Кіріспе

23-ші апталық Тора бөлігі немесе параша – Пекудей, Пекуде, Пекудей, П’куде немесе П’куде (פְקוּדֵי – еврейше «санаулар», парашадағы екінші сөз және ерекшеленетін бірінші сөз) – Тора оқудың жылдық еврей циклындағы 23-ші апталық бөлік (פָּרָשָׁה, параша). Бұл – Мысырдан шығу кітабындағы 11-ші және соңғы бөлім. Параша (מִשְׁכַּן, Мишкан) киелі шатырдың құрылуы туралы айтады. Бұл – Мысырдан шығу кітабының 38:21–40:38 аяттарын құрайды. Параша 4432 еврей әрпінен, 1182 еврей сөзінен, 92 тармақтан және Тора (סֵפֶר תּוֹרָה, Сефер Тора) ішінде 159 жолдан тұрады. Яһудилер оны наурыз айында Симхат Торадан кейінгі 22-ші немесе 23-ші сенбі күні оқиды. Еврей күнтізбесінде 55 аптаға дейін болады, ал жалпы жылдары нақты саны 50-ден, ал артық жылдары 54 немесе 55-ке дейін өзгереді. Артық жылдары (мысалы, 2024, 2027, 2030, 2033, 2038, 2041, 2043, 2046 және 2049) «Парашат Пекудей» бөлек оқылады. Жылдар қатарынан (мысалы, 2026, 2028, 2029, 2031, 2032, 2034, 2036, 2039, 2040, 2042, 2044, 2047, 2048 және 2050) «Парашат Пекудей» әдетте апталық оқулардың қажетті санын қамтамасыз ету үшін алдыңғы «Ваякель» парашасымен біріктіріледі (дегенмен, кейбір артық емес жылдары, мысалы, 2025, 2037 және 2045 жылдары, олар біріктірілмейді).

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Шығ.

Бірінші оқылымда Мұсаның тапсырмасымен Һаронның ұлы Ітамар киелі шатырдың есебін қадағалап отырды, және мәтінде Безалел, Охолиаб және олардың серіктері қолданған алтын, күміс және мыстың мөлшері көрсетілген. Күміс санаққа түскен жиырма жасқа толған және одан асқан әрбір ер адамнан алынған жарты мысқалдықтан жиналды.

Екінші оқылым Шығ. 39:2 21

Екінші рет қарағанда Безелиел, Охолиаб және олардың серіктері дін қызметкерлерінің киімдерін, эфодты және кеудеше жасады – дәл Құдай Мұсаға бұйырғандай.

Үшінші оқылым Шығ. 39:22 32

Үшінші оқылымда Безелиел, Охолиаб және олардың серіктері кімдік, нәзік зығыр матадан жасалған көйлектерді және "Құдайға қасиетті" деп жазылған маңдайлықты, Құдай Мұсаға бұйырғандай етіп жасады.

Төртінші оқу Шығ. 39:33 43

Төртінші оқылымда олар киелі шатырды және оның барлық жиһаздарын Мұсаға әкелді, ол оларды баталады.

Бесінші оқу Шығ. 40:1 16

Бесінші оқылымда Құдай Мұсаға ғибадат орнын құруды айтты, және Мұса Құдайдың бұйырған нәрсесін дәл осылай жасады.

Алтыншы оқу Шығ. 40:17 27

Алтыншы оқылымда, Мұса пайғамбар Құдайдың Мұсаға бұйырған нұсқауларына сәйкес, шығудың екінші жылының бірінші күнінде киелі шатырды және оның барлық жиһаздарын орнатты.

Жетінші оқу Шығ. 40: 28 38

Мұса жетінші рет жұмысты аяқтағаннан кейін, бұлт Жиналыс шатырын жауып, Құдайдың құдіреті Палатты толтырды. Бұлт Палаттан көтерілгенде, израильдіктер жолға шығатын, ал көтерілмегенде, жолға шықпайтын. Израильдіктердің саяхаты барысында бұлт күндіз Палаттың үстінде тұрып, түнде оның үстінен от жарқырап көрінетін.

Үш жылдық цикл бойынша көрсеткіштер

Тораны үш жылдық циклмен оқитын яһудилер парашаны басқа тәртіп бойынша оқуы мүмкін.

Мысырдан шығу 39 - тарау

2 Жылнама 1:5–6 бойынша, Безелиел жасаған және Мысырдан шығу кітабының 39:39-шы тарауында Мұсаға әкелінген қоладан жасалған құрбандық тақтасы Сүлейменнің тұсында да ғибадат орнының алдында тұрды. Сүлеймен оның үстінде мың құрбандық шалдырды.

