Кіріспе

Гаитидегі экологиялық мәселелердің қатарында тарихи орманды жою мәселесі, халықтың тым көп болуы, санитарияның жеткіліксіздігі, табиғи апаттар және азық-түлік қауіпсіздігі тұр. Осы экологиялық мәселелердің басты себептері – жемқорлық, адамдарды пайдалану және салық төлеушілердің ақшасын жеке мүдделер үшін жымқыру. Сонымен қатар, елдің табиғи ресурстарын тиісінше қорғау және басқару жүргізілмейді. Климаттың өзгеруі салдарынан Гаитиде жауын-шашын мөлшерінің азаюы және табиғи апаттардың күшеюі сияқты қосымша экологиялық мәселелер туындауы мүмкін. Сарапшылар Гаитидің қазіргі мәселелерді шешу үшін де, климаттың өзгеруінің салдарына дайын болу үшін де жаңа саясат қабылдауы қажет екенін айтады. Бұрынғы зерттеуде БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының «орман» терминіне берген жалпы стандартты анықтамасы қолданылды, онда 90%-ға дейін (10% жапырақ қаптамасы) зақымданған аумақтар да кіреді. Осыған сәйкес, Гаити аумағының шамамен 30%-ы ағаштармен және/немесе ормандармен жабылған деп есептелді. Алайда, Біріккен Ұлттар Ұйымының анықтамасы бұрын орманнан жойылған және ешқашан орман болмаған (біріншілік орман) аумақтарды ажыратпайды, жапырақ қаптамасының әртүрлі көрсеткіштері орманды жабу деңгейінің әртүрлі мәнін береді, ал біріншілік орман биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін ең маңызды болғандықтан, Гаитидегі экологиялық мәселелерді шешу үшін тек <1% біріншілік орман көрсеткіші ғана маңызды, себебі ол орманды жою және биологиялық әртүрлілік мәселелерін қамтиды.

Ағаш көмір

Гаитиде көмір өндіру және тұтыну кеңінен түсініксіз құбылыс. Көмір гаитиліктер үшін негізгі энергия көзі болып табылады. БҰҰ мәліметінше, Гаитидегі үй шаруашылықтарының 92% ас дайындау үшін көмірге тәуелді, ал Гаитиде күн сайын шамамен 10 000 қап көмір өртеледі. Бұқаралық ақпарат құралдары гаитиліктердің көршілес Доминикан Республикасында кең таралған және табысты заңсыз көмір саудасымен айналысатынын жиі көрсетеді. 2014 жылы Доминикан Республикасынан Гаитиге апта сайын 115 тонна көмірдің заңсыз тасымалданатыны есептелді. Доминикан шенеуніктер апта сайын кем дегенде 10 жүк көлігінің көмірмен жүктелген күйі шекараны кесіп өтетінін бағалайды. Алайда, жаңа зерттеулер мен Доминикан Республикасының көмір экспорты туралы деректер Гаитиге көмір ағыны төмендегенін көрсетеді, себебі доминикандықтар АҚШ және Таяу Шығыста көмірге сұраныс көбірек нарықтар тапты. Орманға жер бөлу егіс үшін қолданылатын жердің азаюына әкеледі, ал қазіргі уақытта Гаити халқының өсуімен бірге қолданыстағы жер жеткіліксіз. Сонымен қатар, қауіпсіз емес меншік құқығы орманды басқаруға ынталандырмайды; жерді қорғаудан пайда табу мүмкіндігі азаяды, себебі олар болашақта осы меншіктен айырылуы мүмкін. Гаитиді төмен кірісті, жоғары тығыздықты ел деп сипаттауға болады. 2012 жылы Гаити халқының саны 10,6 миллионға жетті. БҰҰ бағалауынша, 2011 жылы халықтың 52% қалалық жерлерде тұрды, қалалық жерлерде халық саны жыл сайын 3,9% өсті. Төмен кірісті адамдар көбінесе қалалық аймақтарда, әсіресе Порт-о-Пренсте шоғырланған және нашар қоршаған орта сапасы, денсаулық және өмір сүру деңгейіне ұшырайды. Порт-о-Пренстің қалалық экологиялық жағдайы нашар инфрақұрылымы, мемлекеттік басқарудың жоқтығы және жағалауда орналасқандықтан туындайтын табиғи апаттарға бейімділігімен нашарлайды. Гаитидегі қалалық халқының өсуімен қатар, бұрыннан нашар инфрақұрылымды жаңарту және көптеген адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру қиынға соғады. Көптеген адамдарда тиісті қалдықтарды басқару жүйесі болмаған жағдайда, ауа мен судың ластануы арқылы қоршаған ортаға зиянды әсер етуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, гаитиліктердің 60% -тан астамы Порт-о-Пренс сияқты жағалауға жақын орналасқан қалалық аймақтарда тұрады. Гаити фермерлерінің көпшілігі өздерінің әрекеттерінің топыраққа тигізетін әсерін білсе де, саяси және экономикалық факторлар, мысалы, қауіпсіз емес меншік құқығы және капиталдың жоғары бағасы, оларға тиісті технологияларды қабылдауға мүмкіндік бермейді.

