнеше атауға ие болды: "Cime de l'Ouest" (батыс шыңы), "Dent du Midi" (оңтүстік тісі), "Dent de Tsallen" (Цаллен тісі) және "Dent de Challent" (Шаллен тісі).

Топография

Dents du Midi тауларының негізгі шыңдары солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай: La Cime de l'Est, La Forteresse, La Cathédrale, L'Éperon, La Dent Jaune, Les Doigts және La Haute Cime (ең биік нүкте). Бұл тізбек Гифф массивінің бөлігі болып табылады, оның солтүстік шегі және оңтүстікке қарай Монблан массивіне дейін жалғасады. Әртүрлі шыңдар арасында үш өткел бар: Cime de l'Est өткелі, Forteresse мен La Cathédrale арасындағы Fenêtre de Soi (Soi терезесі) және Dent Jaune мен Les Doigts арасындағы Col des Dents du Midi (Dents du Midi өткелі). Төртінші, Col des Paresseux (Елеусіздер өткелі), La Haute Cime-нің төменгі жағында орналасқан. Dents du Midi оңтүстікке қарай тау жотасымен Tour Sallière-ге қосылған. Осы жотада Col de Susanfe (Susanfe асуы) орналасқан, ол Susanfe аңғарынан Salanfe аңғарына өтуге мүмкіндік береді.

Геология

Dents du Midi шамамен 60 миллион жыл бұрын Африка мен Еуропа арасындағы континенттік соқтығысу кезінде пайда болды. Бұл соқтығысу тектоникалық тақтаның бүгілуіне әкеп соқты, нәтижесінде Dents du Midi жер бетінен көтерілді. Олар Морклс-наппасының алдыңғы бөлігін құрайды, ол оңтүстік-батысқа қарай созылып, Савойя мен Жоғарғы Савойядағы Монт-Жоли және Аравис тауларына дейін жетеді. Қалыптасқан кезде Dents du Midi Dent de Morcles тауымен біріккен болатын. Dents du Midi-дің қазіргі пішіні 100 000 жыл бұрын басталган Вюрм мұз басу кезеңінде қалыптасты. Осы кезде тізбек Рона мұздығы арқылы Dent de Morcles-тен бөлінді, Val d'Illiez мұздығы Dents du Midi тауының негізіндегі флишті тазартты, ал аймақтық сулар тау жыныстарының әлсіз жерлеріне сәйкес шыңдарды қалыптастырды. Кейбір деректерге сәйкес, Эперон 18 ғасырда Dents du Midi-дің ең биік нүктесі болған. Dents du Midi тауының шыңдары негізінен палеокеан Тетисінің мезозой және кайнозой дәуірлерінде пайда болған әктас тастардан тұрады. Олардың арасында солтүстік беткейінде креда дәуірінде рудистердің әрекетінен пайда болған және нуммулиттерден құралған жас, қараңғы қабаттармен араласқан Ургон әктасы бар. Жоғарырақ қараңғы түсті валанжиандық қиыршық әктас тастар кездеседі. Оңтүстік беткейі триас дәуірінен қалған шөгінді қабаттармен жабылған кредалық әктастардан тұрады. Соңғысы Сой көлін сумен қамтамасыз етеді, ол тау арасындағы шағын көл. Сол аттас өзен осы көлден басталып, Виез өзеніне құяды. Dents du Midi-дің оңтүстік беткейінде орналасқан Саланф көлі, биіктігі - 15 км, Val d'Illiez термалды саябағын сумен қамтамасыз етеді, ол солтүстік беткейдің төменгі жағында, көлден 15 км қашықтықта орналасқан. Жылы бұлақ 1953 жылы бірнеше ұсақ жер сілкінісінен кейін пайда болды. Оның пайда болуы 2001 жылға дейін белгісіз болды, бірақ ғылыми зерттеулер судың көлдің оңтүстігіндегі жарықтан келгенін анықтады.

Сейсмикалық және жер сілкіністері

Швейцарияның сейсмологиялық қызметінің мәліметтері бойынша, Cime de l'Est және бүкіл оңтүстік беті 3b сейсмикалық қауіп аймағында, ең қауіпті аймақтар санатында, ал солтүстік беткей 3a сейсмикалық қауіп аймағында орналасқан. Dents du Midi тауында көп мөлшерде құмсақ тас бар. 1925 жылы Cime de l'Est тауының шығыс беті құлап, бірнеше күн бойы тас сынықтары Сент-Морис қаласының Бои-Нуар аймағына жетіп, жолдар мен қаланың сумен жабдықтау жүйесін қиратты. Басқа да маңызды құлдыраулар 563, 1635, 1636 және 1835 жылдары тіркелді. Соңғы ірі құлдырау 2006 жылы болды: таудың солтүстік беткейіндегі Haute Cime тауынан тас жыныстары бөлініп түсті. Бұл оқиғалар жоғары биіктікте орын алады және көбінесе тұрғын үйлерге қатысы жоқ.

