Кіріспе
Көбінесе Үндістанда қолданылатын термин
Қолмен тазалау – "адам нәжісін қолмен тазалау, тасымалдау, жою немесе басқаша өңдеу, санитарлық емес дәретханада немесе ашық ағында немесе канализацияда немесе септикте немесе шұңқырда". Бангладеште және Пәкістанда канализация мен септикалық резервуарларды тазалау үшін адам күшін пайдалану практикасы да кең таралған. "Қолмен тазалаушылар" деп аталатын бұл санитарлық қызметкерлердің көбінде жеке қорғаныш құралдары болмайды. Бұл жұмыс адамдық қадір-қасиетті төмендететін практика ретінде қарастырылады. Үндістанда санитарлық тазалық жұмысы кастамен тығыз байланысты. Кез келген тазалау түрі төмен деңгейлі деп есептеледі және әлеуметтік иерархияның ең төменгі сатысындағы адамдарға жүктеледі. Касталық қоғамда негізінен далиттер санитарлық тазалаушылар болып жұмыс істейді – қолмен тазалаушылар, кәріз тазалаушылар, қоқыс жинаушылар және жолдарды сыпырушылар. 2019 жылы далит субкасталарының алты миллионнан астам үй шаруашылығының 40-60 пайызы санитарлық тазалау жұмыстарымен айналысады деп есептелді. Үкімет деректері 1993–2021 жылдар аралығында кәріздер мен септикалық резервуарларды тазалау кезінде 971 адамның қаза болғанын көрсетеді. "Қолмен тазалау" термині "қоқыс жинау" терминінен өзгеше, ол ең көне экономикалық қызметтердің бірі және тасталған қалдықтарды сұрыптап, жинау әрекетін білдіреді. Кейде қоқыс жинаушылар немесе мата жинаушылар деп аталатын қоқыс жинаушылар көбінесе көшелерден, қоқыс жиналатын жерлерден немесе полигондардан жинайды. Олар экономиканың өндірістік процесіне қайта енгізіп, қайта пайдалануға және қайта өңдеуге болатын материалдарды жинап сатады. Бұл практика бүкіл Оңтүстік елдерінің қалаларында және елді мекендерінде кездеседі.
an issue in IndiaManual scavenging is a term used mainly in India for "manually cleaning, carrying, disposing of, or otherwise handling, human excreta in an insanitary latrine or in an open drain or sewer or in a septic tank or a pit". The practice of employing human labour for cleaning of sewers and septic tanks is also prevalent in Bangladesh and Pakistan. These sanitation workers, called "manual scavengers", rarely have any personal protective equipment. The work is regarded as a dehumanizing practice. The occupation of sanitation work is intrinsically linked with caste in India. All kinds of cleaning are considered lowly and are assigned to people from the lowest rung of the social hierarchy. In the caste based society, it is mainly the Dalits who work as sanitation workers as manual scavengers, cleaners of drains, as garbage collectors and sweepers of roads. It was estimated in 2019 that between 40 and 60 percent of the six million households of Dalit sub castes are engaged in sanitation work. Government data shows that in the period 1993–2021, 971 people died due to cleaning of sewers and septic tanks. The term "manual scavenging" differs from the stand alone term "scavenging", which is one of the oldest economic activities and refers to the act of sorting though and picking from discarded waste. Sometimes called waste pickers or ragpickers, scavengers usually collect from the streets, dumpsites, or landfills. They collect reusable and recyclable material to sell, reintegrating it into the economy's production process. The practice exists in cities and towns across the Global South.