Мысырдан шығу кітабының 38 - тарауы

Иосиф Флавий исраилдіктер құрылыс материалдарын үлкен ынтамен жинағанда, Мұса пайғамбар Құдайдың бұйрығымен жұмыстарға сәулетшілерді тағайындады деп айтқан. Егер халыққа сайлау мүмкіндігі берілгенде, олар осы адамдарды таңдар еді: Яһуда тайпасынан Ұри ұлы Безелиел, Мұсаның қарындасы Мириамның немересі, және Дан тайпасынан Ахисамақ ұлы Охолиаб.

Мысырдан шығу кітабының 38 - тарауы

Мидраш Танхума кітабында, қасиетті орынның құрылысын зерттеуді Құдай оны қайта жаңартумен теңестіретіні айтылған. Раввин Танума, Шығу кітабы 38:21-ді оқығанда, «Бұл – киелі шатырдың тізімі», – деп, Нақыл сөздер 28:20-ға сілтеме жасады: «Адал адамға береке мол болады, бірақ байлыққа асыққан адам жазасыз қалмайды». Раввин Танума Құдайдың әрқашан адал адам арқылы нығметін жеткізетінін, ал адал емес, байлыққа асыққан адамның жазасыз қалмайтынын үйреткен. Мидраш «адал адамның» Мұсаны білдіретінін айтады, өйткені ол Құдайдың сенімді серігі еді, Сандар кітабы 12:7-де айтылғандай: «Менің қызметшім Мұса Менің үйімде толық сенімді». Сондықтан Сүлеймен Нақыл сөздер 28:20-да: «Адал адамға береке мол болады», – деп айтқан. «Адал адам» деген сөздің тағы бір түсіндірмесі – Мұса, яғни киелі шатырдың қаржысын басқарған адам. Бірақ раввиндер: «Қаланың немесе қауымның қаржысын бақылау үшін кемінде екі адамды тағайындау керек», – деп үйреткен. Мидраш Мұсаның жалғыз жауапты емес пе деп сұрады. Мидраш кітабында Мұсаның қазынаны өзі ғана сақтағаны айтылған, бірақ ол басқаларды да есептерді тексеруге шақырған. Мидраш кітабында Шығу кітабы 38:21-де: «Бұл – киелі шатырдың тізімі» делінген, «Мұса жасаған тізім» емес, «Мұсаның бұйрығымен жасалған тізім» делінген. Осылайша тізім Мұса арқылы жасалды, бірақ Шығу кітабы 38:21-де айтылғандай, «Итамардың қолымен» (Мұса барлық тізімді Итамарға көрсеткенін білдіреді). Шығу кітабы 38:21-ді оқығанда, «Мұсаның бұйрығымен жасалды» деген сөздерге сүйене отырып, Мидраш ізраилдіктердің барлық ісін Мұсаның бұйрығымен жасағанын үйреткен. Ал Шығу кітабы 38:21-дегі: «Леуіліктердің қызметі арқылы, діни қызметкер Һаронның ұлы Итамардың қолымен» деген сөздерді оқығанда, Мидраш Мұсаның жасағандарының бәрі басқалар арқылы жасалғанын үйреткен. Киелі шатырды салу аяқталғаннан кейін, Мұса барлық шығындардың толық есептелінгенін халыққа дереу хабарлады, себебі барлық жұмыс куәгерлердің алдында жасалған еді. Мұса Шығу кітабы 38:21-де: «Бұл – киелі шатырдың құрылысына жұмсалған қаржы» деп түсіндірді. Есептеу кезінде Мұса бағаналарға ілгек салған 1775 шекел күмісті ұмытып қалды және ізраилдіктер оны өзіне алғанын айтуға себеп боламын деп алаңдады. Сонда Құдай Мұсаның көзін ашып, күмістің бағаналарға ілінген ілгекке айналғанын көрді. Ізраилдіктер есептің толық орындалғанын көргенде, киелі шатырдың салыну жұмысының адалдығына толық көздері жетті. Сондықтан Шығу кітабы 38:21-де: «Бұл – киелі шатырдың тізімі» делінген, бұл есептің теңгерілгенін көрсетеді. Мидраш Мұсаның ізраилдіктерге есеп беруінің қажеттігін сұрайды, өйткені Құдай Мұсаға толық сенгендіктен, Сандар кітабы 12:7-де: «Менің қызметшім Мұсамен олай емес, ол Менің үйімде толық сенімді» дейді. Мидраш кітабында Мұсаның кейбір ізраилдіктердің оны жамандап сөйлесіп жүргенін естігені жазылған. Мидраш Мұса туралы халық не айтатынын сұрады. Раввин Йоханнан халыққа анасын бата деп үйреткен, өйткені ол оны ешқашан көрмеген, өйткені ол әрдайым Құдаймен сөйлесіп, әрдайым оның қызметіне толық берілген. Бірақ раввин Хама олардың Мұсаның қаншалықты семіз және бай көрінгенін айтып отыратынын айтты. Мұса мұны естігенде, барлығын ашық айтуға ант берді. Сондықтан Шығу кітабы 38:21-де: «Бұл – киелі шатырдың тізімі» делінген. Раввин Шимонның ұлы Раввин Исмаил Шығу кітабы 38:21-дегі «Күдектің