Кіріспе

Америкалық өнертапқыш

Мэри Элизабет Уолтон – XIX ғасырдағы американдық өнертапқыш, оған қоршаған ортаны ластауды азайтуға арналған екі құрылғы үшін патент берілген. 1881 жылы Уолтон локомотивтерден, өнеркәсіптік және тұрғын үйлердің мұржаларынан шығатын түтіннің зиянды әсерін азайту әдісін жасады. Оның жүйесі зауыттардың түтін шығаратын құбырларынан шығатын газдарды су резервуарларына бағыттап жіберді, онда ластағыштар тоқтатылып, кейін "кәрізге немесе олардың қажетті жерге жеткізілуі үшін басқа да қолайлы арналарға" тазартылып жіберілді. Бұл су резервуарлары жүйесі түтінді, иісті және ластағыштарды қаладан және ауадан тысқары шығарып, қоғам проблеманы түсінуге үлкермес бұрын шешімін тапты. Проблеманың ауқымы – ауада тұрған қара бұлт пен жағымсыз иіс болды, бірақ Уолтон беймәлім түрде ауаның ластануын және көмір түтінінен туындайтын қатерлі ісіктердің пайда болуын азайтуға көмектесті. Мэри Уолтон Нью-Йорк қаласында, Алтыншы авеню желісінің жанында тұратын, қарқынды дамып келе жатқан жоғары теміржол жүйелерінің тудырған шуын азайту жүйесін де ойлап тапты. Уолтон жас Томас Эдисонның бұл мәселені шешуге тырылып, сәтсіз аяқтағанын естіген соң, осы мәселенің шешімін табуға бел буды. Эксперименттер мен зерттеулер жүргізгеннен кейін, ол шудың көп бөлігі ағаш тіреу қораптарындағы күшейткіштердің нәтижесінде пайда болатынын анықтады. Әртүрлі шешімдерді сынап көру үшін ол үйінің жертөлесінде теміржолдың моделін жасады. Осы сынақтардың нәтижесінде ол қораптарды мақтамен қаптау және құммен толтыру пойыздардың шуын тиімді түрде басаңдатуға көмектесетінін анықтады. Оның жүйесі теміржолдың үстінен өтетін пойыздардың шуын азайту үшін, теміржолды құммен толтырылған және мақтамен қапталған ағаш қорапқа орналастырды. Оның 1881 жылы патенттелген өнертабысының құқығы Метрополитен теміржолына 10 000 долларға сатылды және жүйе көп ұзамай басқа жоғары теміржол компанияларымен қабылданды. Мэри Уолтон – өміріндегі мәселелерді байқап, оларды әлемді жақсартудың жолы ретінде қарастырған нағыз инноватор болды.

Ерте өмір

Мэри Уолтонның өмірі туралы мәліметтер аз. Әйел өнертапқыш ретінде, ол адам ретінде назарсыздау қалдырылды және 1880 жылдары әйел ретінде екі пайдалы өнертабыс жасауға қабілетті болғаны бір жұмбақ. Дегенмен, 1884 жылы Кентукки штатының Лексингтон қаласындағы "Жетілік көшірмесі" газетінде жарияланған мәлімдеме оның жастық шағы туралы маңызды ақпарат береді. Уолтон былай деді: "Әкемнің ұлы болған жоқ, ол қыздарын оқытуға сенді және осы мақсатқа жету үшін бар күшін жұмсады, аянышсыз шығынға да дайын болды". Бірақ бұл ресми білім беруді қамтамасыз еткенімен, экологиялық инженерияға бағытталған емес. Сол кездегі мәдениет және уақыт әйелдерге білім алудың өзін қиындыққа толы еткендіктен, ғылым-техникалық салаларда (STEM) мамандық алғаны мүмкін емес сияқты көрінеді.

Жаңалықтар

Азамат соғысынан кейін 1860-шы жылдардың соңында басталған өнеркәсіптік революция жұмысшылар мен иммигранттарды Нью-Йорк сияқты қалаларға өнеркәсіптік жұмыс іздеуге жетеледі. Фабрикалардың мұржалары ауаға қалың түтін шығарып, жұмыс орындары тұрмысты жақсартты. Өндірістік ластанудан бөлек, жұмысшыларды қалаға және қаладан тасымалдаған жаңа биік теміржолдар қатты шу шығарып, рельстер бойында зиянды түтін шығарды. Бірақ бұл мәселені шеше алмаған атақты ойлап табушы Томас Эдисон емес, жұмысшы табының өкілі Мэри Уолтон болды. Ол теміржолдың жанында тұрғандықтан, бұл мәселенің салдарына күнделікті тап болды. Оның 6-шы авеню мен 12-ші көшедегі пансионы қаланың жаңа Гилберт биік теміржолына қарсы орналасқан еді. Уолтонның өнертабысы британдық шенеуніктер тарапынан дәуірдің ең ұлы өнертабыстарының бірі деп мойындалды. Уолтонның өнертабысы негізінен биік теміржолдарға бағытталған, олардың көп бөлігі 1930 жылдары басталган тенденция бойынша, жер астына көшіріліп, тоқтатылды. Мұндай ауыстырудың бір мысалы – осы инновацияны шабыттандырып, іске асырған Нью-Йорк қаласы. Бұл ескі теміржол жүйесінің іздерін қазір қаланың жасыл аймағына айналған Нью-Йорктің Хайлайн аймағында табуға болады. Дегенмен, Чикагода әлі де биік теміржолдар бар, ал Уолтонның технологиясы отандық және халықаралық деңгейде қабылданды. Оның өмірінде болғандай кең емес болса да, оның ластану мен шуға қарсы патенттелген шешімдерінің қалдықтары әлі де бар. Бүгінде ауаның ластануы және тұрақты шудың қоршаған орта мен адам ағзасына тигізетін әсері жайлы түсінік артты, бұл Уолтонның қоғамына тигізген байқаусыз оң әсерін көрсетті. Ауаның ластануының көп мөлшері қатерлі ісікке әкелуі мүмкін екені анықталды, ал Уолтон ұсынған су резервуарларын қайта бағыттау жүйесі ауа сапасын жақсартуға көмектесті. Теміржол вагондарының шуы Нью-Йорк тұрғындарының күнделікті өмірін қиындатса да, тым қатты немесе тым ұзаққа созылған шу есту қабілетінің жоғалуы, стресс, алаңдаушылық, депрессия, жоғары қан қысымы және жүрек аурулары сияқты физикалық проблемаларға әкелуі мүмкін. Мэри Уолтон осы мәселелерді толық түсінгенге дейін шешуге көмектесті. Уолтон STEM саласындағы феминист және үлгі ретінде құрметке ие. "Ғасырдың ең белгілі машина жасаушылары мен өнертапқыштары (соның ішінде Томас Эдисон) бұл мәселеге назар аударды, бірақ шешім таба алмады, ал содан кейін әйелдің миы бұл жұмысты атқарды" деп жазды Woman's Journal журналы жиырма жыл өткен соң. Бірақ ойлап табушы туралы немесе тіпті әйел ойлап табушы туралы ойлағанда, Мэри Уолтонның есімі жиі айтылмайды. Ол өз заманынан инженерлік қабілеттерімен, гендерлік рөлдердегі көзқарастарымен, ауа сапасы мен ластануды алдын алудағы жетістіктерімен озық болды, бірақ ол лайықты назарды әлі де алған жоқ.