Тарих
Үндістанда қолмен қоқыс жинау практикасы ежелгі заманға дейін барып жетеді. Киелі жазбалар мен басқа да әдебиеттерде айтылғандай, Үндістанның кейбір касталары өркениеттің бастауынан бері осы жұмыспен айналысып келген. Нардия Самхитасында құлдардың он бес міндетінің бірі ретінде қолмен қоқыс жинау көрсетілген. Бұл буддалық және Маурья дәуірлерінде де жалғасты. Ғалымдар Мұғұл әйелдерінің пұрде сақтаған кезінде, жабық дәретханаларды тазалау қажет болғанын айтады. Бхангилер (Чухра) ру атауларының бір бөлігін Раджпуттармен ортақтайды және Бхангилер соғыста тұтқынға түскендердің ұрпақтары болуы мүмкін деген болжам бар. Бхангилердің шығу тегі туралы көптеген аңыздар бар, олар дәстүрлі түрде қолмен қоқыс жинаумен айналысқан. Олардың бірі Лал Беги Бхангиге байланысты, ол Бхангилердің Мехтардан тарағанын көрсетеді. Қолмен қоқыс жинау Үндістанның касталық жүйесімен тығыз байланысты. Үндістанда дәретханаларды тазалау ғана емес, барлық тазалау жұмыстары да төмен деңгейлі деп есептеледі. Элиталар Далит қауымының мүшелеріне ең төменгі және ластайтын жұмыстарды тапсырды. Олар осындай шұңқырларды тек түнде тазартып, қалдықтарды қала сыртында тастайтын. Олардың тұру орындары белгіленген, және қалдықтарды тасымалдау үшін тек белгілі бір жолдар мен көшелерді пайдалануға рұқсат етілген. Ауылдық жерлерде ауыл шаруашылығы жұмысында жұмыс істейтін Далиттерді де қалаға жұмысқа шақыратын. 2011 жылғы халық санағы бойынша, Үндістан бойынша 794 000 адам қолмен қоқыс жинаған. Махараштра штаты 63 713 отбасымен қолмен қоқыс жинаушылардың ең көп санына ие, содан кейін Мадхья-Прадеш, Уттар-Прадеш, Трипура және Карнатака штаттары келеді. Қолмен қоқыс жинау Үндістанның кейбір аймақтарында тиісті кәріз жүйелерінің немесе қауіпсіз фекальдық шламды басқару тәжірибелерінің болмауына байланысты әлі де кездеседі. Бұл құбылыс Махараштра, Гуджарат, Мадхья-Прадеш, Уттар-Прадеш және Раджастханда кең таралған деп есептеледі. 2018 жылғы бағалау бойынша Үндістандағы "санитария қызметкерлерінің" саны 5 миллионға жетті, олардың 50% әйелдер. Дегенмен, барлық санитария қызметкерлері қолмен қоқыс жинаумен айналыспайды. 2018 жылғы тағы бір бағалау бойынша, қолмен қоқыс жинаумен айналысатын адамдардың саны 1 миллионға жетеді, олардың саны "белгісіз және азайып барады", ал олардың 90% әйелдер. Бұл заңды ең көп бұзушы - Үндістан темір жолы, онда көптеген вагондардағы дәретханалардан қалдықтар тікелей рельстерге түсіріледі және оларды қолмен тазалау үшін қоқыс жинаушылар жұмысқа алынады. Метро сияқты инфрақұрылымдық жобалардан айырмашылығы, бұл мәселеге Үкімет тарапынан тиісті назар берілмейді, сондықтан 1993 жылғы заңға сәйкес келу мерзімі үнемі кейінге жылдырылып келеді.
Қауіп-қатерлер мен қысым
Үндістанда қолмен қоқыс жинаумен айналысатын әйелдер, дәретханалар күнделікті тазаланып тұрғандықтан, бір күн жұмыстан қалып қойса, өз қауымдарынан қысым көреді. Көптеген әйелдердің дәретхана тазалаудан басқа таңдауы жоқ. Күнделікті жұмыс істеуге мәжбүр болулары, оларды ауыл шаруашылығы сияқты басқа жұмыстарға барудан тоқтатады. Егер олар қолмен қоқыс жинауды тоқтату үшін мүмкіндіктер мен қолдау таба алса да, әйелдер әлі де қауымнан зор қысымға ұшырайды.