Тарих

Валь-д'Ильез ежелгі заманнан бері қоныстанған, бірақ Dents du Midi тауына алғашқы рет 18-шы ғасырдың соңында көтерілген. Ежелгі уақыттарда таулар құрмет пен қорқыныш сезімін тудырды және кейде олар Ібілістің мекені деп есептелді. 1784 жылы Валь-д'Ильездің викарийі, құлшыныс альпинист Жан Морис Клемент, алғашқы болып Оң Шыңға (Haute Cime) көтерілді. 1832 жылы Валь-д'Ильездің діни қызметкері Жан Жозеф Гиллабер Оң Шыңның (Haute Cime) басына алғашқы христиандық айқышын орнатты. Он жыл өткен соң, 1842 жылдың 16 тамызында Николас Делез басқарған экспедиция, онда Сент-Морис аббаттығының каноны Брушон және тағы төрт адам Cime de l'Est тауына алғаш рет көтерілді. Саланф жайлауынан жолға шыққан канон Брушон Gazette du Simplon газеті үшін жазған мақаласында шыңға жету үшін "мың қиындықтан" өткенін, бірақ ашылған көріністі "ең таңғажайып пейзаж" деп сипаттады. Ауа райының өте қиындығына байланысты, 19-шы ғасырдың қалған бөлігінде Cime de l'Est тауына көтерілу сирек болды. Кейбіреулер сәттілікке жету үшін бірнеше рет әрекеттенді, ал Сальван шіркеуінің қоңырауы әрбір шыңға жеткен адамды құттықтады. Алайда, 20-шы ғасырдың басында бұл дәстүр тоқтатылды, себебі жылына жүзден астам көтерілу тіркелді. 1870 жылдың 7 маусымында жазушы және альпинист Эмиль Жавель, гидпен бірге Фортересс тауының шыңына алғаш рет көтерілді. "Дент-Жоун" тауына алғаш рет 1879 жылдың 24 тамызында көтерілді. Бір күндік бұл жорықты Fournier және Bochatay гидтері басқарды. Алпыс жайлауының жақындығы көтерілуді жеңілдетті, қиындықтар туындаған жағдайда ол жерде пана табуға болады. Екі жылдан кейін, 1881 жылдың 31 тамызында Огюст Вагнон, Бомонт және олардың гиді Эдуард Жакотте соборға (Cathédrale) алғаш рет көтерілді. Les Doigts тауы екі кезеңде бағындырылды: алдымен 1886 жылы Вагнон, Бомонт және олардың гиді Doigt de Champéry тауына, содан кейін 1892 жылы Брюгель мен оның гиді Doigt de Salanfe тауына көтерілді. 1892 жылдың 8 тамызында Жанн мен оның гиді Эперон тауына соңғы рет көтерілді. 1902 жылы Швейцарияның топографиялық картасын жасау жұмысы барысында, Федералдық топографиялық кеңсесі үшін Генрих Вайлд, Wild Heerbrugg компаниясының негізін қалаушы, Dents du Midi тауының басында дауылға тап болды. Жүктеме ауыр болғандықтан және тасымалдау қиын болғандықтан, ол өлшеуді аяқтауға үлкермеді және шұғыл түрде осы жерден кетуге мәжбүр болды. Бұл оқиға оны оңай тасымалданатын теодолит құрастыруға ынталандырды. Бұл құрал геодезия саласында революция жасады және 21-шы ғасырда да қолданылуда. 1942 жылы Сент-Морис Альпілік клубы Cime de l'Est тауына алғашқы көтерілудің жүз жылдығын атап өтіп, таудың басына металл крест орнатты. 1970 жылдың 23 желтоқсанында гидтер Вернер Клайнер мен Марсель Морис Демонт Cime de l'Est, Фортересс және Кафедраль тауларына қыста алғаш рет көтерілді. 1980 жылдың 2 наурызында Бит Энгель және Арман Гекс Фабри, тиісінше шаңғы инструкторы және Télé Champoussin қызметкері, Doigts couloir-дің қысқы шаңғымен алғашқы түсуін жасады. Олар Сальванның үстіндегі ауылдан таңғы сағат 2-де жолға шықты, ал бұл жорыққа 13 сағат көтерілу және 2 сағат түсу жұмсалды. 1981 жылы Энгель мен Диего Боттарель, сондай-ақ шаңғы инструкторы, ыстық ауа шарларымен Оң Шыңға (Haute Cime) көтерілуге және Couloir des Doigts-тен түсуге тырысты. Алайда, ауа райының қолайсыздығына байланысты олар қонуға мүмкіндік таппады, сондықтан бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

