Кіріспе

Мидың цингулятты қабығының қаудальдық бөлігі.

Артқы цингулятты қабық (PCC) – цингулятты қабықтың қаудальдық бөлігі, алдыңғы цингулятты қабықтың арт жағында орналасқан. Бұл – "лимбикалық бөлікшенің" жоғарғы бөлігі. Цингулятты қабық мидың орта сызығының төңірегіндегі аймақтан тұрады. Қоршаған аймақтарға ретросплениальді қабық және прекуней жатады. Цитоархитектоникалық тұрғыдан артқы цингулятты қабық 23 және 31-Бродман аймақтарымен байланысты. PCC мидың дефолтты режим желісінің орталық түйінін құрайды. Ол мидың әртүрлі желілерімен бір мезгілде байланысатыны және түрлі функцияларға қатысатыны дәлелденді. Прекунеймен бірге PCC анестезиялық және вегетативтік (кома) күйлердегі көптеген зерттеулерде адам санасының нейрондық субстраты ретінде қарастырылған. Бейнелеу зерттеулері PCC-нің ауырсыну мен эпизодтық естеліктерді қайтарудағы маңызды рөлін көрсетеді. Вентральді PCC-нің үлғаюы жұмыс жадының нашарлауымен байланысты. Сондай-ақ, PCC бірнеше ішкі бақылау желілерінің маңызды бөлігі болып табылады.

Цитоархитектуралық ұйым

Артқы цингулятивті қабық паралимбикалық қабықтық құрылым болып саналады, ол 23 және 31 Бродман аймақтарынан тұрады. Паралимбикалық қабықтың бір бөлігі ретінде, оның алты қабаттан кем қабаттары бар, бұл оның жасушалық құрылымын алты қабатты неокортекс пен негізгі лимбикалық құрылымдардың аллокортексі арасына орналастырады. Сондай-ақ, ол паралимбикалық аймақтың гиппокампқа бағытталған бөлінісімен байланысты. Артқы цингулятивті қабықтың цитоархитектурасы толығымен біркелкі емес, керісінше, оның алдыңғы және дорсальды (арқалық) субөңірлері бар, олар қызметі және цитоархитектуралық құрылымы бойынша ерекшеленеді. Адамдарда артқы цингулятивті қабық эмоциялар мен әлеуметтік мінез-құлыққа, назарға (латеральды интрапариэтальді қабық және прекунус), оқуға және мотивацияға (алдыңғы және латеральды таламустық ядро, каудатты ядро, орбитофронтальді қабық және алдыңғы цингулятивті қабық) қатысты аймақтармен байланысты.

Функция

Артқы цингулятты қабықша жоғары байланысқан және мидағы ең метаболикалық белсенді аймақтардың бірі, бірақ оның танымдық рөлі туралы бір пікірге келмейді. Керісінше, ДМН назар ішкі бағытталған кезде (эпизодтық есте сақтау, жоспарлау және қиялдау кезінде) белсенді болады. ДМН-нің тиісті уақытта деактивацияланбауы нашар танымдық функциямен байланысты, осылайша оның назардағы маңыздылығын көрсетеді. Осы желілердің АЦҚ-дағы (артқы цингулятты қабықшадағы) өзара қарым-қатынасы толыққанды түсініксіз. Дорсальды назар желісі мен фронтопариетальды бақылау желісінде белсенділік күшіндегенде, ДМН-де осыған сәйкес тығыз байланыста төмендеуі керек. Бұл антикорреляциялық үлгі артқы цингулятты қабықшаның ішкі аймақтарының әртүрлілігі мен маңыздылығын көрсетеді. Генеративті топографиялық карталауды қолдану арқылы, ойшалағанда, ыждағатсыз ойға берілу АЦҚ-ның деактивациясына сәйкес келетіні, ал алаңдағанда және бақыланатын сана АЦҚ-ның белсенділігіне сәйкес келетіні анықталды. Шындығында, АЦҚ-дағы метаболизмнің төмендеуі Альцгеймер ауруының ерте белгісі ретінде анықталды және клиникалық диагноз қойылғанға дейін жиі кездеседі. Альцгеймер ауруы кезінде метаболикалық бұзылыстар амилоид шөгінділерімен және ми атрофиясымен байланысты, олардың кеңістіктегі таралуы әдепкі режимдегі желі түйіндеріне ұқсас. Бұл аурудың бастапқы кезеңдерінде АЦҚ-ның зардап шегуін түсіндіруге болады. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар арасындағы өзара әрекеттесу кезінде цингулятты жауаптардың бұзылыстары АСД (автоспецификалық бұзылыстар) симптомдарының ауырлығымен байланысты, ал АЦҚ-да тапсырмаға байланысты деактивацияның болмауы жалпы әлеуметтік функциямен байланысты. Структуралық МРТ зерттеулерінің мета-талдауында Накао және авторлар (2011) СДҚГ (сыртқы көмекке мұқтаж демікпелі гиперактивтілік синдромы) бар пациенттерде сол жақ АЦҚ-ның ұлғайғанын анықтады, бұл даму аномалиялары АЦҚ-ға әсер ететінін көрсетеді. Шындығында, АЦҚ функциясы СДҚГ-де бұзылған.