киелі шатыры» деген сөзді былай түсіндірді: «Киелі шатыр – Құдайдың бүкіл әлемге алтын бұзау жасағаны үшін Израильді кешіргенін куәландыратын куәлігі». Раввин Исақ мысал келтірді. Бір патша өте жақсы көретін әйелін алды. Ол оған ашуланып, үйінен кетіп қалды, ал оның көршілері оны мазақтап, ол қайта оралмайды деді. Содан кейін патша оған хабар жіберіп, патша сарайын дайындауын және төсектерін жасауын өтінді, өйткені ол белгілі бір күні оған қайта оралады. Сол күні патша оған қайтып келді және онымен татуласып, оның бөлмесіне кіріп, онымен бірге ішіп-жеді. Алғашында көршілері сенбесе де, хош иісті заттардың иісін сезгенде патшаның қайтып келгенін білді. Сол сияқты Құдай да Израильді сүйді, оларды Синай тауына алып келді және оларға Тауратты берді, бірақ 40 күннен кейін олар алтын бұзаумен күнә жасады. Құдайға мойынсұнбаған халықтар Израильмен татуласпайды деді. Бірақ Мұса оларға мейірімділік танытуын өтінгенде, Құдай оларды кешірді, Сандар кітабы 14:20-да айтылғандай: «Және Раббы былай деді: «Мен сенің сөзіңе сәйкес кешірдім». Мұса Құдайға өзінің Құдайдың Израильді кешіргеніне толық сенімді екенін, бірақ Құдайдың осы фактіні халықтарға жариялауын сұрады. Құдай оның Шехинасын олардың арасында тұруға бұйыратынын айтты, сондықтан Шығу кітабы 25:8-де былай делінген: «Олар Маған арнап киелі орын жасасын, Мен олардың арасында тұрамын». Осы белгі арқылы Құдай барлық ұлттардың Израильді кешіргенін білуін қалады. Сондықтан Шығу кітабы 38:21 оны «Күдектің киелі шатыры» деп атайды, өйткені киелі шатыр – Құдайдың ізраилдіктердің күнәларын кешіргенін куәландыратын куәлік. Раввин Танума Рав Хунаның атынан айтқан: Безалел Мұсадан естімеген нәрселерді де Синайдан алған нұсқаулармен сәйкес түсінді. Раввин Танума Рав Хунаның атынан айтқан: Мұны Шығу кітабы 38:22-дегі сөздерден білуге болады: «Безалел, Уридің ұлы, Хурдың ұлы, Юда тайпасынан, Құдайдың Мұсаға бұйырған барлық нәрсені жасады». Шығу кітабы 38:22-де «Мұса оған бұйырды» делінген жоқ, «Құдай Мұсаға бұйырды» делінген. Шир ха-Ширим аңызында Безалел мен Охолиаб Синай тауына шығып, ондағы рухани орынды көргендері айтылады. Мидрашта Израиль алтын бұзау жасағанда отпен күнә жасағаны айтылған, Шығу кітабы 32:24-те айтылғандай: «Мен оны отқа тастадым, содан осы бұзау шықты». Содан кейін Безалел жараны жазды (және киелі шатырдың құрылысы халықтың алтын бұзау жасауына байланысты күнәсін өтеді). Мидраш Ишая 54:16-ға теңеді: «Міне, Мен көмірді соққымен жасайтын ұстаны жараттым». Мидраш Безалелдің Құдай жаратқан және отты түзетуге үйреткен ұста екенін үйреткен. Мидраш оны дәрігердің шәкіртіне теңеді, ол жараға жамғыш салып, оны жазды. Адамдар оны мақтағанда, дәрігер: «Мақтау дәрігерге тиесілі, өйткені ол шәкіртке үйретті», – деді. Сол сияқты, Безалел киелі шатырды білімі мен түсінігімен салғанын барлығы айтқанда, Құдай оны жаратқанын және оған үйреткенін айтты, Ишая 54:16-да айтылғандай: «Міне, Мен ұстаны жараттым». Сондықтан Мұса Шығу кітабы 35:30-да: «Міне, Раббы Безалелді атымен шақырды», – деді. Шығу кітабы 35:30 Безалелдің атасы Хур екенін көрсетеді, Рав немесе Самуил Хурдың Мириам мен Калебтің ұлы екенін анықтады. Мидраш Шығу кітабы 35:30-да Хурдың аты айтылу себебін былай түсіндірді: Израильдіктер алтын бұзауға табынуға дайындалғанда, Хур өмірін қауіпке тігіп, олардың алдын тығып, олар оны өлтірді. Содан кейін Құдай Хурға оның құрбандығы үшін сыйлық беретініне уәде берді. Мидраш оны патшаның жасағының көтерілісіне теңеді, онда әскербасшы көтерілісшілермен күресіп, олардың патшаға қалай қарсы тұра алатынын сұрады. Соңында көтерілісшілер әскербасшыны өлтірді. Патша егер әскербасшы оған ақша берген болса, ол оны қайтарып беруге міндетті екенін ойлады. Осылайша, ол әскербасшыға сыйлық беруге міндетті еді...

