Жасыл бақа (Lissotriton helveticus) – Батыс Еуропада кездесетін, денесі сары-қоңыр, арқасында жолақты, құйрығында жіпшесі бар амфибия. Сипаттамасы мен ерекшеліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құмтастылар түрі
Species of amphibian
Құмтасты (Lissotriton helveticus) – Ұлыбританиядан Иберия түбегінің солтүстік бөлігіне дейін Батыс Еуропада таралған құмтастылардың бір түрі. Ол денесі созылыңқы, зәйтүн немесе қоңыр түсті болып келеді, үстінде қара дақтар шашыраңқы орналасқан. Қарны сарыдан қызғылт сарыға дейін боялған, ал жұтқыншасы, ұқсас тегіс құмтастыдан өзгеше, дақсыз болады. Басы мен көзі арқылы қара жолақ өтеді. Көбейтіс кезеңінде еркектердің құйрығында ерекше жіпше пайда болады, артқы аяқтары толығымен қанаттанған, ал арқасында жапырақ сияқты, тегіс қыртыс орналасады. Олардың мекен ету орталарына орман, батпақ, жайылым және бақшалар жатады. Құрлықта олар көбінесе түнде белсенді болады. Көктемде қыстан оянғаннан кейін, көбейіп өсу үшін тұншықтырылған, балықсыз су қоймаларына жылжып барады. Ұрғашыға сүйіспеншілік білдіргеннен кейін еркек сперматофорды қалдырады, оны ұрғашы жинап алады. Дернәсілдер 1,5–3,5 айдың ішінде дамып, кейін құрлықта тіршілік ететін жасөспірімдерге (ефттерге) айналады. Жыныстық жағынан жетілуіне екі-үш жыл уақыт кетеді, ал табиғатта құмтастылардың өмірі 12 жылға дейін созылуы мүмкін. Бұл түр кең таралған және IUCN бойынша «Тәуекел деңгейі ең төмен» санатына жатады.
The palmate newt (Lissotriton helveticus) is a species of newt found in Western Europe, from Great Britain to the northern Iberian peninsula. It is long and olive or brown with some dark spots. The underside is yellow to orange, and the throat, unlike in the similar smooth newt, always unspotted. A dark stripe runs along the head and through the eyes. Breeding males develop a distinct filament on the end of their tail, strongly webbed hind feet, and a low, smooth crest on their back. Habitats include forests, marshes, pastures or gardens. While on land, the newts are mainly nocturnal. After emerging from hibernation in spring, they move to stagnant, fish free water bodies for breeding. After a courtship display, the male deposits a spermatophore that is picked up by the female. Larvae develop over after 1.5–3.5 months before metamorphosing into land dwelling juveniles (efts). Sexual maturity is reached after two to three years, and the newts can reach a total age of up to 12 years in the wild. The species is overall common and has been assessed as Least Concern by the IUCN.
Таксономия
Алғаш рет 1789 жылы орыс табиғат зерттеушісі Григорий Разумовский тұяқты тритонға ғылыми сипаттама берді. Ол оны жасыл кесірткелер тұқымдасына жатқызды және оны Lacerta helvetica деп атады, мұндағы "helvetica" Вауд кантонындағы швейцариялық типтік орнына сілтеме жасайды. Ол сондай-ақ Lacerta paradoxa деген баламалы атауды берді, ол қазір кіші синоним деп есептеледі. Уақыт өте келе әртүрлі тұқымдарда жарияланған бірнеше атаулар да қазір тұяқты тритонның синонимдері ретінде қарастырылады. Соңғы кезде бұл түр көптеген еуропалық тритонмен бірге Triturus тұқымдасына енгізілді. Алайда, бұл тұқым полифилетикалық болып шықты, онда бір-бірімен байланысы жоқ бірнеше тармақтар бар еді, сондықтан 2004 жылы Гарсия Пари және әріптестері тұяқты тритон сияқты денесі кішкентай тритонды жеке тұқым ретінде бөліп шығарды. Олар 1839 жылы ағылшын зоологы Томас Белл енгізген Lissotriton атауын қолданды. Иберия түбегінен екі ерекше түрше – L. h. alonsoi және L. h. punctillatus сипатталған, бірақ Raffaëlli және Sparreboom оларды сақтап қалмады.
