Кіріспе
Француз жазушысы және әдеби сыншысы Мишель Деон (deɔ̃; 4 тамыз 1919 – 28 желтоқсан 2016) – француз жазушысы және әдеби сыншысы. Ол 50-ден астам туынды жариялаған және көптеген сыйлықтарға ие болған, соның ішінде 1970 жылғы «Жабайы понилер» романы үшін Interallié сыйлығын алған. Деонның 1973 жылғы «Қызғылт такси» романы Француз академиясының роман бойынша үлкен жүлдесін жеңіп алды. Оның романдары көптеген тілдерге аударылған. Ол 20 ғасырдың ең инновациялық француз жазушыларының бірі деп есептеледі. 1978 жылы Деон Француз академиясының мүшесі болып сайланды.
Michel Déon (deɔ̃; 4 August 1919 – 28 December 2016) was a French novelist and literary columnist. He published over 50 works and was the recipient of numerous awards, including the Prix Interallié for his 1970 novel, Les Poneys sauvages (The Wild Ponies). Déon's 1973 novel Un taxi mauve received the Grand Prix du roman de l'Académie française. His novels have been translated into numerous languages. He is considered to have been one of the most innovative French writers of the 20th century. In 1978, Déon was elected to the Académie française.
Алғашқы жылдар
Мишель Деон 1919 жылғы 4 тамызда Парижде мемлекеттік қызметкер мен оның әйелінің жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Әкесі отбасын жұмысымен байланысты көптеген шетелдік сапарларға алып жүрді, бұл ұлының саяхатқа деген қызығушылығын оятып, оның шығармаларын анықтайтын мәдени қарым-қатынастарға ықпал етті. Деонның әкесі 1933 жылы Монакода, принц Луидің кеңесшісі қызметін атқап жүргенде қайтыс болды. Ол анасымен бірге Парижге оралды, онда Деон Жансон де Сайли лицейіне оқуға түсті. Деон әдебиет пен журналистикаға құштар болғанымен, отбасының қысымына көніп, колледжде заңгерлік мамандығын оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін дүниеге келген ол, өзінің буынында кең таралған бейбітшілік көзқарасын қабылдады. Француз әскеріне шақырылғаннан кейін, ол генерал де Латтр басқаратын 152-ші полкке тағайындалды. Азаматтық өмірге оралған соң, ол егде жазушы және ақын Шарль Мауррасқа хатшы болып жұмыс істеді, ол 1938 жылдан бері Франция академиясының мүшесі және «Француз әрекеті» (Action Française) – контрреволюциялық, монархиялық саяси қозғалыстың негізгі рухани жетекшісі болды. Лионда Деон Мауррасқа сол аттас сапалы газетті редакциялауға көбінесе көмектесті. Мауррас, әкелік бейне болғандықтан, жас Деонға демагогия мен фашизмге деген жек көру сезімін сіңірді. Деон өмірде де, жеке тұлға үшін де еркіндік – ең жоғары құндылық екенін айтты. Бұл маңызды тәжірибе Деонның «les Vingt ans du jeune homme vert» (немесе «Жасыл жас жігіт», төменде қараңыз) естелік кітабында баяндалған.
Мансап
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Деон Парижге оралып, өзін әдеби мансапқа арнады. Алдымен ол өзін асырау үшін француз газеттерінің шағын басылымдарында жұмыс істеді, сонымен қатар роман мен әңгімелер жазды. Оның алғашқы әңгімелер жинағы «Адикс а Шила» 1944 жылы жарық көрді. Бірінші жарияланымнан кейін Деон АҚШ арқылы саяхаттауға көмектесетін Рокфеллер қорынан грант алды. Америкада ол Уильям Фолкнер мен Саул Беллоумен бірге жұмыс істеді. Олардың ынтымақтастығы үшеуі үшін де пайдалы болды, Деон Беллоуға оның шығармаларын француз тіліне аударуға көмектесті. Жак Лоран, Антуан Блондин және Роджер Нимиер сияқты замандас француз жазушыларымен бірге Деон Сартрдың экзистенциализміне және басқа да көрнекті мәдени тұлғаларға қатысты ұстанымдарға қарсы тұрды. Деон және оның әріптес жазушылары Нимиердің «Көк гусар» романының атымен аталатын «Лес Гусардтар» болып танылды. Олар инновациялық ерекшеліктерімен, әлсіздерге деген жанашырлықтарымен және сәнді тақырыптар мен стильден бас тартуымен ерекшеленді. 