Кіріспе

Археологиялық әдіспен салыстырмалы даталау

Археологияда сериялау – бір мәдениетке жататын көптеген ескерткіштерден табылған жиынтықтар немесе артефакттарды хронологиялық ретпен орналастыру арқылы жүзеге асырылатын салыстырмалы даталау әдісі. Радиокөміртектік сияқты абсолютті даталау әдістерін қолдану мүмкін болмаған жағдайларда археологтар археологиялық табыстар мен ерекшеліктерді даталау үшін салыстырмалы даталау әдістерін пайдалануға мәжбүр. Сериялау археологияда даталаудың қалыпты әдісі болып табылады. Оны тас құралдардың, қыш ыдыстардың сынықтары және басқа да артефакттардың жасын анықтау үшін қолдануға болады. Еуропада бұл әдіс көбінесе зираттардағы қабірлердің хронологиялық тізбегін қайта құру үшін қолданылады (мысалы, Jørgensen 1992; Müssemeier, Nieveler және басқалар, 2003 ж.).

Контексттік және жиілік сериясы

Сериялаудың екі түрлі нұсқасы қолданылды: контексттік сериялау және жиілік сериялау (Renfrew and Bahn 1996, 116–117 бб.). Контексттік сериялау дизайн стилінің болуына немесе болмауына негізделсе, жиілік сериялау дизайн стилінің пропорционалдық мөлшерін немесе жиілігін өлшеуге негізделген. Контексттік сериялау көбінесе қабірлердің хронологиялық тізбегін қайта құру үшін қолданылады, себебі дизайн стилінің немесе түрінің болуы немесе болмауы ғана маңызды. Жиілік сериялау бір стильге жататын көптеген заттарды зерттеу үшін қолданылады. Мысалы, әртүрлі пропорцияда болғанымен, шамамен бірдей типтерді қамтитын керамика сынықтары жиынтығын келтіруге болады.

Тарих

Флиндерс Петри XIX ғасырдың соңында Мысырдағы Диосполис Парвада қазба жұмыстарын жүргізді. Ол ашқан қабірлерде олардың жасалған мерзімін анықтайтын ешқандай белгі болмағанын, ал қабірлердің жеке-жеке болуы олардың қабаттасуы арқылы реттілік құруға мүмкіндік бермейтінін анықтады. Петри әр қабірдің ішіндегі заттарды картонкаға тізіп, қанағаттанған реттілікке келгенше қағаздарды ауыстырып, реттеп отырды. Ол ең нақты реттіліктің, белгілі бір өрнектердің жиі кездесуі қағаздар тізбегі бойынша ең аз уақытқа созылатын реттілік болатынын есептеді (Renfrew and Bahn 1996, 116-бет; Kendall 1971, 215-бет; Shennan 1997, 341-бет және Robinson 1951 жылы жиілік сериялау мәселесін алғаш көтерген (Shennan 1997, 342-бет).

Үлгінің сипаттамасы

Дизайн стильдерінің танымалдылық қисығы қоңырау тәрізді болады деген болжам – баяу басталып, ең жоғары нүктеге жетеді, содан кейін жаңа стиль танымал болғанда бұл стильдің танымалдығы төмендейді, осы принцип жиілік сериясын құруға негіз болады. Сондай-ақ, бір мәдениеттегі нысандардың танымалдылығы шамамен бірдей болады деп есептеледі. Атап айтқанда, әртүрлі дизайн стильдерінің қолданылу мерзімі шағылысуы қажет. Осы қағидаларды сақтай отырып, заттар жиынтығын реттілікке келтіруге болады, нәтижесінде белгілі бір стильдердің пропорциясы жақын нысандар бірге орналасады (Lock 2003, 125-бет).

