Кіріспе

Crazy Bear (1785–1856) – Солтүстік жазықтардағы Ассинибоин тайпаларының басшысы. Олардың жеріне Монтана, Солтүстік Дакота, Альберта және Саскачеван кірді. Ол Солтүстік Дакота штатындағы Форт-Юнион бекінісіндегі американдық тері компаниясымен шебер келіссөздер жүргізгендігімен белгілі және 1851 жылғы Форт-Ларами шарттық кеңесіне қатысып, өкілдік еткені үшін еске алынады – онда ол шартқа қол қойған. Ол Mah To Wit Ko (яғни "Ақылсыз аю") деген атқа ие болды, себебі ол ақылсыз аю сияқты күресті. Wit Ko – сиу тіліндегі бірнеше мағынасы бар сөз: ақылсыз, ессіз, қорқынышты және ашулы. Crazy Bear осы есімдермен, сондай-ақ француз тілінде Ours Fou деп (әртүрлі суреттер мен құжаттарда) жазылған. Оның үш немере қызы болды: Iron Cradle (Sweet Grass деп те аталады), Turtle Door, Small Earth, және екі немере ұлы: Black Bull және Kill Eagle. Iron Cradle кейін Монтана штатында орналасқан Форт-Белкнап үнді резервациясының тарихи тұлғасына айналды.

Ерте өмір

Crazy Bear 1785 жылы қазіргі Монтана, Солтүстік Дакота, Альберта немесе Саскачеван аймақтарындағы солтүстік жазықтарда дүниеге келді. Ол дүниеге келген кездегі орта тез өзгеріп жатты. Франция Луизиана аумағын Испаниядан қайтарып алғаннан кейін, оны 1803 жылғы Луизиана сатып алу арқылы бірден АҚШ-қа сатты. 200 жыл бұрын ассинибоиндер Янктон сиуларынан бөлініп шықты, бұл олардың арасында екі ғасыр бойы үзіліссіз қақтығыстар мен соғыстарға себеп болды. Crazy Bear дәстүрлі далалық үндістердің өмірін кешіп өсті. Ол бұқаларды қуалайтын және аң аулайтын, сонымен қатар батырлық мәдениетін үйренді. Ол батыл өмір сүрді және көптеген жеңістерге жетті. Аң аулау, шабуыл жасау және күресу өнерін үйренген жас жігіттердің арасында өлім-жітім көрсеткіші жоғары болды. Бұл факторлар, еуропалық аурулармен және жергілікті халыққа спирттік ішімдіктердің таңылғандығымен бірге, жергілікті жастардың өмір сүруіне кері әсер етті. 1805 жылы Льюис пен Кларк экспедициясы кейбір ассинибоиндермен байланысқа түсті: "Ассинибоин (өзені) мен Миссури арасында екі ассинибоин тобы бар, біреуі Мысы өзенінде шамамен екі жүз адамнан тұрады, олар Ассинибоин Менотопа деп аталады; екіншісі Ақ өзеннің екі жағында тұрады, француз тілінде Gens des Feuilles деп аталады, олардың саны екі жүз елу адамды құрайды". Crazy Bear бірге болған топ – Gens des Feuilles немесе Кішкентай қыздар тобы, ассинибоин тілінде Waką́hežabina деп белгілі. Ассинибоиндер мен Грос-Вентрлер арасындағы шайқаста Crazy Bear лагерьдегі әйелдер мен балаларды қорғау үшін ерлікпен күресті. "Осы қиын жағдайдағы басшының мінез-құлқы, халық айтуынша, ашулы және қорқынышсыз, ессіз аюдың қимылдарына ұқсас болды, сондықтан оған осылай ат қойылды."