The palmate newt was first described scientifically in 1789, by Russian naturalist Grigory Razumovsky. He placed it in the genus of the green lizards and named it Lacerta helvetica, with "helvetica" referring to the Swiss type locality in the canton of Vaud. He also gave Lacerta paradoxa as alternative name, which is today regarded as a junior synonym. Several names published over time, in different genera, are also now treated as synonyms for the palmate newt. Most recently, the species was included in the genus Triturus, along with most European newts. This genus however was found to be polyphyletic, containing several unrelated lineages, and the small bodied newts, including the palmate newt, were therefore split off as separate genus in 2004 by García París and colleagues. They used the genus name Lissotriton, introduced by the English zoologist Thomas Bell in 1839. Two distinct subspecies, L. h. alonsoi and L. h. punctillatus, were described from the Iberian peninsula, but have not been retained by Raffaëlli and Sparreboom.
Сипаттама
Ер адамдарда пальмалық тритонның денесі шамамен толық ұзындығына жетеді, ал әйелдері біршама ірілеу болып, одан да ұзынға жете алады. Құйрығы мүсін-дене аралығынан сәл қысқа. Басы енінен ұзын, мұрнында үш бойлық ойыс бар. Екеуінің де негізгі түсі зәйтүн немесе қоңыр, ал еркектер мен кейбір әйелдердің арқасында қара дақтар болады. Әйелдерде бұл дақтар кейде екі ирек сызық түрінде кездеседі, ал құрлықта тіршілік ететін кезде арқасында қызыл жолақ пайда болуы мүмкін. Еркектерде де, әйелдерде де қара жолақ басынан көздері арқылы өтеді. Кездің астыңғы жағы сары немесе ақшыл апельсин түсті, ал қабырғалары ақшыл, құрсағында кейбір қара дақтар болуы мүмкін, ал мойны әрқашан дақсыз болады. Тритон құрлықта тіршілік ететін кезде терісі құрғақ және жұмсақ, бірақ суға көшкенде тегіс болады. Еркектерді әйелдерден ірі және қара түсті клоакасы арқылы ажыратуға болады. Суда көбейетін кезде клоака ісінеді және басқа жыныстық ерекшеліктер дамиды: еркектердің арқасында төмен, тегіс тері тігісі (тізгін) өседі, ол құйрығында биіктейді. Олардың құйрығының ұшы дөңгелек болып, 4-7 мм ұзындығындағы анық жіпшесі бар. Сонымен қатар, олардың қабырғаларында тік қырлар (dorso lateral ridges) болады, бұл оларға көлденең қимада бұрышты, шаршы пішін береді, ал артқы аяқтарында жақсы дамыған, қара түсті қанаттар болады. Көбею кезеңіндегі еркектердің құйрығының төменгі жартысы көк, ал әйелдердікі – қызғылт сары түсті. Тритонның табиғи жаратылыстарының қатысуымен тізгін, құйрық жіпшесі, тік қырлар мен қанаттардың дамуы тежелуі мүмкін. Алтын балықтарға тап болғанда тритон бұл белгілерін көрсетпейді, себебі үлкен жыныстық әшекейлер оларды оңай олжаға айналдырады. Әйелдерде тізгін, құйрық жіпшесі немесе қанатты аяқтар дамымайды. Осы аймақта көптеп кездесетін жылтыр тритонмен (Lissotriton vulgaris) шатастырылуы мүмкін, пальмалық тритонды дақсыз мойны арқылы ажыратуға болады. Сондай-ақ, ол Иберия түбегінде кездесетін Боска тритонына (L. boscai) ұқсайды, бірақ оның мұрнында тек бір ойыс және қара көз жолағы жоқ.
Palmate newts grow to about total length in males, while females are somewhat larger and can reach The tail is slightly shorter than the snout–vent distance. The head is longer than wide, with three longitudinal grooves on the snout. Both sexes have an olive or brown base colour, and males and some females have dark spotting on their backs. In females, the spots can sometimes form two irregular lines, and they can have a red stripe running along the back while living on land. In both sexes, a dark stripe runs along the head through the eyes. The underside is yellow or light orange and more whitish on the sides; the belly can have some dark spots, while the throat is always unspotted. While the newts live on land, the skin is dry and velvety, but it becomes smooth when they migrate into water. Males can be distinguished from females by the larger and darker coloured cloaca. During the aquatic breeding season, the cloaca swells, and other sexual differences develop: Males grow a low, smooth skin seam (a crest) on their back, which is higher on the tail. Their tail has a blunt end with a distinct, 4–7 mm long filament. They also have ridges (dorso lateral ridges) running along their sides, giving them an angular, square shape in cross section, and their hind feet have well developed, dark webbing. The lower half of the tail is blue in breeding males and orange in females. Development of the crest, tail filament, ridges, and webbing can be suppressed in the presence of the newts' natural predators. When exposed to predatory goldfish, newts do not express these traits, as large sexual ornaments would make them more conspicuous prey. Females do not develop a crest, tail filament or webbed feet. Sometimes confused with the smooth newt (Lissotriton vulgaris) which is found in much of the same area, the palmate newt can be distinguished by its unspotted throat. It also resembles Boscá's newt (L. boscai) from the Iberian peninsula, which has only a single groove on the snout and no dark eye strip.