Холера

Холера Гаитидегі маңызды мәселелердің біріне айналды, және оның қайталану себебі көбінесе Гаитидегі нашар санитарлық жағдайлармен байланысты. 2010 жылдың қазан айында Гаитиде холера эпидемиясы тіркелді, бұл инфекцияны елге апатты жер сілкінісінен кейін көмек көрсетуге келген бейбітшілік сақшылары әкелген. Алғашқы эпидемиядан бері инфекциялар жалғасуда, бұл Гаитиде холераның тұрақты экологиялық ошағы бар ма деген сұрақ тудырады. Экологиялық ошақтар – бұл бактериялар аурудың аралық кезеңдерінде тірі қала алатын қоршаған ортаның көздері. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, Гаити суларында холераның экологиялық ошақтары қалыптасуына жағдайлар қолайлы. Экологиялық ошақтардың қалыптасуы Гаитиден ауруды толығымен жоюды өте қиын етеді және оның көрші елдерге таралу қаупін арттырады. Холераның Гаитиде таралуын азайту үшін санитарлық жағдайды жақсарту және потенциалды экологиялық ошақтарды бақылау қажет. Бұған тропикалық дауылдардың күшеюі, коралл рифтерінің құлдырауы және шөлдеу процестері де әсер етеді. 1960 жылдан бері орташа жылдық жауын-шашын мөлшері он жыл сайын айына 5 мм-ге азайды, ал орташа температура 0,45°C-қа көтерілді. Температураның жоғарылауы мен жауын-шашынның азаюы құрғақшылық жағдайларын күшейте түседі, әсіресе елдің орталық бөлігінде. IPCC-нің 2050 жылға жасаған климаттық өзгеру болжамдарына сәйкес, Гаити аумағының 50%-дан астамы шөлдеу қаупіне тап болады. Көптеген өлімдерге тропикалық дауылдардың қатты жауындарынан және орманды жою салдарынан тұрақсыз болған беткейлерден туған су тасқыны мен көшкін себеп болды. Нашар дамыған инфрақұрылым адамдардың табиғи апаттарға қарсы тұруын қиындатады. Басқа Кариб елдерінде өлім-жітім көрсеткіші Гаитиге қарағанда төмен болуының басты себебі – олардың физикалық инфрақұрылым мен адам ресурстарындағы инвестициялары, бұл қауіптерді азайтуға және апаттарды тиімді басқаруға мүмкіндік берді. Гаитиде эвакуациялау мүмкін болмағандықтан, жақсы дамыған инфрақұрылымы мен жолдары бар елдегідей жағдайдағы қарағанда өлім саны әлдеқайда көп болады. Өкінішке орай, Гаитиде климатқа төзімді инфрақұрылым да, оны салуға қажетті қаржы да жетіспейді.

Азық-түлік қауіпсіздігі

Гаитидегі жалпы жердің шамамен 40% егіншілікке арналған, ал ауыл шаруашылығы ел экономикасының негізін құрайды. Ауыл шаруашылығының табиғи экожүйе қызметтеріне жоғары дәрежеде тәуелді екенін ескере отырып, егіншілік жүйелері климаттың өзгеруі мен климаттық соққылардың салдарынан зардап шегу қаупі жоғары. Табиғи апаттардан кейін азық-түлік қауіпсіздігі нашарлайды, ал болашақта жауын-шашынның нашар болжалануы және тұрақсыздығы ауыл шаруашылығы саласына үлкен күш түсіреді. 2012 жылғы дауылдардан кейін Гаити тұрғындарының шамамен 70% орташа немесе ауыр аштықтан зардап шеккенін хабарлады, ал фермерлердің үштен екісі егіндерінің жойылғанын, жаңа егін отырғызуға қажетті материалдарды немесе егіншілік құралдарын жоғалтқанын мәлімдеді. Фермерлерге осы табиғи апаттарға дайындалуға көмектесетін ескерту жүйесі, дауылдардың ауыл шаруашылығы жүйесіне тигізетін зиянын азайтудың тиімді жолы болар еді. Ауыл шаруашылығы саласы жауын-шашын үлгілері өзгеретін жағдайда құрғақшылыққа және су тапшылығына төтеп беруге де дайындық жасауы керек. Құрғақшылық Гаитидің Солтүстік-Батыс, Артибонит және Орталық департаменттеріне ерекше әсер етеді. Жауын-шашынның тұрақсыздығы және нашар су басқару инфрақұрылымы құрғақшылықтарға себеп болады, ол егінді жояды, ауыл шаруашылығы өнімділігін төмендетеді және азық-түлік қауіпсіздігін азайтады. Инфрақұрылымды жақсарту азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға көмектесе алады, өйткені Гаити көбінесе шағын ауылдық шаруашылықтарға сенеді және ауылдан ауылдық базарлар мен қалалық орталықтарға жеткілікті азық-түлік тасымалдау қиындықтарын бастан өткереді. Гаитидің азық-түлік жүйесін жақсарту үшін қажетті нақты жақсартулар – мемлекеттік инфрақұрылымды жақсарту және асфальтталған жолдарды көбейту.