Кіріспе

Неміс туған американдық өнертапқыш (1851–1929)

Эмиль Берлинер (20 мамыр 1851 – 3 тамыз 1929), бастапқыда Эмиль Берлинер, – неміс-американдық өнертапқыш. Ол граммофонмен қолданылатын бүйірлік кесілген, жазық дискілік пластинканы (британдық және американдық ағылшын тілінде «граммофон пластинкасы» деп аталады) ойлап тапқанымен әйгілі. 1894 жылы АҚШ Граммофон компаниясын, 1897 жылы Лондондағы Граммофон компаниясын, 1898 жылы Германияның Ганновер қаласындағы Deutsche Grammophon компаниясын және 1899 жылы Монреальдегі Канаданың Berliner Gram-o-phone компаниясын (1904 жылы тіркелген) құрды. Берлинер сонымен қатар, алғашқы радиалды ұшақ қозғалтқышын (1908), тікұшақты (1919) және акустикалық плиткаларды (1920-ші жылдар) да ойлап тапты.

Ерте өмір

Берлинер 1851 жылы Германияның Ганновер қаласында еврей саудагер отбасында дүниеге келді. Ол еврей болғанымен, кейіннен агностикке айналды. Отбасылық дәстүр бойынша саудагер болу үшін оқуын аяқтады. Шынайы қызығушылығы өнертабыс болғанымен, күнкөрісі үшін бухгалтер болып жұмыс істеді. Франко-прусс соғысына шақырылмас үшін, Берлинер 1870 жылы әкесінің досымен бірге Америка Құрама Штаттарына көшті және оның Вашингтон қаласындағы дүкенінде жұмыс істеді. Ол Нью-Йоркке көшіп, уақытша жұмыстармен – газет тасып, бөтелкелер жуып – күн көріп, кешкі уақытта Купер Одағы институтында физиканы оқыды.

Мансап

Бірнеше уақыттан кейін ат қорасында жұмыс істегеннен соң, Берлинер телефон мен фонографтың жаңа аудио технологиясына қызығушылық танытты. Ол жақсартылған телефон трансляторын ойлап тапты, ол микрофонның алғашқы түрлерінің бірі болды. Патентті Bell Telephone компаниясы сатып алды (Телефон ісіне қараңыз), бірақ Томас Эдисон оған ұзақ сот арқылы қарсылық көрсетті. 1901 жылдың 27 ақпанында АҚШ-тың апелляциялық соты Берлинердің патенін күшсіз деп жариялады және өнертабысқа толық құқықты Эдисонға берді. "Эдисон Берлинерден бұрын сөйлеуді беруге қол жеткізді", - деп жазды сот. "Трансляторда көміртекті пайдалану, ешқандай даусыз, Эдисонның өнертабысы болып табылады". Берлинер 1877 жылы Бостонға көшіп, төрт жылдан кейін АҚШ азаматы атанды. Ол 1883 жылға дейін Bell Telephone компаниясында жұмыс істеді, содан кейін Вашингтонға оралып, жеке зерттеуші ретінде еңбек етті.

Граммофон

1886 жылы Берлинер дыбысты жазу және көшіру әдістерін зерттеуге кірісті. 1887 жылы ол өзінің алғашқы патенін «Грамофон» деп атаған құрылғыға алды. Патентте дыбысты жазу әдісі сипатталған: стилустің айналмалы цилиндр бетіндегі сызыққа көлденең түрде қозғалуы, бұл бет лампалық қара сияқты жарық өткізбейтін материалмен жабылған, содан кейін лакпен бекітіліп, металл ойнату цилиндрінің бетіне сәйкес келетін ойық жасау үшін фотогравюраға қолданылады. Бірақ іс жүзінде Берлинер дискілік форматты таңдады, бұл фотогравюра процесін әлдеқайда жеңілдетті және электротиптеу, қалыптау немесе штамптау сияқты қарапайым әдіспен нәтиженің бірнеше көшірмесін жасау мүмкіндігін ұсынды. 1888 жылы Берлинер тікелей жазу әдісін пайдаланды, онда стилус мырыш дискідегі жұқа балауыз қабатында сызық қалдырады, ал кейін қышқылмен кесіліп, металл сызықтан ойнатылатын ойыққа айналдырылды. 1890 жылы Германиядағы Берлинердің лицензия иегерлері ойыншық грамофон мен бес дюймдік қатты резеңке дискілерді (мырыш дискілерден көшірілген штампталған көшірмелер) өндірді. АҚШ-тағы маңызды патенттер әлі де қарастырылып жатқандықтан, олар тек Еуропада сатылды. Берлинер грамофонын жай ғана ойыншық деп қарастырмады, сондықтан 1894 жылы ол бір топ кәсіпкерді 25 000 доллар инвестиция жасауға көндірді, соның арқасында ол АҚШ Грамофон компаниясын құрды. 1907-1926 жылдар аралығында Берлинер тік ұшу технологиялары, соның ішінде жеңіл айналмалы қозғалтқыш бойынша жұмыс істеді. Берлинер Айова штатының Дубук қаласындағы Адамс компаниясынан автомобиль қозғалтқыштарын алды, олардың Адамс Фарвелл автомобильдері Фей Оливер Фарвелл (1859–1935) жасаған үш немесе бес цилиндрлі ауамен салқындатылатын айналмалы қозғалтқыштарды қолданды. Берлинер, оның ассистенті Р. С. Мур және Фарвелл вертолеттерде пайдалану үшін 36 ат күші бар айналмалы қозғалтқышты жасады, бұл сол кездегі ауыр тік қозғалтқыштарға қарағанда жаңашылдық болды. 1922 жылдың 16 маусымында Берлинер мен оның ұлы Генри АҚШ армиясы үшін вертолетті көрсетті. 1925 жылы Генри вертолеттерге көңілі тоймады, ал компания жабылды. Кейіннен ол 1929 жылы Berliner Joyce Aircraft компаниясы болып бірікті.

Басқа

Берлинердің басқа да өнертабыстарының қатарында матаның жаппай өндірісіне арналған тоқыма станогының жаңа түрі және дыбыс өткізбейтін плитка бар. 1914 жылы нервтік күйзеліске ұшыраған Берлинер халық денсаулығы мен санитарияны жақсартуды да қолдады. Ол сондай-ақ әйелдер теңдігін жақтады және 1908 жылы анасының құрметіне Сара Берлинер атындағы ғылыми-зерттеу стипендиясын құрды. Берлинер сонымен қатар сионизмді де қолдады.

Марапаттар

Берлинер 1897 жылы Франклин институтының Джон Скотт медалімен, 1913 жылы Эллиотт Крессон медалімен және 1929 жылы Франклин медалімен марапатталды.

Өлім

1929 жылғы 3 тамызда Берлинер Вашингтондағы Уордман Парк қонақ үйінде 78 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.