Қалпақ саудасы

Ақымақ аю және оның тайпасының басқа мүшелері биік жазықтарға жеткен, өркендеген тері саудасына қатысты. Тері саудасы бастапқыда 18-19 ғасырларда Coureurs des Bois (немесе Орманнан жүгіргендер) деп аталатын француз саудагерлерімен, ал кейіннен 19 ғасырда – саяхатшылар мен тау адамымен ұсынылды. Гудзон шығанағы компаниясының, Солтүстік-Батыс компаниясының және Америка тері компаниясының (АФК) өкілдері өзендер бойында бекіністер мен бәсекелес сауда посттарын салды. Бұл орындарда үндістер тері мен бизон терілерін қару-жарақ, мата, әшекей бұйымдар мен вискиге айырбастады. Ақымақ аю келіссөз дағдыларын жетілдірген Дакота аймағындағы Форт-Юниондағы осындай бір орында. Ол адал, сенімді және жауапкер сауда серіктесі ретінде танымал болды. АФК-нің Форт-Юнионды басқарған агенттері Ақымақ аю туралы көптеген жазбалар жасады. АФК-нің Чарльз Ларпентьер 1842 жылы өзінің күнделігінде басқа бәсекелес тері компаниясының Ақымақ аюды өздеріне тартуға пара беру әрекеті туралы жазды. Ол былай деп жазды: «Коттон мырза [Форт-Уильям агенті] оны өз бөлмесіне шақырып, үлкен сөз сөйледі, оған бұрын елге әкелмеген керемет әскери киім кигізді, содан кейін оның аяғына екі галлондық виски бөшкесін қойды. Ақымақ аюдың тобы оның қайта оралуын күтіп, Форт-Юнионда болды, бірақ тікелей оларға барудың орнына, ол мырза Калберсонның (АФК агенті) жеке бөлмесіне кірді, тым мас емес, отырып, бір сөз айтпай біраз уақыт отырды. Калберсон оны осылай кигенін көріп, басшысын жоғалтқанын ойлап, ол да үнсіз қалды. Соңында Ақымақ аю жағдайды бұзып, былай деді: «Сіздер менің үлкен үйімді тастап кеттім деп ойлайсыздар. Жоқ, мен бала емеспін. Мен төменге, жақсы қабылдаған басшыға бардым. Мен одан ештеңе сұрамадым. Мен оның сыйлықтарын қабылдамай қоймадым. Бірақ олар мені аталарымыздың сүйектері жерленген осы үйді тастауға мәжбүрлей алмайды. Аталарымыздың іздері осы жерге келетін барлық жолдарда әлі де жаңа. Жоқ, мен бұл үйді тастамаймын!» Ол орнынан тұрып, әдемі жүн шапқышы мен қауырсыны алып тастады, оларды бар күшімен еденге лақтырып, содан кейін оның әдемі қылышын шешіп, дәл осылай істеді, барлық әдемі киімдерін бір сөз айтпай шешіп тастады. Бұл көрсетілім аяқталғаннан кейін, ол үлкен таңғалысқа түскен мырза Калберсонға былай деді: «Бұл заттардың бәрін алып қойыңыз және маған қажет деп ойлаған нәрсені беріңіз, менің баламын деп ойламай, әшекейлермен азғыруға болатын адам емеспін». Осылайша, мүлдем ақылсыз емес Ақымақ аю кейіннен Ассинибойн тайпасының ең ұлы басшысы болды».