Мысырдан шығу 40 - тарау

Бір мидраш кітапта Құдай Шығыс 40:13-те діни қызметкерлердің киімі туралы айтқан, ал Жаратылыс 28:20-де Жақыптың Бетелде дұға еткен киімі туралы айтылған деп түсіндіріледі. Мидраш Жақыптың тек қана тамақ пен киім сұрамағанын, бірақ Құдай онымен бірге болуға және әлемді одан құруға уәде еткенін үйретті. Жақып Құдайдың оны қолдап, қорғап отырғанын білетін. Сол кезде Құдай оның ұрпақтарынан діни қызметкерлер дайындап, оларға арнайы тартуларды ұсынып, киелі үйге апарып отырды. Мидраш кітабында Жаратылыс 28:20-дегі "жейтін нан" деген сөздер көрнекі нанды, ал "көрнейтін киім" деген сөздер діни қызметкерлердің киімдерін білдіреді деп түсіндіріледі. Бір мидрашта айтылғандай, Мұсаға келген көптеген дана адамдар болды, өйткені олар өздері шатырды тұрғыза алмады. Мұсаның даналығы олардың бәрінен де жоғары еді. Әрқайсысы өз жұмысына жаратылған бір-бір "тақтаны" алып, Мұсаға әкеліп берді. Мұса пайғамбар киелі шатырдың екі бөлігін көріп, киелі Рухқа кенелді. Мидраш Мұсаның оны өзі орнатпағанын, өйткені ол арқылы кереметтер жасалғанын және ол өздігінен көтерілгенін түсіндірді, өйткені Мысырдан шығу 40:17-де (пассивті дауыспен) "Құлағыңа шатырды көтеріп ал" деп жазылған. Мидраш та Сүлейменнің ғибадатханасы да өздігінен салынған деп үйретеді. Сондай-ақ, Мысырдан шығу 40:17-де "Құдай шатырын тұрғызды" деп жазылған. Бұл жерде "Құдай шатырын тұрғызды" деген сөздің пассивті дауысты қолданылғаны айтылған. Сондықтан Құдай Мұсаға киелі шатырды тұрғызуды тапсырды. Алайда Құдай Мұсаға: "Мұса киелі шатырды тікті", - деп жазған. Рав Хавиви (немесе басқалар Хознаахтан Рав Асси) Шығыс 40:17-дегі "Екінші жылдың бірінші айында, айдың бірінші күні" деген сөздерден киелі шатырдың бірінші нисанда орнатылғанын түсінді. Осыған байланысты бір Танада Нисанның бірінші күні сол күні болған он маңызды оқиғаның арқасында он мәрте мәртебелі атақ-даңққа ие болды деп оқытылады. Нисанның бірінші күні: 1) жаратылыстың бірінші күні, 2) әміршілердің құрбандықтарын ұсынудың бірінші күні, 3) діни қызметкерлердің құрбандық тартуларын ұсынудың бірінші күні, 4) жалпыға арнап құрбандық шалудың бірінші күні, 5) көктен от түсетін алғашқы күн, 6) діни қызметкерлердің қасиетті жерде киелі тамақ жейтін алғашқы күні, 7) Исраилде Шехинаның тұруы үшін бірінші күн, 8) Исраилдің діни қызметкерлік батасы үшін бірінші күн, 9) биіктеу жерлерге тыйым салу үшін бірінші күн және 10) жылдың бірінші айы. Раввин Юда ха Наси Шығыс 40:18 тармағынан: "Мұса киелі шатырды тігіп, оның тұғырларын қалап, тақтайларын орнатып, шымылдықтарын орнатып, бағаналарын бекітті", - деп үйреткен. Яһуда ха Наси бұл аятты оқып, басқа халықтардан қасиеттілігі жоғары Мұсаның киелі шатырды тұрғызу жұмысын бастағаннан кейін, оны жалғыз өзі аяқтады, өйткені басқа адамдардың қатысуы төмендеу деп саналатын. Мұса пайғамбардың жазбасындағы осы тәрізді сөздер бар: "Құдай Иелерің сендерге Өзінің таңдап алған пайғамбарларын жібереді". Раввин Йоханнан пайғамбарлар Мұса сияқты мықты, бай, дана және кішіпейіл болулары керек деп үйретті. Мұсаның (Жаратылыс) 40:19-де: "Ол киелі шатырдың үстінде шатыр жапты", - делінген. Мұсаның өзі шатыр жапқан деп бір Ұстаз үйреткен. Мұсаның күшін Мұсаның заңы 9:17-ден алуға болады, онда Мұса былай деп жазды: "Мен екі тақташаны қолымнан алып, лақтырып, сындырып тастадым". Пайғамбарлар жазбаларында Мұса пайғамбарға берілген Құдайдың бұйрығы жазылған. Ол былай деген: "Өзіңе екі тас тақташа қашап ал". Рав мен Самуил екеуі де әлемде 50 түсінік қақпасы жаратылғанын айтты, және Мұсаға бірін ғана берді, өйткені Забур 8:6 Мұса туралы былай дейді: "Сен оны Құдайдан сәл төмен қойдың". Мұсаның кішіпейілділігі жайлы Санақ 12:3-де былай делінген: "Мұса өте кішіпейіл адам еді". Мишнада діни қызметкер қол-аяғын жумаған кез келген құрбандық жарамсыз деп оқылады (Шығыс 40:3032-де сипатталған). Раввин Ханинаның ұлы Жозе раввин діни қызметкердің төрт діни қызметкерді жуатын су жеткіліксіз ыдыста жууға рұқсат етілмейтінін үйретті. Себебі Шығыс 40:31 - де былай делінген: "Олар Мұса, Һарон және оның ұлдары қол-аяғын осы ыдыста жуатын болсын". ("Олдың ұлдары" дегенде кем дегенде екі діни қызметкерді білдіреді, ал Мұса мен Һаронды қосқанда төрт діни қызметкер болады.) Мишнада айтылғандай, бас діни қызметкер Бен Катин бұған дейін екі орын болған орынға 12 су бұрғысын жасады. Бен Катин сондай-ақ, суды бір түнде қалдырып, жарамсыз болып кетпеуі үшін, жуғыш машина жасады. Сикниндік рабби Ешуа рабби Левидің атынан ке...