Қаттылықтар

Дизайн стильдерін анықтау, яғни бір дизайн стиліне жататын заттардың топтарын құру міндеті оңай емес. Типологияны жасау көбінесе сериялаудың негізі болып табылады. Типологиядағы қателер сериялаудағы қателіктерге әкеледі: мысалы, егер белгілі бір дизайн стилі екі ең жоғары нүктеге ие болса (бимодальды таралу), онда бұл дизайн стилі сериялауға жарамсыз және оны талдауға қосу нәтижесінде күлкілі нәтижелер тууы мүмкін. Кейбір дизайн стильдері пішіні ыңғайлы болғандықтан және жақсарту немесе әшекейлер қосылмағандықтан өте ұзақ уақыт бойы қолданылған. Әрине, мұндай стильдерді хронологиялық сериялауға болмайды. Мысалы, Еуропадағы ерте орта ғасырлардағы пышақтарда хронологиялық өзгерістер байқалмайды. Уақыт бойынша ұйымдастырудан басқа, сериялау нәтижелері әлеуметтік мәртебе, жас, жыныс немесе аймақтық айырмашылықтардан (немесе осы факторлардың екеуінен немесе одан да көп комбинациясынан) туындаған жиынтықтағы айырмашылықтарды көрсетуі мүмкін. Шеннан (1997, 343-бет) хронологиялық сериялау нәтижесін алу үшін орындалуы тиіс үш шартты тізімдейді: аймақтық айырмашылықтар ең төменгі деңгейде болуы керек, яғни жиынтықтар бір жерден алынуы керек. Талданған заттардың барлығы бір мәдени дәстүрден болуы керек. Сериялауға енгізілген белгілер немесе атрибуттар мәдени ерекшеліктерге (функцияға емес) байланысты болуы керек.

Сериялау әдістерін әзірлеу

Қазіргі уақытта сериялау нәтижелері Петри заманындағыдай қолмен емес, тиісті алгоритмдер арқылы жасалады. Дегенмен, Дэвид Джордж Кендаллдың (1971) айтуынша, Петридің еңбегі сериялау мәселесінің математикасын терең түсінгенін көрсетті (Цитата: "Менің ойымша, Петрині он тоғызыншы ғасырдың ең ұлы қолданбалы математиктерімен қатар қою керек"). Бакстердің (2003, 8-бет) археологиядағы статистиканың маңызды жетістіктерінің тізімінде Робинсонның (1951) жұмысы бар. Кендалл және Дженсен мен Хойлунд Нильсен (1997) параболаның идеал жағдайларда дұрыс нәтиже беретінін көрсету үшін жасанды деректер жиынтығын жасады. Сондықтан, сәйкестік талдауының алғашқы екі осінің шашыраңқы диаграммасын тексеріп, басқа факторлардың да әсер ететінін анықтау ұсынылады (2 және 3 мысалдарды қараңыз). Егер бірнеше фактор маңызды болса, доға тәрізді эффект нәтижелерді бұрмалауы мүмкін. Хилл мен Гоух (1980) осы эффектті жою әдісін ұсынды. 2003 жылы Гронен мен Поблом сәйкестік талдау алгоритмін сериялауды абсолютті даталармен және стратиграфиялық қатынастармен біріктіру үшін бейімдеді.

1-ші мысал: Кішігірім контексттік сериялар

Төмендегі шағын мысал Флиндерс Петридің египет керамикасын сериялық түрде реттеуіне, Рейнфрю мен Бах (1996, 117-бет) жариялағандай, шабыттанды. Нақты деректер сұрыпталмаған екілік контингенциялық кестеде сақталады, онда әр дизайн стилі қай контексте жұлдызша белгісімен кездесетіні көрсетілген. Мысалы, бірінші бағанды қарастырайық: 3-ші контексте қара жиек, бөтелке және тұтқа дизайн стильдері кездеседі. Бекер 1 және 2 контекстерде кездеседі. Контексттік сериялау дизайн стильдерін және контексттерді осылай реттейді, жұлдызша белгілері кесте диагоналіне мүмкіндігінше жақын орналасады. Әрине, осындай шағын мысал үшін ең жақсы ретті табуға компьютерлік бағдарламалардың қажеті жоқ, бірақ Петри зерттеген 900 қабір сияқты үлкен деректер жиынтығы үшін олар өте көмектеседі.