Заңнама
1950 жылдардың соңында бостандық күрескері Г.С. Лакшман Айер Гобичеттипалайам муниципалитетінің төрағасы болғанда қолмен қоқыс жинауды тыйым салды, бұл ресми түрде тыйым салған алғашқы жергілікті билік органы болды. Конституцияның 6-тармағына сәйкес, санитария штаттық құзыретке жатады. Осыған байланысты, 2013 жылдың ақпан айында Дели қолмен қоқыс жинауды тыйым салатынын жариялады, бұл Үндістандағы бірінші штатты етті. Аудандық әкімдер өз аудандарында қолмен қоқыс жинау жұмысының жол бермеуіне жауапты. Сот шешімінен кейін үш жыл ішінде муниципалитеттер, теміржолдар және гарнизондар жеткілікті санитарлық дәретханалармен қамтамасыз етуге міндетті болды. Алайда, Конституцияның 252-бабын пайдалана отырып, Парламентке екі немесе одан көп штаттардың келісімімен және олардың заңды қабылдауы арқылы заң шығаруға берілген құқыққа сүйене отырып, Үндістан Үкіметі түрлі заңдар қабылдады. Мұндай кемсітушілік практиканың жалғасуы ХЕҰ-ның 111 конвенциясын (Жұмыспен қамту және кәсіпте кемсітушілік) бұзу болып табылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі басшысы 2013 жылы Үндістанда қолмен қоқыс жинауды жоюға бағытталған қозғалысты құптады. 2007 жылы қолмен қоқыс жинаушыларды басқа кәсіптерге көшіруге көмектесу үшін «Өзін-өзі жұмыспен қамту арқылы оңалту схемасы» қабылданды.
Қолмен тазалаушыларды жұмысқа орналастыру және құрғақ латриндерді салу (тыйым салу) туралы 1993 жылғы заң
Алты штат Орталық Үкіметтен заң әзірлеуді сұраған қаулылар қабылдағаннан кейін, Нарасимха Рао үкіметінің қала құрылысы министрлігі дайындаған "Қолмен қоқыс жинаушыларды жұмысқа алу және құрғақ дәретханалар салуға тыйым салу туралы" 1993 жылғы заң Парламентте 1993 жылы қабылданды. Заң бойынша, қоқыс жинаушыларды жұмысқа алу немесе құрғақ (су шаймайтын) дәретханалар салу үшін бір жылға дейін бас бостандығынан айыру және/немесе 2000 рупий айыппұл салынды. Заң күшінде болған 20 жыл ішінде ешбір сот шешімі шығарылмады.
2013 жылғы "Қолмен жинап-қоюшыларды жұмысқа алуды және оларды оңалту туралы" заң немесе 2013 жылғы "М.С. туралы" заң
Үкімет 2013 жылдың қыркүйегінде жаңа заңды қабылдап, осы заңға қатысты Үкімет хабарламасын жариялады. 2013 жылдың желтоқсанында Үкімет "Қолмен қоқыс жинаушылардың жұмысқа орналасуына тыйым салу және оларды қайта оңалту қағидалары 2013" немесе "Қ.Қ.Қ. 2013" деп аталатын 2013 жылғы қағидаларды әзірледі. 2014 жылдың 27 наурызында 2003 жылғы №583 шағым бойынша қолмен қоқыс жинау мәселесі бойынша тыңдау өтті, және Жоғарғы Сот соңғы шешім шығарып, Үкіметке бірнеше бағыттар беріп арызты қарап шықты. Аталған заңның басты мақсаттары – санитарлық талаптарға жатпайтын дәретханаларды жою, қолмен қоқыс жинаушыларды жұмысқа алуға және канализация мен септикалық резервуарларды қауіпті жағдайда қолмен тазалауға тыйым салу, сондай-ақ қолмен қоқыс жинаушыларды есепке алу және оларды қайта оңалтуды ұйымдастыру.
Қолмен жинап әкелушілерді жұмысқа орналастыруға тыйым салу және оларды оңалту (өзгерту) туралы заң жобасы, 2020
Заң жобасында кәріздер мен септиктерді тазалауды толық механикаландыру көзделген.
