Ибериялық қабырғалы тритон: сипаттамасы және ерекшеліктері
Iberian ribbed newt
Испан тұқымды құйрыққан жылан (Pleurodeles waltl) – Иберия түбегі мен Мароккода кездесетін Еуропаның ең ірі құйрыққан жыланы. Тікенекті қабырғаларымен ерекшеленеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Амфибия түрлері
Species of amphibian
Ибериялық қабырғалы тритон, галлипато немесе испандық қабырғалы тритон (Pleurodeles waltl) – Иберия түбегінің орталық және оңтүстік бөліктерінде және Мароккода кездесетін тритон. Бұл Еуропадағы ең ірі тритон түрі және қабырғаларының өте өткір болуымен де, олардың денесінің қабырғаларынан шығып кетуімен де белгілі, сондықтан оны «өткір қабырғалы тритон» деп те атайды. Бұл түрді ұқсас атауы бар басқа түрмен, яғни Ибериялық тритонмен (Lissotriton boscai) шатастырмау керек.
The Iberian ribbed newt, gallipato or Spanish ribbed newt (Pleurodeles waltl) is a newt endemic to the central and southern Iberian Peninsula and Morocco. It is the largest European newt species and it is also known for its sharp ribs which can puncture through its sides, and as such is also called the sharp ribbed newt. This species should not be confused with the different species with similar common name, the Iberian newt (Lissotriton boscai).
Сипаттама
Ибериялық қайырылған тритонның екі жағында түбіршектер орналасқан. Осы түбіршектер арқылы оның өткір қабырғалары тесіп шығу мүмкіндігіне ие. Бұл қабырғалар қорғаныс механизмі ретінде әрекет етеді, тритонға көп зиян тигізбейді. Бұл механизмді уландырудың алғашқы және қарапайым түрі деп санауға болады, бірақ ол адамдар үшін мүлдем қауіпсіз. Тритон қабырғаларын сыртқа итерумен бірге, оның денесіндегі арнайы бездерден уық бөліне бастайды. Уықпен жабылған қабырғалар өте тиімді шаншу механизмін құрайды, ол жыртқыш жануардың аузындағы жұқа тері арқылы уықты енгізеді. Тритонның тиімді иммундық жүйесі және коллагенмен қапталған қабырғалары тесілген терінің жұқпаудан тез жазылуын қамтамасыз етеді. Табиғатта бұл қосмекенділерге дейін 25 сантиметрге дейін өсуге мүмкіндік бар, бірақ тұтқындықта одан да сирек кездеседі. Оның денесінің үстіңгі жағы қара сұр, ал астыңғы жағы ашық сұр түсті, қабырғалары шығатын жерлерде тотық түсті ұсақ дақтар болады. Бұл тритонның басы жалпақ, күрек тәрізді, ал құйрығы ұзын, денесінің шамамен жартысын құрайды. Еркектер ұрғашылардан жұқарақ және көбінесе кішірек болады. Шөберектерде бұталы сыртқы жалаңаш қабыршақтары бар және олардың түсі ересектерге қарағанда әдетте ашық болады. Pleurodeles waltl көптеген басқа еуропалық құйрықты қосмекенділерге қарағанда сулы ортада көбірек тіршілік етеді. Олар құрлықта да жүре алады, бірақ көбінесе судан шықпайды, көлдерде, цистерналарда және Португалия мен Испанияда бұрын кең таралған ежелгі құдықтарда мекендейді. Олар салқын, тыныш және терең суларды ұнатады, онда жәндіктермен, сулы моллюскалармен, құрттармен және шабақтармен қоректенеді.
The Iberian ribbed newt has tubercles running down each side. Through these, its sharp ribs can puncture. The ribs act as a defense mechanism, causing little harm to the newt. This mechanism could be considered as a primitive and rudimentary system of envenomation, but is completely harmless to humans. At the same time as pushing its ribs out the newt begins to secrete poison from special glands on its body. The poison coated ribs create a highly effective stinging mechanism, injecting toxins through the thin skin in predator's mouths. The newt's effective immune system and collagen coated ribs mean the pierced skin quickly regrows without infection. In the wild, this amphibian grows up to , but rarely more than in captivity. Its color is dark gray dorsally, and lighter gray on its ventral side, with rust colored small spots where its ribs can protrude. This newt has a flat, spade shaped head and a long tail, which is about half its body length. Males are more slender and usually smaller than females. The larvae have bushy external gills and usually paler color patterns than the adults. Pleurodeles waltl is more aquatic dwelling than many other European tailed amphibians. Though they are quite able to walk on land, most rarely leave the water, living usually in ponds, cisterns, and ancient village wells that were common in Portugal and Spain in the past. They prefer cool, quiet, and deep waters, where they feed on insects, aquatic molluscs, worms, and tadpoles.