Мысырдан шығу кітабының 38 - тарауы

Бахия бен Ашер Құдай әлемді жарату кезінде әділдік және мейірімділік сияқты екі бөлек қасиетті қолданғандай, киелі шатыр да негізінен екі шебер – Бесалел мен Охолиабпен салынды деді. Бұл туралы Мысырдан шығу кітабының 38:22–23 аяттарында баяндалған. Бесалел Яһуда тайпасынан, мейірімділік қасиетін білдіретін, ал Охолиаб Дан тайпасынан (דָן), әділдік қасиетін (דִּין, дин) білдіретін.

Мысырдан шығу 39 - тарау

Мысырдан шығу кітабының 39:32, 40; 40:2, 6, 29-аяттарындағы «Мишкан» (מִשְׁכַּן, Tabernacle) және «Охель Моэд» (אֹהֶל מוֹעֵד, Tent of Meeting) есімдерінің қатар келтірілуін атап өткен Умберто Кассуто, бұл екі мағынасы бірдей сөздің қатар тұруы киелі шатырдың құрылысы туралы баяндаманың ресми аяқталуының салтанаттылығын күшейту үшін жасалғанын жазды. Нахум Сарна киелі орынға қатысты екі түрлі аталымның бірігуі оның екі қызметін көрсетеді: Израиль елінде Құдайдың құдіретінің болуын бейнелеу және Құдай мен Мұса арасындағы байланыс орны болу. Гюнтер Плаут бұл екі терминнің екі дәстүрді көрсететінін болжайды, бірі «Мишкан» (מִשְׁכַּן, Tabernacle) терминін, ал екіншісі «Охель» (אֹהֶל, Tent) терминін қолданған. Плаут Джулиус Веллхаузен мектебінің «Шатыр» дәстүрін ескі, ал «Мишкан» туралы мәтіндерді діни көзқарас бойынша кейінірек қосылған және тарихи деректерден алыс деп есептегенін хабарлады. Плаут басқа бір теорияның Кеме мен Мишканды солтүстікке, ал Кездесу шатырын оңтүстікке жатқызғанын, ал Дәуіт 2 Самуил кітабының 6:17-аятында Кемені Шатырға қойғанда тайпалар мен дәстүрлерді біріктіргенін және содан кейін «Мишкан Охель Моэд» (מִשְׁכַּן אֹהֶל מוֹעֵד, Mishkan Ohel Mo’ed) термині пайда болғанын айтты.