Белсенділік
Үндістанда 1970-ші жылдары Биндешвар Патак Үндістанда қоғамдық дәретханаларды салу және басқару үшін өзінің "Сулабх" тұжырымдамасын енгізді, бұл гигиеналық және жақсы басқарылатын қоғамдық дәретхана жүйелерін құруға әкелді. Белсенді Безвада Уилсон 1994 жылы "Сафаи Кармашари Андолан" тобын құрды, ол сол кезде жаңадан заңсыз деп танылған "құрғақ латриналарды" (шұңқырлы латриналарды) бұзу және қолмен тазалауды жою үшін күресті. Уилсон және басқа да белсенділердің күш-жігеріне қарамастан, бұл әдет екі онжылдықтан кейін де жалғасуда. 2008 жылдың шілде айында Біріккен Ұлттар Ұйымы Халықаралық Санитария жылы аясында "Миссия Санитация" сән көрсетілімін өткізді. Сән жолында бұрынғы 36 жұмысшы, "қоқыс жинаушылар" деп аталатын адамдар және топ-модельдер қолмен тазалау мәселесіне назар аударуға көмектесті. The Movement for Scavenger Community (MSC) – 2009 жылы Вимал Кумар жастармен, қоғамдық белсенділермен және қоқыс жинаушылар қауымдастығынан шыққан ойдастастармен бірлесіп құрылған коммерциялық емес ұйым. MSC білім беру арқылы қоқыс жинаушылар қауымдастығының әлеуметтік және экономикалық күштендіруіне жұмыс істеуге міндеттенді. Үндістандағы Мадхья-Прадеш штатындағы "Құрмет үшін науқан" (Garima Abhiyan) 20 мыңнан астам әйелге қоқыс жинауды кәсіп ретінде тоқтатуға көмектесті. Прагья Акилеш – тергеуші журналист. Оның "Indian Express", "The Wire", "Outlook", "Deccan Herald" және "Hindustan Times" сияқты платформалардағы жазбалары санитария жұмыскерлері туралы диалогты өзгертіп, Үндістандағы оңшыл индуисттік үкімет тарапынан зорлық шабуылдарына қарамастан, ақиқатты жариялау журналистикасының бағытын өзгертті. Ол, Раджендра Сингхті "Үндістанның су адамы" деп атағандай, "Үндістанның санитария адамы" деп лайықты түрде аталатын санитариялық жаңғырудың ең ірі жақтаушыларының бірі. Ол SBM-нің бұрмалаушылықтарын жариялағаны үшін үкімет тарапынан Бхаша Сингхті "қолымен қоқыс жинаушы журналист" деп атағандай, "Делидің дәретхана әйелі" деп бұрмаланып көрсетілді, бұл мыңдаған санитария жұмыскерлерінің құқықтарын қорғаудың орнына, тек инфрақұрылымды салуға баса назар аударуға қатысты. 2010 жылдан бері ол үкіметтің санитария жұмыскерлерінің еңбек қозғалысын мойындамауы және Үндістанда қолмен қоқыс жинауды жою және оларды қайта оңалтудағы сәтсіздігін көрсетіп келеді.
Басқа елдер
Еуропада да дәретханаларды қолмен тазалау жұмыстары жүргізілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл экскременттер «түнгі топырақ» деп аталды, ал Тюдор Англиясында осы жұмысты атқарушылар «гонг фермерлері» деп аталды. Пакистан муниципалитеттері әлі күнге дейін христиан тазалаушыларына сенеді. Карачи қаласында тазалаушылар өз қолдарымен құбырларды ағызу үшін, арамшөптерден, пластик қаптардан және қауіпті аурухана қалдықтарынан тазартады, бұл қаланың 20 миллион тұрғыны күн сайын шығаратын 1,750 миллион литр қалдықтардың бір бөлігі. Христиандар Пакистан халқының аз бөлігін құрайды, бірақ тазалау жұмыстарының көп бөлігін олар атқарады. Қарачи муниципалитеті мұсылмандарды арықтарды тазартуға шақырғанда, олар кәрізге түсуден бас тартып, көшелерді сыпыруды жөн көрді. Осы жұмыс христиандар мен төменгі кастадағы индустарға жүктелді. Сиерра-Леонедегі үйлерде қалдықтарды сақтау тәсілдері нашар, бұл оларды жинауды қиындатады. Сортталмаған қалдықтар көбінесе ескі, ағып тұратын шелектерге салынады, ал пластик қаптармен қапталған контейнердің орнына пайдаланылған пластик қаптар қолданылады. Африканың көптеген елдеріндегідей, қалдықтарды жинау да проблема болып табылады. Жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілмеген жинаушылар жинаған қоқысты тікелей қаланың екі қоқыс полигонына тасиды. Қапсырмашылар шіріген қоқыстарды, пластик қаптарды және тазартылмаған канализацияны қарап, сатуға болатын нәрселерді іздеу арқылы күнкөріс табуға тырысады.