Таралу және тіршілік ету орындары
Пальмалық тритон Батыс Еуропада, Ұлыбританиядан (Шотландияға дейін) Португалия мен Испанияның солтүстігіне дейін таралған. Шығысқа қарай Германия мен Чехиядағы Эльба өзеніне және Швейцариядағы Төменгі және Орта Альп тауларына дейін жетеді. Ең көп кездесетін биіктігі, бірақ теңіз деңгейінен бастап (Пиреней тауларында) дейін де кездеседі. Рекуэро және Гарсия Паристің генетикалық талдаулары бұл түрдің соңғы мұз дәуірінде Пиреней түбегінде ғана болғанын, кейін Пиренейдің солтүстігіне қарай кеңейгенін көрсетеді. Көптеген аймақтарда кең таралған пальмалық тритон орман, батпақ және жайылымдар сияқты әртүрлі орталарда кездеседі. Ол өңделген жерлерде сирек кездеседі, бірақ бақшаларға бейімделе алады. Көбею үшін тритондар тұрақтанған су қоймаларын қабылдайды, әсіресе балық жоқ жерлерді артық көреді; қышқылды көлдерге жақсы төзімді. Түздік тритон да осы аймақтың көп бөлігінде кездеседі, бірақ Францияда ашық далалардағы көлдерді артық көреді, ал пальмалық тритон орман көлдерін артық көреді; екі түрдің арасындағы будандар сирек кездеседі.
The palmate newt occurs in Western Europe, from Great Britain (up to Scotland) to northern Portugal and Spain. In the east, it ranges to the Elbe river in Germany and the Czech Republic and the lower and mid Alps in Switzerland. It is most common from elevation, but can be found from sea level up to (in the Pyrenees). Genetic analyses by Recuero and García París suggest that the species was confined to the Iberian peninsula during the Last Glacial Maximum and then expanded its range north of the Pyrenees. Common over most of its range, the palmate newt is found in a variety of habitats, including forest, marshes and pasture. It is less abundant in cultivated areas, but can adapt to gardens. For reproduction, the newts accept different types of stagnant water bodies, preferably fish free; acidic ponds are well tolerated. The smooth newt occurs over much of the same area, but in France appears to prefer ponds in open land, while the palmate newt prefers forest ponds; hybrids between the two species are rare.
Өмір циклі мен көбеюі
Ұрық беру кезеңі әдетте ақпаннан мамырға дейін созылады, бірақ Пиреней түбегіндегі оңтүстік аймақта, биіктікке байланысты, ертерек басталып немесе ұзаққа созылуы мүмкін. Бұл жаңартқыштар ұзақ қашықтықта магниттік сезінуді, ал жақын қашықтықта бақалардың шақыруларын пайдаланып, өрбу орындарын таба алады. Суға түскеннен кейін, олар күндіз де, түнде де белсенді болады. Өрбу басқа жақын туысқан жаңартқыштардағыдай, ритуалды ұсыныспен жүзеге асырылады: аталық әйелдің алдынан жүзіп, оның клоакасын сезінуге тырысады. Содан кейін ол денесіне қарсы құйрығын дірілдетеді, кейде оны шапалақтайды (бірақ тегіс жаңартқышқа қарағанда әлсіз), осылайша оған феромондарды желпуіндейді. Соңғы кезеңде сперматофор (ұрық пакеті) пайда болады. Ол оны сперматофордың үстінен жүргізеді, сонда ол оны клоакасымен жинап алады. Әйелдер су өсімдіктеріне 150–440 жұмыртқаны жеке-жеке салады. Олардың диаметрі 1,3–1,8 мм (капсуласымен 2,2–3 мм) және тегіс жаңартқыштардың жұмыртқаларына өте ұқсас. Личинкалар температураға байланысты 8–21 күннен кейін, 8–14 мм өлшемде шайқалады. Жас личинкалар сары-қоңыр түсті, екі қара жолақты және басының екі жағында екі қосымша (тепе-теңдік мүшелері) болады, олар кейін сіңіріледі. Түсі жасырынып, личинкалар өсе бастайды. Өсе келе, олардың ерекшеліктері қоршаған ортаға байланысты өзгереді. Атап айтқанда, жыртқыш шіреңке личинкаларынан келетін химиялық сигналдарға жауап ретінде личинкалық жаңартқыштардың басы мен құйрығы үлкенейеді және құйрығының пигментациясы күңгіртенеді. Сонымен қатар, шіреңкелер мұндай өзгерістерсіз жаңартқыштарды аулауға бейімді, себебі үлкен құйрық өлшемі жаңартқыштардың қашу мінез-құлқына көмектеседі. Олар 1,5–3,5 айдан кейін құрлықта өмір сүретін жасөспірімдерге (эфтар) айналады, бірақ кейбір личинкалар суда қыстайды. Педоморфизм, ересектердің жабырқақтарын сақтап, суда қалуы да белгілі. Жас эфтар екінші немесе үшінші жылы жетілгенге дейін құрлықта өмір сүреді. Құрлықтағы белсенділік көбінесе ылғалды түндерде байқалады. Пальмат жаңартқыш әдетте құрлықта қыстайды, бірақ кейде суда да, ал Пиреней түбегінде жыл бойы белсенді болады. Личинкалар, эфтарлар және ересектер негізінен әртүрлі жұмырқалы жәндіктермен қоректенеді, бірақ канибализм де кездеседі, көбінесе личинкалар жұмыртқаларды жейді. Табиғатта 12 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.