1944 жылы Роланд Лауденбах және Жан Кокто «Лес Гусардтардың» көптеген мүшелерінің шығармаларын жариялаған «Éditions de la Table ronde» (Түсті үстел баспасы) баспасын құрды. «Table ronde» Деонның бірнеше романын жариялады, оның ішінде «Les Gens de la Nuit», «La Carotte et le Bâton» және «Tout L'Amour du Monde II» кіретін еді. «Table ronde» 1970 жылы «Éditions Gallimard» компаниясының еншілес компаниясына айналғаннан кейін, «Gallimard» Деонның жиырмадан астам шығармасын жариялады. 1970 жылы Деонның «Жабайы понилер» романы 1930 жылдан бері журналист жазған ең үздік романға жыл сайын берілетін «Prix Interallié» сыйлығына ие болды. Деон 1973 жылы өзінің сындық шедеврін – «Un taxi mauve» (Сәуле түсті такси) романын жазды. Ол бірден әдеби сенсацияға айналып, Француз академиясының Роман бойынша Гран-приін жеңіп алды. «Un Taxi Mauve» 1977 жылы фильмге көшірілді. Келесі жылы, 1978 жылы, Деон Француз академиясының мүшесі болып сайланды. Жеке шығармалары мен марапаттарынан басқа, Деон бірнеше қоғам қайраткерлерімен де бірлесіп жұмыс істеді. 1953 жылы ол Коко Шанельге өмірбаянын жазуға көмектесті, бірақ ол оны жариялаудан бас тартты. Деон онымен достығы үшін жалғыз данасын жойды. 1966 жылы Деон Сальвадор Далимен суретшінің «Денистің күнделігі» атты естеліктері бойынша жұмыс істеді.
Жеке өмір
Деонның көптеген шығармалары Швейцария, Италия, Канада және Португалия сияқты елдерге саяхаттағандағы тәжірибесімен байланысты. 1940 жылдары ол Greyhound автобусымен Америка Құрама Штаттарын аралап шықты. Деон Португалия Ғылым және әдебиет академиясының қосымша мүшесі болды. Ол Афина және Ирландия университеттерінің құрметті докторы. Сонымен қатар, ол Ницца, Экс-ан-Прованс және Антиб қалаларының құрметті азаматы. Оның шығармалары көптеген тілдерге аударылған. Деон әйелі Шанталмен бірге екі баласын – Алиса мен Александрды – Грекияның кішкентай Шпецай аралында тәрбиеледі. 1968 жылы балалар мектеп жасына жеткенде, Францияда үлкен дүрбелең болды. Деон отбасы Ирландияға көшіп кетті. Қырық жылдан астам уақыт бойы Деон отбасымен бірге Ирландияда тұрып, Шанталдың елу жылқысын бақты. Ол өзінің Луи XVI үстелінде жазды. Францияға жиі баратын. Деон 2016 жылдың 28 желтоқсанында 97 жасында Ирландияның Галвей қаласында өкпелік эмболиядан қайтыс болды.
Романдар
Les Poneys Sauvages (1970) – кісі өлтіру, интрига және кек алу туралы әңгіме. Оқиға 1937 жылы, әртүрлі әлеуметтік ортадан шыққан Джордж, Барри, Сирил және Хорас Кембридж университетінде білім алуын аяқтаған кезде басталады. Онжылдық аяқтала келе, бұл топ Екінші дүниежүзілік соғысқа тартылады. Соғыстан аман қалғандар оқырманды үш онжылдыққа созылатын саяхатқа алып шығады, ол Италиядан Польшаға және Парижге дейін бүкіл Еуропаны қамтиды. Достары қартайған сайын өткеннің оңай ұмытылмайтынын түсінеді. 1981 жылы осы роман негізінде алты бөлімді телесериал түсірілді, оның басты рөлінде Хелен Винсент ойнады. Un Taxi Mauve (1973) – Ирландияның ауылдық жерлеріне әрқайсысының жеке себептерімен қоныс аударған еуропалық және американдық эмигранттар тобы туралы повесть. Өздерін жазалау мақсатымен шеттетілген олардың араласуы махаббат пен алданудың күрделі торына әкеледі. Роман негізінде 1977 жылы түсірілген ағылшын тіліндегі фильм "The Purple Taxi" деп аталады, оның басты рөлдерін Фред Астер, Шарлотта Рэмплинг және Филипп Нуаре ойнады. "Жасыл жігіт" (Le Jeune Homme Vert) (1975) романында 1919 жылы туған Жанды бай отбасының мүлігін күтуге көмектесетін ауылдық жұбайлар асырайды. Роман оның және басқа да бірнеше адамның, әсіресе ол өскен егістіктің иесінің басынан өткен оқиғаларды, сондай-ақ екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда француз армиясына қосылғанға дейінгі кезеңді қамтиды. Диана Джонсон Жанды Филдингтің Том Джонсына теңеп, "оның пикарестік оқиғаларының қуанышпен толы, шетелдерде және жатқан орындарда қалай ашылатынын" атап өтеді. Ол сонымен қатар романды екі дүниежүзілік соғыстың арасындағы Еуропаның саяси ахуалын бейнелегені үшін ұсынады. 