Форт-Ларами келісім-шарты

1851 жылға қарай солтүстік жазықтар арқылы батысқа қарай саяхаттайтын ақ түсті қоныс аударушылардың саны бірте-бірте артты. Бұл жергілікті халықтармен зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкеп соқты. Сонымен қатар, тайпалар арасындағы соғыс, бәсекелес тері компанияларының табысына да әсер етті. АҚШ үкіметі аймақтағы жағдайды реттеу үшін жоспар жасады. Олар 1851 жылғы Форт-Ларами шарты деп аталатын құжатты дайындады және Вайоминг штатындағы Форт-Ларамиге барлық аймақтық тайпалардың басшыларын шақырып, келісім кеңесі мен қол қою рәсімін өткізді. Шақырылған тайпалардың ішінде сиу, шайен, арапахо, кру, ассинибойн, мандан, грос вентр, арикари және шошон тайпалары болды. Бұл тайпалардың көпшілігі ғасырлар бойы тайпалар арасындағы соғыстарда жау болған елдер еді. Форт-Ларами сиу тайпасының территориясында орналасқандықтан, көптеген қатысушылар осы шалғай жерге баруға тартынды. "Үндістер ісінің бастығы Митчелл полковниктің бұйрығын Кулберсон Ассинибойн тайпасына түсіндіргенде, Ақымақ аюдан (Crazy Bear) басқа ешбір үнділік сапарға келіспеді. Олар Сиу тайпасының үлкен тобының арасында өміріне қауіп тудыруды қаламады, себебі келісім олардың жерінде өтетін еді. Ларамиге жол Йеллоустон өзенінің бойынан өтетін болғандықтан, жазда өзен қарафуттардың (Blackfoot) әскери жасақтарына толы болды, олар олардың өлімге душар жауы еді, бұл олардың қауіпсіз келуіне жақсы әсер етпеді. Сапар барлық қатысушылар үшін өте қауіпті болды және жоғарыда аталған мырзаның жақсы кеңесі мен күш-жігерінен басқа ештеңе үндістерді оған итермелемеді. Ақымақ аю сапарға шығуға бел буған соң, тағы бірнеше адам экспедицияға қосылды". Оның ілесіп келгендерінің арасында "Бірінші ұшып келген" бас ұлы және де Смет әкесі болды. Форт-Ларамидегі әскерилер мен азаматтардың саны келісім кеңесі кезінде жүзден аз болған шығар. Тек тайпалардың басшылары ғана келеді деп күткен шенеуніктер, жиналғандардың жалпы саны он екі мыңға жеткеніне таң қалды. Форттың қызметкерлері мен азаматтық шенеуніктер қатты қорқып, ескертусіз өлтірілуі мүмкін деп қорқып жүрді. Олар келісімге қол қоюды қазіргі Небраска штатының Хенри қаласына, оңтүстік-шығысқа қарай 35 шақырым жерге көшірді. АҚШ үкіметі тиімді келіссөздер жүргізу үшін әр тайпаны өкілдік етуі және қол қоюы үшін жеке "басшылар" қажет деп шешті. Ақымақ аю Ассинибойн тайпасының басшысы болып тағайындалды. Келісімде жеке тайпалар мен ақ түсті қоныс аударушылар арасындағы барлық жағдайлар тоқтатылып, әрбір үнді тайпасына нақты аумақтар белгіленіп, АҚШ үкіметінен елу жылға арналған жылдық төлемдерге кепілдік берілді. Сондай-ақ, ақ түстілердің шабуылдарынан тайпаларды қорғауға кепілдік берілді. Тайпалар батыс жолдарымен саяхаттайтын ақ қоныс аударушылардың қауіпсіз өтуіне кепілдік берді және АҚШ армиясының форттарын құруға келісті. Басшылар келісімге қол қойып, өздерінің міндеттемелерін орындады, бірақ АҚШ үкіметі орындамады. АҚШ үкіметі жылдық төлемді елу жылдан он жылға дейін төмендетті және үнді аумағына ақ қоныс аударушылардың, кеншілердің және аңшылардың кіруін тоқтата алмады. АҚШ үкіметінің келісімге қатысты ұстанымы және оны орындамауы 1852 жылғы Үндістер ісі жөніндегі комиссардың жылдық есебінде көрсетілген, онда комиссар Лиа былай деді: "Сондықтан, аумағымыздың осындай үлкен бөлігі оның түпкі тұрғындарынан тартып алынып, ағартылған және христиан халқының бақытты мекеніне айналдырылғанына өкінуге немесе айыптауға негіз жоқ" және "қызыл терілі адамдардың көптеген қиындықтары мен шағымдары олардың өзінің бұзық және зұлым табиғатының сөзсіз салдары болды". Келісімге қол қойғаннан кейін, АҚШ үкіметі оларға осы оқиғаны еске алу үшін күміс медальдар тапсырды. Содан кейін олар Форт Юнионға қайтып оралды. "Бірақ, Юнион фортына келген соң, бас қолбасшы кейбір туыстарының қазасын жоқтады. Ол жоқ болған кезде оның ұлы, Holy Seat, қарафуттармен (Blackfoot) өлтірілді, оның баласы қайтыс болды және әйелі өзін асып алды. Ол қатты қайғырды, бірақ ер адам секілді әрекет етті және жеткілікті күш-жігерін жинағаннан кейін халыққа келісімнің мәнін түсіндіруге кірісті". АҚШ үкіметі алғашқы жылдық төлемдер мен уәде етілген тауарларды уақтылы бермегендіктен, Ақымақ аю өз халқының мазағы мен қорлауына ұшырады. "Ескі басшы өз халқына қарсы жалғыз тұрды және өзінің сабырлылығын сақтады. Ол ешқашан бір бөлшекті де өзгермеді, бірақ ол өз халқымен қиындықтарды бастан өткерді. Алайда, жоғарыда аталған мырза (Кулберсон) келгенде және бірінші жылға үкімет сыйлығы ретінде он мың долларлық тауарлар бергенде, үндістер үндемеді, ал бұрын қорлағандар енді өз басшыларын мақтады".