Спорттық туризм

Dents du Midi-де бірнеше ондаған шақырымдық жолдар бар. 1961 жылы Фернан Жордан құрған "Траль дес Дентс дю Миди" жаяу жарысы 1963 және 2000 жылдар аралығында жыл сайын қыркүйек айының ортасында өткізіліп, 2011 жылы қайта жаңғыртылды. Жарыс ұзақ, және оның биіктігі шамалы; ол Еуропадағы алғашқы және трайл-жарыстардың алға басушысы. 1975 жылы жарыстың табысы "Дент дю Миди" айналасындағы жаяу жолдың құрылуына әкелді. Бұл жаяу жолдың жалпы биіктік айырмашылығы шамамен екі еседен астам, және оған Шампери, Ле-Серньер, Мекс, Сальван және Вероссаз қалаларынан қол жеткізуге болады. Жол бойында тоғыз пана орналасқан, олар 18 сағаттық саяхатты бірнеше күнде аяқтауға мүмкіндік береді. 2010 жылдан бері жолдарды "Tour des Dents du Midi" қауымдастығы күтіп келеді. Бұл қауымдастық жақын жердегі муниципалитеттерді, сондай-ақ паналарды басқаратын адамдарды және жергілікті гидтерді біріктіреді. Жаз айларында Dents du Midi шыңдарына жаяу трек арқылы, ал қыс айларында тау шаңғысы немесе аралас альпинизм арқылы қол жеткізуге болады. Cime de l'Est-ке дейінгі қалыпты маршрут оңтүстік беткейдегі Dents du Midi панасынан басталады, Plan Névé мұздығынан өтеді. Cime de l'Est асуынан шамамен жүз метр өткеннен кейін, бұрын қолданылған, бірақ қазір құлаған және қиыршық тастармен тосылған жолдан бас тартады, және таудың беткейіне көтеріледі. Көтерілу Рамберт колюірі арқылы, қармен жабылған болуы мүмкін, немесе оны айналып өту арқылы жүзеге асырылады. Колюірдің жоғарғы жағында таудың солтүстік беткейіндегі жол шыңнан жиырма метр төмен аяқталады. Шыңға Шалин панасынан Cime de l'Est-тің солтүстік-шығыс бетінен немесе Харлин тірегінен көтерілу арқылы да жетуге болады. Фортересске дейінгі әдеттегі маршрут Кафедральдікіне ұқсас. Ол солтүстік беткейдегі Шалин панасынан басталады, сол аттас жайылымға қосылады және Фортересс-Кафедраль дәлізіне дейін Сой жотасына көтеріледі. "Fenêtre de Soi" деп аталатын дәліздің жоғарғы жағынан екі шыңға да көтерілуге болады. "Fenêtre de Soi" Dents du Midi панасынан да жаяу жүру арқылы қол жеткізіледі. Dent Jaune-ға кіру "Женевуаның Vire" арқылы жүзеге асырылады. Бұл маршрут Dents du Midi панасынан басталады, Plan Nevé мұздығынан өтіп, Dent Jaune асуына жетеді, шыңды айналып өтеді, содан кейін Dent Jaune шыңына дейін жотамен жүреді. Haute Cime-ге дейінгі қалыпты маршрут Сюзанфе панасынан басталады, Сауфла шағын өзенін Сюзанфе асуына дейін бақылайды және шыңға дейін қиыршық тастардан өтеді. 2018 жылы Шампери, Троисторрент және Валь-д'Илье муниципалитеттері Порт-дю-Солей және басқа да жергілікті қауымдастықтармен бірігіп, Région Dents du Midi деген атпен туризмді басқару органы құрды. Оның басты мақсаты – Ильез аңғарының туристік даму саясатын біріктіру. Моргинсте орналасқан 7 Пикс сыра зауыты өзінің брендін Dents du Midi бейнесіне негізделген. Оның аты тізбектегі жеті шыңды білдіреді, олар ұсынылатын жеті түрлі сыраға аттарын береді.

Қоршаған ортаны қорғау

Дэнт-дю-Мидидің солтүстік-шығыс бетінде екі қорғалатын аймақ бар: Айгюль және Терет. Бұл аймақтар 2017 жылы Швейцарияның құрғақ шалғындары мен жайылымдарын егіс жұмыстарынан қорғау мақсатында белгіленді, олардың 1900 жылдан бері шамамен 95 пайызы жойылған.

Мәдениет

Dents du Midi көптеген суретшілердің туындыларында бейнеленген, көбінесе ауылдардың, Женева көлінің немесе Чильон сарайының тұсына фон ретінде, бірақ жеке-жеке де кездеседі. Оларды Этьен Пивер де Сенанкур «Оберман» (1804), Александр Дюма «Швейцариядағы саяхат әсерлері» (1834), Эжен Рамберт «Швейцария Альпі» (1866) және «Бекс және оның айналасы» (1871), Эмил Жавель «Альпинисттің естеліктері» (1886), Морис Бонвозин «Шамперидегі өмір» (1908) және, соңында, Шарль Фердинанд Рамуз «Жоғарғы өңірдегі соғыс» (1915) және «Шарбақ» (1927) шығармаларында сипаттаған немесе айтқан. Dents du Midi Val d'Illiez коммунасының елтаңбасында, сондай-ақ 2017 мен 2019 жылдар аралығында айналымда болған, Джозеф Сэмюэл Фариньеттің атымен аталған Вале кантонының жергілікті валютасы – 10 фариньет банкноталарында да кездеседі.