Мысырдан шығу 40 - тарау

Моше Гринберг Мысырдан шығу оқиғасының барлығын "Құдайдың отты көрінісінің қозғалысы" ретінде қарастыруға болатынын жазды. Сол сияқты, Уильям Пропп отты (אֵשׁ, esh) Құдайдың жер бетінде пайда болатын ортасы ретінде анықтады – Мысырдан шығу кітабының 3:2 аятындағы Отты Бұта, 13:21–22 және 14:24 аяттарындағы бұлт тірегі, 19:18 және 24:17 аяттарындағы Синай тауының үстінде, сондай-ақ 40:38 аятындағы Палатқада. Эверетт Фокс "дәулет" (כְּבוֹד, kevod) және "қатаңдық" (כָּבֵד לֵב, kaved lev) сөздерінің Мысырдан шығу кітабындағы бірлік сезімін беретін маңызды сөздер екенін атап өтті. Сол сияқты, Пропп kvd түбірін – ауырлық, дәулет, байлық және беріктік ұғымдарын білдіретін – Мысырдан шығу кітабындағы қайта-қайта келетін тақырып ретінде анықтады: Мұса 4:10 аятында ауыр тілмен, ал 17:12 аятында ауыр қолдармен қиналды; Фараонның жүрегі 7:14; 8:11, 28; 9:7, 34; және 10:1 аяттарында қатаң болды; Фараон 5:9 аятында Израиль халқының еңбегін ауыр етті; Құдай жауап ретінде 8:20; 9:3, 18, 24; және 10:14 аяттарында ауыр апаттар жіберді, осылайша 14:4, 17 және 18 аяттарында Фараоннан Құдайдың дәулеті көрінуі үшін; кітаптың мәні Алланың отты Дәулетінің түсуімен аяқталады, ол алдымен Синайға, содан кейін 19:16; 24:16–17; 29:43; 33:18, 22; және 40:34–38 аяттарындағы Палатқаға "ауыр бұлт" ретінде сипатталған.

Литургияда

Бір мидраш Мұса киелі шатырды құрылысын аяқтаған күні (Шығу кітабы 40:33-те баяндалғандай), 91-ші псаломды жазғанын айтады, оны яһудилер таңертеңгі Шахарит құлшылығының Песукей Дзимра бөлімінде оқиды.

Сефардтар 1 Патшалар 7:40-50

Параша мен хафтарадағы 1 Патшалар 7:40–50-де басшының қасиетті орынды тұрғызуы туралы айтылады – Мұсаның парашада Табунакерді орнатуы, ал Сүлейменнің хафтарада Иерусалимдегі ғибадатхананы салуы. Екі мәтінде де құрылысшылар жұмысты аяқтағаны жазылған: «Мұса жұмысты аяқтады» (וַיְכַל מֹשֶׁה, אֶת הַמְּלָאכָה, vayechal Mosheh et ha melachah) – Шығу 40:33, және «Хирам барлық жұмысты аяқтады» (וַיְכַל חִירָם, לַעֲשׂוֹת אֶת כָּל הַמְּלָאכָה, vayechal Chiram la'asot et kol ha melachah) – 1 Патшалар 7:40.

Ашкеназдықтар 1 Патшалар 7:51 - 8:21

Сол сияқты, 1 Патшалар 7:51–8:21 параша мен хафтара да басшылардың жұмысының аяқталғанын баяндайды: «Мұса жұмысты аяқтады» (וַיְכַל מֹשֶׁה, אֶת הַמְּלָאכָה, vayechal Mosheh et ha melachah) – Шығу 40:33, және «Солмон патшаның жасаған барлық жұмысы аяқталды» (וַתִּשְׁלַם, כָּל הַמְּלָאכָה, אֲשֶׁר עָשָׂה הַמֶּלֶךְ שְׁלֹמֹה, vatishlam kol ha melachah asher asah ha melech Shlomoh) – 1 Патшалар 7:51. Екі параша мен хафтарада да бұлт және Тәңірдің құдіреті киелі орынды толықтырады, бұл Құдайдың мақұлдауының белгісі.

Шаббат Шәкәлімде

Параша арнайы Шаббат Шекәліммен сәйкес келген жағдайда (мысалы, 2035 жылы), хафтара 2 Патшалар кітабының 12:1–17 аяттары оқылады.

Шаббат күні Рош Ходеш

Параша Шаббат Рош Ходешпен сәйкес келген жағдайда, хафтара Ишая 66:1–24 болады.

Киелі кітап

Забур 78:5 (куәлік); 93:5 (Құдайдың қасиетті орны); 133:2 (Ааронды майлау).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Құдайға тән нәрсенің мұрагері кім? 26:131. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дюк Йонг аударған, 287 бет. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий, Яһудилер тарихы 3:6:1–10:1. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 85–95 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл.