Депрессия

ПКК-ның функционалдық байланысының бұзылыстары үлкен депрессиямен байланысты, бірақ нәтижелер әртүрлі. Бір зерттеу ПКК-ның функционалдық байланысының жоғарылағанын көрсетсе, екіншісінде емделмеген пациенттерде ПКК-дан каудатқа дейінгі функционалдық байланыстың төмендегені байқалды. Басқа зерттеулер ПКК мен мидың депрессияны тудыруы мүмкін субгенуальді цингуляттық аймағы (Бродманның 25-аймағы) арасындағы өзара әрекеттесуді қарастырды. ПКК- мен Бродман аймағындағы белсенділіктің арасындағы байланыс депрессияның бір белгісі – ойға шолумен байланысты. Бұл екі аймақтың байланысы пациенттердің дәрілерге жауап беруіне әсер етуі мүмкін. Екі аймақта да антидепрессанттармен емделгеннен кейін метаболизмде өзгерістер байқалды. Сонымен қатар, мидың терең стимуляциясына ұшыраған науқастарда ПКК-дағы глюкоза метаболизмі мен ми ағыны артты, сонымен қатар Бродманның 25-аймағында да өзгерістер байқалды. Тағы бір зерттеуде таламиялық өзара әрекеттесулер фронтальді бөлікпен азайды, бұл шизофренияның таламокортикальдық байланыстарға әсер ететінін білдіруі мүмкін. Шизофрениямен ауыратын адамдардың постмортемдік ауторадиографиясында ПКК, NMDA, каннабиноидтар және GABAергиялық рецепторлардың байланысуында бұзылыстар анықталды. Шизофрениямен ауыратын науқастарда ПКК-ның құрылымы мен ақ зат байланыстарының бұзылыстары да тіркелді. Нәтижесі нашар болғандарда көбінесе ПКК көлемі кішірейді. Функционалдық МРТ зерттеулерінде ПКК функциясының бұзылыстары функционалдық байланыстың артуымен және төмендеуімен байланысты. Сондай-ақ, тапсырма орындау кезінде ПКК-ның бұзылған реакциялары байқалды. Бұл бұзылыстар шизофрениямен ауыратын кейбір адамдардың психоздық белгілеріне себеп болуы мүмкін. Псилоцибин психоделикалық дәрісінің әсерін зерттеулер көрсеткендей, бұл дәрінің әсерінен туындаған сананың өзгеруі ПКК-ның бұзылған метаболизмімен және функционалдық байланысымен, сондай-ақ ДМЖ (дефолттық режим желісі) мен фронтопариетальді бақылау желісі (ФПКЖ) арасындағы антикорреляциялардың күшінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. Бұл желілер ішкі және сыртқы танымға үлес қосатындықтан, ПКК-дағы бұзылыстар шизофренияның кейбір түрлерінде психозға себеп болуы мүмкін.

Травматикалық ми зақымдануы

Бас миының жарақаттануы (БМЖ) салдарынан артқы сингулярлық қабыршақта (АСҚ) аномалиялар анықталды. Көбінесе бас жарақаттары ми аймақтарының байланысын үзуге және танымдық қабілеттердің нашарлауына алып келетін кең таралған аксональды зақымдануды тудырады. Бұл сондай-ақ АСҚ-тағы метаболизмнің төмендеуімен байланысты. БМЖ-дан кейін қарапайым таңдау реакция уақыты тапсырмаларын орындау нәтижелерін зерттеу көрсеткендей, АСҚ-тан қалған ДМТ-ға (дефолттық режим желісі) функционалдық байланыс үлгісі БМЖ-ға байланысты бұзылуларды болжауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, АСҚ-ты алдыңғы ДМТ-мен байланыстыратын цингулум шоғырының зақымдануы, ұзаққа созылатын назар бұзушылығымен байланысты екені анықталды. Келесі зерттеуде БМЖ-ның автоматты жауаптан бақыланатын жауапқа ауысудағы қиындықтармен байланысты екені анықталды. Таңдалып алынған тапсырмалар барысында БМЖ-мен ауырған науқастарда моторикалық тежелудің бұзылуы байқалды, бұл АСҚ-ты жылдам қайта жандандыруға кедерілді. Жалпы алғанда, бұл АСҚ/ДМТ қызметін бақылаудың жеткіліксіздігі БМЖ-мен ауырған науқастарда назардың жоғалуына әкелуі мүмкін екенін көрсетеді.

Қауіптілік

Балалық және жасөспірімдік шақта басталатын көптеген психикалық аурулардың түбінде ПКК дисфункциясының болуын көрсететін дәлелдер жинақталуда. Бұдан әрі, қорқыныш бұзылысымен ауыратын пациенттерде жойылған реакциямен байланысты ПКК белсенділігінің жоғарылауы және симптомдардың күшті болуы арасында байланыс байқалады. ПКК дисфункциясы жасөспірімдік шақтағы қорқыныш бұзылыстарының дамуында рөл атқаруы мүмкін.