Жынысты анықтау
Жыныстық анықталу жыныс хромосомаларымен реттеледі, бірақ температура оны өзгерте алады. Әйелдерде екі жыныс хромосомасы (Z және W) болады, ал еркектерде Z хромосомасының екі данасы (ZZ) болады. Дегенмен, ZW дернәсілдері дамудың белгілі бір кезеңдерінде (42-ші кезеңнен 54-ші кезеңге дейін) 32 °C (90 °F) температурада өсірілсе, функционалды неоеркектерге айналады. Жыныстық анықталу процесінде гормондар маңызды рөл атқарады, және суға гормондар немесе гормонға қарсы заттар қосылып, олардың жынысын өзгертуге болады. Бұл ZW дернәсілдерінің гонад-мезонефроз кешендерінде ZZ дернәсілдеріне қарағанда жоғары деңгейде табылады, бірақ қыздырылған ZW дернәсілдерінде жоқ. Осының өсуі температура арқылы жынысын анықтау мүмкін болатын соңғы кезеңдерге (52-ші кезеңге) жақын уақытта жүзеге асады.
Sex determination is regulated by sex chromosomes, but can be overridden by temperature. Females have both sex chromosomes (Z and W), while males have two copies of the Z chromosome (ZZ). However, when ZW larvae are reared at 32 °C (90 °F) during particular stages of development (stage 42 to stage 54), they differentiate into functional neomales. Hormones play an important role during the sex determination process, and the newts can be manipulated to change sex by adding hormones or hormone inhibitors to the water in which they are reared. It is found in higher levels in the gonad–mesonephros complexes in ZW larvae than in their ZZ counterparts, although not in heat treated ZW larvae. The increase occurs near the final stages of which their sex can be determined by temperature (stage 52).
Қорғау
IUCN 2006 жылғы Қызыл тізімінен бастап Ибериялық қабырғалы тритонды «Қауіпке жақын» санатына енгізді. Бұл мәртебеге оның жабайы популяциясының кеңінен таралған ортаның жоғалуы және инвазивті түрлердің әсерінен айтарлықтай азайып бара жатқандығы себеп болды, осылайша түрді «Әлсіз» санатына жақындатады. Бұрын, 2004 жылы, бұл түр ең төменгі санаттағы «Қауіпсіз» деп тізілген болатын. Бұл түрге әдетте су ортасын кемелдікке келтіру, агрохимиялық ластану, мал шаруашылығының әсері (Солтүстік Африкадағы даяларда), эвтрофикация, тұрмыстық және өнеркәсіптік ластану, гольф алаңдары және инфрақұрылымды дамыту арқылы су ортасының жоғалуы қауіп төндіреді. Ол Иберия мен Марокконың жағалау аймақтарында, туризмнің шоғырланған жерлерінде және Мадрид маңындағы тығыз қоныстанған аймақтарда көбінесе жоғалып кеткен. Бұл түрдің жұмыртқаларымен және дернәсілдерімен қоректенетін, оның төмендеуіне себепкер болған, кең ауызды шабақ (largemouth bass) және рак (Procambarus clarkii) сияқты әкелінген балықтар белгілі. Кейбір популяциялар үшін жолдардағы өлім-жітімнің жоғары деңгейі маңызды қауіп болып саналады. Он тритон екі резус макакасымен және он егеуқұйрықпен бірге, экипажсыз Советтік «Космос» спутнигінде саяхат жасады. 1992 жылы «Бион-10» тритонды, ал 2005 жылы «Бион-11» Ибериялық қабырғалы тритонды тасыды. Тритон микрогравитацияны зерттеу үшін жақсы модельдік организм ретінде таңдалды. Олардың жақсы модельдік организм болуына себебі – аналықтың клоакасында тірі сперманы 5 айға дейін сақтай алу қабілеті, бұл оны Жерде ұрықтандыруға, ал кейін (ғарышта) гормоналды стимуляция арқылы ұрықтандыруға мүмкіндік береді. Бұл түрдің тағы бір артықшылығы – олардың дамуы баяу, сондықтан онтогенездің барлық негізгі сатыларын, жұмыртқадан бастап жүзуге қабілетті дернәсілдерге дейін бақылауға болады. Зерттеулер тритонның регенерация қабілетін (ғарышта жалпы алғанда жылдамырақ, ал бастапқы кезеңдерде екі есе жылдамырақ) және ғарыштағы даму мен көбею кезеңдерін қарастырды. Жерде P. waltl ұрықтандыруына қатысты гипергравитация (3g дейін) зерттеулері де жүргізілді, сондай-ақ ғарыштан келген тритонның Жерге оралғаннан кейінгі фертильділігі де зерттелді (олар фертильді және проблемасыз болды). Ұқсас микрогравитациялық тәжірибелер басқа түрлер үшін де жүргізілді, атап айтқанда Hyla japonica бақасы үшін, және ұзақ мерзімді денсаулыққа әсері байқалған жоқ.