Классикалық раввиндік

Седер Олам Рабба, 7-тарау. Біздің заманымыздың 2-ші ғасыры. Мысалы, Седер Олам: Раббилердің Киелі кітап хронологиясына көзқарасы. Генрих В. Гуггенхаймердің аудармасы мен түсіндірмесі, 79–87 беттер. Ланхам, Мэриленд: Джейсон Аронсон, 1998 жыл. Мишна: Шекалим 5:2; Йома 3:10; Зевахим 2:1. Шамамен 200 жылы, Израиль жері. Мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 259, 269, 700–701 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988 жыл. Тосефта: Зевахим 1:8; Менахот 7:7–8. Шамамен 250 жылы, Израиль жері. Жақып Нойснер аударған, 2-том, 1310, 1434–1435 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Берахот 6а; Пеа 5а; Килайим 76а; Шаббат 20б; Шекәлім 1а; Сукка 8а, 27а; Рош Хашана 2б, 6а; Таанит 10б; Кетубот 30а; Санхедрин 12а. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 жылы. Мысалы, Талмуд Йерушальми. Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 1, 3, 5, 13, 20, 22, 24–25, 31, 44 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2020 жылдар. Жаратылыс Рабба 3:9; 4:2; 84:18. Израиль жері, 5-ші ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Жаратылыс. Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 1-том, 25-бет, 27-бет; 2-том, 783-бет. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Мидраш Танхума Пекудей. 5–10 ғасырлар. Мысалы, Metsudah Midrash Tanchuma: Shemos II. Аударған және түсіндірген Аврохом Дэвис; редактор Жаков Ю. Х. Пупко, 4-том (Shemos 2-том), 390–457 беттер. Монси, Нью-Йорк: Eastern Book Press, 2004 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 55а; Шаббат 28а, 87б; Йома 4б, 6а, 12а–б, 32а, 37а, 71б; Сукка 7б, 21а; Рош Хашана 3а; Таанит 29а; Мегилла 29б; Йевамот 4б; Недарим 38а; Сота 11б, 37а, 38а; Санхедрин 69б; Зевахим 15б, 19а–б, 22а, 58б, 88б, 119а–б; Менахот 62а, 98а, 99а; Хуллин 138а; Бехорот 5а, 44а; Арахин 3б. Сасанидтер империясы, 6-шы ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Редакторлар: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Бед. Киелі шатыр және оның ыдыстары, діни киімдер туралы. Монквермаут, Англия, 720-ші жылдар. Бедтің «Шатыр туралы» еңбегінде. Аудармашы: Артур Г. Холдер. Ливерпуль: Ливерпуль университетінің баспасы, 1994. Шығу 51:1–52:5. 10 ғасыр. 10 ғасыр. Мысалы, «Мидраш Рабба: Шығу». Аударған: Саймон М. Лерман, 3:562–81. Лондон: «Сончино» баспасы, 1939. Раши. Түсіндірме. Шығу 38–40. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. «Тора: Рашидің түсіндірмесімен». Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 2-том, 507–24-бет. Бруклин: «Месора» баспасы, 1994. Рашбам. Тораға түсіндірме. Троя, 12 ғасырдың басы. Мысалы, Рашбамның «Шығу туралы түсіндірмесі: Түсіндірмелі аударма». Редакциялап, аударған: Мартин И. Локшин, 431–38-бет. Атланта: Scholars Press, 1997. Яһуда Халеви. «Кузари». 3:23. Толедо, Испания, 1130–1140. Мысалы, Ехуда Халеви. «Кузари: Израиль дінінің дәлелі». Генри Слонимскидің кіріспесі, 162-бет. Нью-Йорк: Schocken Books, 1964. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсіндірме. Франция, 1153. Мысалы, Ибн Езраның «Бес кітапқа түсіндірме: Шығу (Shemot)». Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 2-том, 747–66-бет. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1996. Маймонид. «Алдануға ұшырағандарға нұсқау». Каир, Мысыр, 1190. Мысалы, Мұса Маймонид. «Алдануға ұшырағандарға нұсқау». Аударған: Майкл Фридландер, 29, 96-бет. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. «Хизкуни: Тораға түсіндірме». Аударған және түсіндірген: Елияху Мунк, 3-том, 651–55-бет. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. Нахманид. Тораға түсіндірме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): «Тораға түсіндірме». Аударған: Чарльз Б. Шавель, 2-том, 609–26-бет. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973. «Зохар» 2-бөлім, 220а–269а-беттер. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, «Зохар»: Pritzker басылымы. Аударған және түсіндірген: Даниял К. Матт, 6-том, 258–415-бет. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 2011. Бахья бен Ашер. Тораға түсіндірме. Испания, 14 ғасырдың басы. Мысалы, «Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсіндірмесі». Аударған және түсіндірген: Елияху Мунк, 4-том, 1438–62-бет. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсіндірме. 14 ғасырдың басы. Мысалы, «Баал Хатурим Хумаш: Шемос/Шығу». Аударған: Eliyahu Touger; редактор: Avie Gold, 2-том, 959–83-бет. Бруклин: Mesorah Publications, 2000. Ысқақ бен Мұса Арама. «Акедат Ицхак (Исақты байлау)». 