1977 жылы "Жасыл жігіттің соғысы" (Les Vingt Ans du Jeune Homme Vert) атты жалғасы жарық көрді. "Соңғы естелік" (1990) романында Эдвард алпыс жасқа толып, өзін қарт адам деп саналай бастайды. Ол 1936 жылғы ескі суретті табады, онда ол соғыс кезінде Англияда танысқан, бірақ ешқашан ұмыта алмайтын Шейла есімді әдемі қызды құшақтап тұр. Жасы ұлғайғандықтан, ол оны табу үшін Англияға оралып, оны жоғалтқаны үшін өкініш пен кінә сезімін басуға тырысады. Pages Grecques (1993) еңбегінде Деон грек мәдениетінің көп қабатты мифтік және нақты тарихын зерттейді. Грек құдайларын, музаларын және аңыздық кейіпкерлерін тарихи оқиғалар мен тұлғалармен байланыстырып, Деон Грекияның екі тарихын біріктіріп, мәдениеттің әдемі және шабыттандыратын бейнесін жасайды. "Ұлы және жақсылар" (La Cour Des Grands, 1996) – кедей француз жесірінің ұлы Артур Морганның өмірін баяндайды. 1950 жылы оған АҚШ-қа бірінші сыныпты кеме билеті сыйға тартылады, онда ол американдық арманның барлық классикалық элементтерін басынан өткізеді: колледжді бітіріп, Нью-Йорк қаласына көшіп, табысты брокер болады. Отанға, Францияға отбасылық қайғыға байланысты оралғанда, ол өзінің американдық өмірін өткенімен үйлестіруге мәжбүр болады және жастық шағындағы достарының тағдырына таң қалады. "Атшы, жолға түс!" (Cavalier, passe ton chemin!, 2005) ирланд халқының әлеуметтік тарихын фактілер мен ойдан шығарылған оқиғаларды біріктіре отырып көрсетеді. Елдің ерекше фольклоры мен мәдени аңыздарын зерттей отырып, Деон ұлттың ұжымдық ерекшелігін қарастырады.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
"Un déjeuner de soleil" кітабының ағылшын тіліндегі аудармасы 1983 жылы (Ұлыбритания) және 1989 жылы (АҚШ) "Where Are You Dying Tonight?" деген атпен жарық көрді. "Le Jeune Homme vert" 2013 жылы "The Foundling Boy" ретінде, ал баспагер Gallic Books 2014 жылы оның жалғасы "Les Vingt Ans du Jeune Homme Vert" аудармасын "The Foundling's War" деп жариялады. "La cour des grands" 2016 жылы "The Great and the Good" деген атпен, ал "La chambre de ton père" 2017 жылы "Your Father's Room" деп басылды.
Фильмдер / деректі фильмдер
1977 жылы: "Бүргілт такси" (Un taxi mauve), Мишель Деонның романы бойынша түсірілген фильм, режиссері Ив Бойсе, Шарлотта Рамплинг, Фред Астер, Питер Устинов және т.б. қатысқан. 1979 жылы: "Жас жасыл адам" (Le jeune homme vert), Antenne 2 телеарнасы үшін жасалған бейімдеу, режиссері Роджер Пигаут, Филипп Депланшпен бірге. 1982 жылы: Мишель Деон (TF1 жинағы), Кристиан Джудичелли мен Мишель Арман режиссерлік еткен деректі фильм. 1983 жылы: "Жабайы понилер" (Les Poneys sauvages), Мишель Деонның романы бойынша теледидарға бейімделген, режиссері Роберт Мазойер, Жақ Вебер, Мишель Дюшосой және т.б. қатысқан. 1995 жылы: Мишель Деон (France 3 арнасының "Бір ғасырдың жазушылары" деректі жинағы), режиссері Пьер Дюпой. 2008 жылы: "Сол кездегі естелік" (Un souvenir), Мишель Деонның романы бойынша теледидарға бейімделген, режиссері Жак Ренар, Даниэль Превост, Валери Майрес және т.б. қатысқан. 2018 жылы: "Мишель Деон немесе достықтың күші", режиссері Жереми Карбони түсірген деректі фильм, Мишель Деон, Жан д'Ормессон, Ксавье Даркос, Эммануэль Каррер, Ив Бойсе, Милан Кундера, Эрик Нойхофф, Антуан Галлимар, Фредерик Виту, Николас Брайансон, Белинда Каннон, Тьерри Лоран және т.б. қатысқан.