The IUCN has listed the Iberian ribbed newt as Near Threatened since its 2006 Red List. It received this listing because its wild populations appear to be in significant decline due to widespread habitat loss and the effects of invasive species, thus making the species close to qualifying for Vulnerable. Previously, in 2004, the species had been listed as Least Concern, the lowest ranking. This species is generally threatened through loss of aquatic habitats through drainage, agrochemical pollution, the impacts of livestock (in North African dayas), eutrophication, domestic and industrial contamination, golf courses, and infrastructure development. It has largely disappeared from coastal areas in Iberia and Morocco close to concentrations of tourism and highly populated areas such as Madrid's outskirts. Introduced fish such as the largemouth bass and crayfish (Procambarus clarkii) are known to prey on the eggs and larvae of this species, and are implicated in its decline. Mortality on roads has been reported to be a serious threat to some populations. The ten newts shared their journey with two rhesus macaques and ten rats, in an otherwise crewless Soviet Kosmos satellite. In 1992, Bion 10 also carried the newts on board, as did Bion 11 also carried the Iberian ribbed newt in 2005. The newts were chosen because they are a good model organism for the study of microgravity. They are a good model organism because of the female's ability to retain live sperm in her cloaca for up to five months, allowing her to be inseminated on Earth, and later (in space) have fertilisation induced through hormonal stimulation. Another advantage to this species is their development is slow, so all the key stages of ontogenesis can be observed, from the oocyte to swimming tailbud embryos or larvae. Studies looked at the newts' ability to regenerate (which was faster in space overall, and up to two times as fast in early stages) as well as the stages of development and reproduction in space. On the ground, studies of hypergravity (up to 3g) on P. waltl fertilisation have also been conducted, as well as on the fertility of the space born newts once they arrived back on Earth (they were fertile, and without problems). Similar microgravity experiments have also been conducted for other species, namely the frog species Hyla japonica, and no effects on long term health are similarly observed.
Қайта жаңғыру
Pleurodeles waltl ересектердегі регенерацияны зерттеу үшін үлгі жүйе болып табылады. Басқа саламандралар сияқты, P. waltl жоғалған аяқ-қолдарды, зақымдалған жүрек тіндерін, мидың зақымдалған жасушаларын, сондай-ақ көздің линзасы және омыртқа миы сияқты дене мүшелерін қайта жаңарта алатын жануарлар. P. waltl-дің 20 ГБ геномы осы керемет регенерациялық қабілеттің генетикалық негізін зерттеуді жеңілдету мақсатымен секвенцияландырылған.
Pleurodeles waltl is a model system for the study of adult regeneration. Similar to other salamanders, P. waltl are animals that can regenerate lost limbs, injured heart tissue, lesioned brain cells in addition to other body parts such as the eye lens and the spinal cord. The 20 Gb genome of P. waltl has been sequenced to facilitate research into the genetic basis of this extraordinary regenerative ability.