The reproductive period usually extends from February to May, but can start earlier or last longer in the southern range on the Iberian Peninsula, depending on elevation. The newts can use magnetoreception over larger distances and the calls of frogs over shorter distances to find their breeding ponds. Once in the water, they are active during day and night. Breeding involves a ritualised courtship display as in other closely related newts: The male attempts to attract a female by swimming in front of her and sniffing her cloaca. He then vibrates his tail against his body, sometimes lashing it (but less violently than in the smooth newt), thereby fanning pheromones towards her. In the final phase, its a packet of sperm (a spermatophore). He then guides her over the spermatophore so she picks it up with her cloaca. The females lays 150–440 eggs individually on water plants. These are 1.3–1.8 mm in diameter (2.2–3 mm with capsule) and very similar to those of the smooth newt. Larvae hatch after 8–21 days, depending on temperature, at a size of 8–14 mm. The young larvae are yellow–brown, with two black stripes, and have two appendages (balancers) on the sides of the head, which are later resorbed. The colour then becomes more cryptic, and the larvae grow to As they grow, their characteristics are affected by their environment. Specifically, in response to chemical cues from predatory dragonfly larvae, larval newts develop larger heads and tails, and develop darker tail pigmentation. Additionally, dragonflies were more likely to prey on newts without such changes, which may be because a larger tail size facilitates newt predator escape behavior. They metamorphose into land dwelling juveniles (efts) after 1.5–3.5 months, but some larvae instead overwinter in water. Paedomorphism, where adults keep their gills and stay aquatic, is also known. The young efts live on land until maturity, which is reached in the second or third year. Activity on land occurs mainly during humid nights. The palmate newt usually hibernates on land but sometimes in the water, and in the Iberian peninsula, it is often active year round. Larvae, efts and adults mainly feed on various invertebrates, but cannibalism also occurs, mainly by larvae preying on eggs. An age of up to 12 years can be reached in the wild.
Қауіп-қатерлер мен қорғау
Жалпы алғанда, пальмалық тритонның популяциясы азайып жатқан жоқ және IUCN осы түрді «Тәуекел аз» деп бағалаған. Францияда бұл ең көп кездесетін тритон түрі, бірақ Бельгия мен Нидерландыда сирек, ал Иберия түбегінде популяциялар шашыраңқы. Ол кейбір ұлттық және аймақтық қызыл тізімдерге енгізілген. Өрлеу орындарының кеуектенуі және ластануы, балық пен рактардың таныстырылуы, сондай-ақ шөлдеу (оның оңтүстік ареалында) қауіптер ретінде көрсетілген. Барлық қосмекенділер сияқты, ол Берн конвенциясында қорғалатын түрлер тізіміне (III қосымша) енгізілген және ол таралған елдерде заңмен қорғалады.
Palmate newt populations are not in decline overall, and the species has been assessed as Least Concern by the IUCN. In France, it is the most common newt species, but it is rare in Belgium and the Netherlands, and populations are fragmented on the Iberian peninsula. It is included in some national and regional red lists. Drainage and pollution of breeding sites, the introduction of fish and crayfish, as well as desertification (in the southern range), have been cited as threats. Like all amphibians, it is listed as protected species in the Berne Convention (Appendix III), and it is legally protected by law in the countries it occurs in.