Тәһсин Өзгүч: Анатолия археологиясының көрнекті қайраткері

Кіріспе

Тахсин Өзгүч (1916–2005) – көрнекті түрік далалық археологы. Тахсин Өзгүч пен оның әйелі Нимет Өзгүчтің қызмет жолы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін басталып, шамамен 60 жылға созылды. Ол Анатолия археологиясының көшбасшысы деп есептелді.

Өмір

Тахсин Өзгүч Болгарияның Карджали қаласында түрік ата-анасының отбасында дүниеге келген. 1940 жылы Анкара университетінің филология, тарих және география факультетін бітірген. 1942 жылы докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, 1944 жылы археолог Нимет Дінчерге үйленді. Сол факультетте 1945-1946 жылдары ассистент, ал 1946-1954 жылдары оқытушы болып жұмыс істеді, содан кейін профессор атағын алды. Өзгүч 1968-1969 жылдары факультет деканы болып қызмет етті. 1969-1980 жылдары сол университеттің ректоры болды. 1981 жылы зейнетке шыққаннан кейін бес жыл бойы Түркияның Жоғары білім беру кеңесі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Өзгүч студенттерімен, археологиялық қазбаларымен және 100-ден астам ғылыми мақалалар мен кітаптарымен Анатолия археологиясына үлкен үлес қосты. 1962-1964 жылдары АҚШ-тың Нью-Джерси штатындағы Принстон Жоғары оқу орында, 1964 жылы Саар университетінде және 1975-1976 жылдары Мюнхен университетінде қонақ профессор болып дәріс берді. Ол және оның әйелі Нимет, Анкара университетінің археология профессоры, ерекше команда құрды, түрік далалық археологиясы мен университеттік оқыту саласында жетекшілік етті. Өзгүч 57 жыл бойы үздіксіз қазба жұмыстарын жүргізген Күлтепе (Қайсери) қалашығын, ежелгі Канешті қазды, нәтижесінде сенсациялық архитектуралық ескерткіштер мен мәтіндер табылды, олар Анатолияның алғашқы тарихи кезеңін, шамамен б.з.д. 2000-1700 жылдардағы Ассирия саудагер колонияларын ерекше егжей-тегжейлі көрсетті. Сондай-ақ ол Карахёюк Елбистан, Хороцтепе (Токат), Алтынтепе (Эрзинкан), Машатоёюк, Казанкая және Кулулуда қазба жұмыстарын басқарды. Өзгүч Түрік тарихи институты, Неміс археологиялық институты, Британ академиясы, Америка археологиялық институты, Бавария ғылымдар және гуманитарлық академиясы, Лондон археологиялық қоғамы және Түркия археология институты сияқты бірнеше ғылыми институттардың мүшесі болды. Тахсин Өзгүч 2005 жылғы 28 қазанда Анкарада қайтыс болды. Оның артында әйелі мен ұлы қалды. 2010 жылы оның әйеліне сыйлық берілгеннен кейін Нурсель Дуруэль "Cumhuriyetin Çocukları – Arkeolojinin Büyükleri: Nimet Özgüç – Tahsin Özgüç" (Республиканың балалары – Археологияның ақсақалдары: Нимет Өзгүч – Тахсин Өзгүч) атты кітабын жариялады. Кітап Өзгүчтердің елде археология саласын дамытудағы маңызды рөліне құрмет көрсетті.

Tahsin Özgüç was born in Kardzhali, Bulgaria to Turkish parents. He was educated at the Faculty of Philology, History and Geography in Ankara University, graduating 1940. Following his doctorate in 1942, he married fellow archaeologist, Nimet Dinçer in 1944. At the same faculty, he became assistant between 1945 and 1946 and lecturer from 1946 to 1954, the year when he was appointed professor. Özgüç served as the dean of the faculty in the years 1968–1969. In the time between 1969 and 1980, he was rector of the same university. Following his retirement in 1981, he was five years long in charge of vice chairman of the High Education Council of Turkey. Özgüç contributed much to Anatolian archaeology with his students, archaeological excavations and more than 100 scientific articles and books published. He lectured as guest professor in 1962–1964 at the Institute for Advanced Study, Princeton, New Jersey, United States, in 1964 at the Saarland University and in 1975–1976 at the University of Munich, Germany. He and his wife Nimet, also a professor of archaeology at Ankara University, formed a remarkable team, dominating Turkish field archaeology and its university teaching. Ozgüç was the excavator of the famous site of Kültepe (Kayseri), ancient Kanesh, where his 57 years of continuous excavation produced sensational architectural artifacts and texts, revealing in extraordinary detail the first historical period of Anatolia, that of the Assyrian merchant colonies, about 2000–1700 BC. He also led excavations in Karahöyük Elbistan, Horoztepe (Tokat), Altıntepe (Erzincan), Maşathöyük, Kazankaya and Kululu. Özgüç was member of several scientific institutions, such as Turkish Historical Institute, German Archaeological Institute, British Academy, American Archaeological Institute, Bavarian Academy of Sciences and Humanities, City of London Archaeological Society and Institute of Archaeology in Turkey. Tahsin Özgüç died on October 28, 2005, in Ankara. He was survived by his wife and their son. In 2010 following on from an award to his wife, a book, Cumhuriyetin Çocukları—Arkeolojinin Büyükleri: Nimet Özgüç – Tahsin Özgüç (The Children of the Republic—The Elders of Archaeology: Nimet Özgüç – Tahsin Özgüç) was published by Nursel Duruel. The book paid homage to the importance of the Özgüçs in establishing the field of archaeology in the country.