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Ицхак Арама. «Акейдат Ицхак: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі». Аударған және қысқарған: Елияху Мунк, 1-том, 535–44-бет. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Шемос / Exodus. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 421–49-беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Ыбырайым Саба. Зерор ха Мор (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жылы. Мысалы, "Тзрор Хамор: Тораға түсіндірме" (Tzror Hamor: Torah Commentary) - рабби Авраам Сабаның. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 1229–38-бет. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008 жыл. Жозеф Гарсон. "Елле Фекуде туралы уағыз". Салоника, 1500 жылға дейін. Марк Саперштейннің. "Иудейлердің уағыздауы", 1200–1800: Антология, 199–216-беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1989 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар, Рафаэль Пелковиц, 486–95-беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұса Алмоснино. "Елле Фекуде туралы уағыз". Салоника, 1568 жыл. Марк Саперштейннің. "Иудейлердің уағыздауы", 1200–1800: Антология, 217–39-беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1989 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 615–18-беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Шломо Ефрем Лунцшиц. Кли Якар. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Кли Якар: Шемос. Элиу Левин аударған, 2-том, 372–93-беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2007 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 4:44. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 643-бет. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 909–23-бет. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. Ме'ам Ло'ез. Константинополь, 1746 жыл. Ицхак Магризо. "Тора антологиясы: Ме'ам Ло'ез". Арье Каплан аударған, 10-том, 249–321-бет. Иерусалим: Мознаим баспасы, 1991 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Жариялаған: Хаим Крамер; редактор: Y. Холл, 292–98-беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Мориц Маркус Калиш. Ескі Келісім туралы тарихи және сындық түсініктеме жаңа аудармамен: Шығу, 455–62-беттер. Лондон: Лонгман, Браун, Грин және Лонгманс, 1855 жыл. Қайта басылған, мысалы, RareBooksClub.com, 2012 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Алғашқы бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Левидің аудармасы, 2-том, 694–712-беттер. Гейтсхед: "Judaica Press" басылымының 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда "Der Pentateuch" деп жарияланды. Франкфурт, 1867–1878 жылдар. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 895–96-беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 139–43-беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық діни кітаптар" кітабының 71–73-беттерінде жастарға арналған 54 әңгіме жазылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Бенно Якоб. Киелі кітаптың екінші кітабы: Мысырдан шығу. Лондон, 1940 жыл. Уолтер Джейкобтың аудармасы, 1032–48-беттер. Хобокен, Нью-Джерси: KTAV баспасы, 1992 жыл. Умберто Кассуто. "Шығу" кітабының түсіндірмесі. Иерусалим, 1951 жыл. Израиль Абрахамс аударған, 468–85-беттер. Иерусалим: Магнес баспасы, Еврей университеті, 1967 жыл. Кэрол Л. Мейерс. Шатырдағы менора. Миссула, Монтана: Scholars Press, 1976 жыл. Элий Мунк. Тораның шақыруы: Мұсаның бес кітабының түсіндірмесі мен түсіндірмесі. Е. С. Мазердің аудармасы, 2-том, 530–51-беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1995 жыл. Бастапқыда "Тора дауысы" деп жарияланды. Париж: Самуэль және Одет Леви қоры, 1981 жыл. Виктор (Авигдор) Гуровиц. "Құдайдың киелі шатырын соғу туралы діни жазба". Journal of the American Oriental Society, 105 том (1-шы нөмір) (1985 жылдың қаңтар-наурыз айлары): 21–30-беттер. Ричард Эллиот Фридман. "Ақылды қателік" және "Қасиетті шатыр". "Киелі кітапты кім жазды?" кітабының 161–87-беттерін қараңыз. Нью-Йорк: Саммит кітаптары, 1987 жыл. Пинхас Х. Пели. "Тора сегодня: Жазбалармен қайтадан кездесу", 99–102-беттер. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987 жыл. Габриэль Жосипович. "Құдай шатырын салу". "Құдайдың кітабы: Киелі кітапқа жауап" кітабының 90–107-беттерін қараңыз. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988 жыл. Джон Д. Левенсон. "Космос және Микрокосм". "Жаратылыс және...