Келісімнен кейінгі кезең

Содан кейін бас рубасы өз руын басқарып, АҚШ үкіметімен бейбіт қарым-қатынас орнатты. Отбасылық трагедиядан кейін Crazy Bear немересі Sweet Grass (Iron Cradle) тәрбиесін өз мойнына алды. Шартқа қарамастан, Ұлы жазықтың жергілікті халқы қиындыққа тап болды. Ақтардың ықпалының күшеюі, аурулар мен азайып бара жатқан ресурстар басшыны алаңдатты. 1854 жылғы 28 шілдеде әйгілі De Smet әкеге жазған хатында ол: "Мен бизонның саны жыл сайын кемитінін көріп отырмын. Көмек келмесе бізге не болады? Егер біздің балаларымызды уақтылы оқытпасақ, олар жануарлар сияқты жоғалып кетеді", - деп жазды.

Өлім

Ақымақ аю 1856 жылы 70 жасында шешекке шалдығып қайтыс болды. Солтүстік жазықтардағы тайпаларды шешек эпидемиясы қатты қырды. Бұл ауру шамамен 2000 адамның өмірін алды, оның ішінде 1200-ге жуығы ассинибоин тайпасынан болды. "Ақымақ аю Миссури өзеніне құятын Үлкен Саздықтың оңтүстігінде, өзен бойымен жоғарылап, оң жағындағы қираған жерлер мен көгалды теректердің көпшілігі бар жерге жерленген".

Мұра

Ақымақ аю туралы Денигтің сөзінде былай делінген: "Барлық ұлттың басшысы Мау тоуит ко (Mah Toe Wit Ko) немесе Ақымақ аю (Crazy Bear) деп аталады. Ол әрқашан жақсы және ойлы адам ретінде танылған, ал жақында Ларами шартындағы комиссарлар оны лауазымында бекітті. Ол көптеген халқына қарағанда көзқарастары жоғарырақ, бірақ кейбір жауынгерлердей батыл емес, алайда жауларының алдында қауіпке қарамаған жағдайлар болды. Ол – халқының мүддесін қорғайтын, оларға қайшы келетін нәрсеге күдікпен қарап, саясатын білетін, жайлы мінезді адам. Есімдері жас кезінде де кеңесте сөзін айтатын, оның пікіріне құрмет көрсетілетін, қазір ұлт ісін өте жақсы атқарып, ізбасарларын қуантып жүр. Ол ақ адамдардың адал досы, сөздері жоғары зиялылықты көрсетеді. Қалай болғанда да, оның бар күші халқы мен АҚШ үкіметі арасындағы жақсы қарым-қатынас орнатуға бағытталған. Басшының ізгіліктері мен жақсы қасиеттерін көруге қуаныштан басқа ештеңе жоқ."