2-мысал: Симуляцияланған деректер, сериялау және сәйкестік талдау

Бұл мысалда ұсынылған деректер WinBasp бағдарламасымен симуляцияланды. Бастапқыда 60 контекст (WinBasp-те бірліктер деп аталады) 50 типпен бірге құрылды. Контекстер хронологиялық реттілікпен 01-ден 60-қа дейін нөмірленді, ал типтер T00001-ден T00050-ге дейін нөмірленді. Егер тип тек бір нысанмен көрсетілсе, онда ол хронологиялық тізбек үшін маңызды емес, себебі ол басқа контекстке сілтеме жасамайды. Сол сияқты, тек бір нысаны бар контекстер де тізбектеу үшін маңызсыз. Сондықтан бір немесе ешқандай нысаны жоқ контекстер, сондай-ақ бір нысанмен көрсетілген немесе мүлдем көрсетілмеген типтер алынып тасталды. Нәтижесінде 43 контекстен және 34 типтен тұратын бастапқы симуляцияланған дерек сол жақта көрсетілген. Күтілгендей, типтің контекстте кездесуін көрсететін нүктелер кесте диагоналіне жақын орналасқан. Оң жақтағы сурет осы деректер жиынтығы үшін тізбектеу нәтижесін көрсетеді. Нүктелердің кестедегі диагональ бойындағы шикі деректерге қарағанда одан да тығыз екеніне назар аударыңыз. Бұл тізбектеудің шағын мәселесін көрсетеді: іс жүзінде өндіріс аралықтары алгоритм есептегеннен сәл ұзақ болуы мүмкін. Жалпы, тізбектеу алгоритмімен есептелген контекстер мен типтердің тізбегі нақты хронологиялық тізбек емес, бірақ олар оған жақын. Жоғарыдағы сурет симуляцияланған деректер жиынтығының контекстері үшін сәйкестік талдауының алғашқы екі осьтерінің әдеттегі парабола пішінімен шашырау диаграммасын көрсетеді.

3-мысал: Идеалдық деректер, сериялау және сәйкестік талдау

Кентэлл және Дженсен, сондай-ақ Хойлунд Нильсен жасаған (жоғарыда қараңыз) идеалды сериялық деректермен 29 контекст көрсетілген. Әрбір жаңа контекстпен бір тип пайда болады, ал екінші тип жоғалады. Осы реттелген деректер үшін, уақыт бойынша жақын контекстер үшін уақыт аралықтарының тұрақты болуы логикалық көрінеді. Төмендегі суреттерде көрсетілген сәйкестік талдауының нәтижелері 49 контексттің идеалды сериялық деректеріне негізделген. Бірінші екі сәйкестік талдау осьтерінің диаграммасы әдеттегі парабола пішінін көрсетеді. Бірінші және үшінші осьтердегі баллдардың көрсетілімі үшінші дәрежелі полиномдық қисық бойында орналасқан нүктелерді көрсетеді. Сол сияқты, бірінші және төртінші осьтердегі баллдардың графигі идеалды деректер үшін төртінші дәрежелі полиномды көрсетеді және т.с.с. Бірінші осьтегі жақын контекстердің баллдары арасындағы қашықтықтардың әртүрлі екенін ескеріңіз: Басында және соңында қашықтықтар өте кішкентай, ал ортадағы ең үлкен қашықтық ең кішкентай қашықтықтан шамамен 30 есе артық. Хилл және Гоуч (1979)

Археологиялық реті

Археологиялық тізбек (немесе қысқаша тізбек), белгілі бір археологиялық ескерткіште қатаңдықтың екі деңгейінде анықталуы мүмкін. Көбінесе оны археологиялық деректермен теңеу жеткілікті. Дегенмен, екі терминнің мағынасы толық сәйкес келмейді. "Археологиялық деректер" термині кең мағыналы және артефакттар, биофакттар, қолдан жасалған заттар сияқты басқа да дәлелдерге, сондай-ақ ескерткіштің стратиграфиясына қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, археологиялық тізбек және археологиялық стратиграфия терминдері тығыз байланысты және бір-бірімен алмастырылатын. Мұндай күнделікті қолданыс әңгімелерде қалыпты, бірақ: "Тізбек" термині нақты анықталғанда және ғылыми еңбекте қолданылғанда, ол белгілі бір ескерткіштің стратиграфиясын немесе археологиялық деректердің кез келген бөлігін, стратиграфиялық қабаттар арқылы ашылған жағдайды білдіреді. Бұл археологиялық контексттердің тізбегі, олардың арасындағы байланыстар стратиграфиялық қатынастар арқылы уақыт бойынша реттілікті құрайды. Яғни, стратиграфиялық контексттердің пайда болуына себеп болған оқиғалар бірінен соң бірі, бірнеше контекстті зерттеу арқылы анықталатын тәртіппен болған. Осы оқиғалардың тізбегі археологиялық тізбек болып табылады.