Кіріспе

Амфибиялардың түрлері

Амфибиялар

Тозақ илеушісі (Cryptobranchus alleganiensis), сондай-ақ тозақ илеушісі саламандрасы деп те аталады, АҚШ-тың шығыс және орталық бөлігінде мекендейтін суда өмір сүретін алып саламандраның бір түрі. Бұл Солтүстік Америкадағы ең үлкен саламандра. Криптобранхидтер тұқымдасының мүшесі, тозақ илеушісі – Криптобранхус тұқымдасының жалғыз қазіргі кезде сақталған мүшесі. Осы тұқымдасқа жақын туысқан саламандралар Андриас туысына жатады, оның ішінде жапондық және қытайлық алып саламандралар бар. Географиялық ареалындағы барлық басқа саламандрлардан әлдеқайда үлкен тозақ илеушісі ерекше тыныс алу тәсілін қолданады (тері қабаттарындағы капиллярлар арқылы теріде газ алмасу) және шамамен 65 миллион жылдан бері өзі немесе оның ата-бабалары мекендеген экожүйеде жыртқыш және олжа ретінде белгілі бір орынды иеленеді. Аурудың әсерінен және кең таралған мекендеу ортасының жоғалуы мен бұзылуына байланысты бұл түр IUCN қауіпті түрлердің Қызыл тізімінде зардап шеккен түр ретінде тіркелген. Индиана штатында жүргізілген зерттеуде тозақ илеушісінің сирек кездесетіндігі және таралған жері туралы хабарлау бұл түрге қатысты бұрынғыдан гөрі жағымды көзқарасқа әкелді. Басқа да халық арасында қолданылатын атауларға мұрындық сусар, лазанья кесірткесі, Аллегений аллигаторы және Леверия су тритоны жатады. Туыс атауы, Cryptobranchus, ежелгі грек тіліндегі kryptos (жасырын) және branchion (жанақ) сөздерінен шыққан. Бишопи деген атау американдық герпетолог Шерман К. Бишоптың құрметіне берілген.

Сипаттама

C. alleganiensis денесі мен басы жалпақ, арқасында бұршақ тәрізді көздері және шырышты терісі бар. Көптеген саламандралар сияқты, оның аяқтары қысқа, алдыңғы аяқтарында төрт, артқы аяқтарында бес саусағы бар, ал құйрығы қозғалыс үшін бұрылады. Олардың құйрығы рульге ұқсас, бірақ оны жүзу үшін сирек қолданады; бұл саламандралар өздерінің аяқ жақтарындағы төсеніштерді пайдаланып, құйрығын тастарға ұстап, жүзудің орнына өзеннен жоғары және төмен жүреді. Ажал илеушінің жұмыс істейтін өкпелері бар, бірақ көбінесе жамбас ойықтары сақталады, бірақ тек жетілмегендерде ғана нағыз жамбас бар; Ажал илеуші судан оның жақтағы қапсырмаларының капиллярлары арқылы оттегі сіңіреді. Судан сирек шығатындықтан, Ажал илеуші осы өкпелерді аз пайдаланады, ал жасөспірімдер сыртқы жамбастарын шамамен 18 айдан кейін немесе 125 мм-ге дейін жеткенде жоғалтады. Ажал илеуші өкпелерін тыныс алудан гөрі, суға көтерілу үшін пайдаланады. Еркектер де, әйелдер де бастан құйрыққа дейінгі ұзындығы , жалпы ұзындығы - , бұл оларды әлемдегі төртінші ірі су саламандрасы түріне айналдырады (Оңтүстік Қытайдың алып саламандрасынан кейін, Қытайдың алып саламандрасы және Жапонның алып саламандрасы) және Солтүстік Америкадағы ең үлкен қосмекенді жануар, бірақ бұл ұзындығы оңтүстік-шығыс АҚШ-тың торлы сиренасымен бәсекелеседі (бірақ сиренаның дене бітімі әлдеқайда жұқа). Ересектің салмағы , бұл оларды Оңтүстік Қытай, Қытай және Жапония туыстары мен Голиат бақасынан кейін әлемдегі ең ауыр бесінші тірі қосмекенді жануарға айналдырады, ал ең үлкен құраққалардың салмағы да Ажал илеушіге тең болуы мүмкін. Ажал илеушілер жыныстық жетілуіне шамамен бес жасында жетеді және тұтқында 30 жылға дейін өмір сүре алады. Ажал илеушінің басқа жергілікті саламандралардан ерекшеленетін бірнеше ерекшеліктері бар, соның ішінде алып, арқа-ішек жағынан жалпақ дене, екі жағында қалың бүгілген, екі жағында бір ашық жамбас ойығы және артқы аяқтарының әрқайсысында бес саусағы бар. Көптеген басқа эндемикалық саламандра түрлерінен олардың мөлшері бойынша оңай ажыратылады, Ажал илеушілердің ұзындығы 60 см-ге дейін жетеді; одан әрі ажыратуды қажет ететін жалғыз түр (таралу мен өлшем диапазонының үсті-үстіне түсуіне байланысты) - бұл қарапайым балшық (Necturus maculosus). Бұл айырманы, Ажал илеушіде жоқ сыртқы жамбастың бар екендігі, сондай-ақ қарапайым балшықтың артқы аяғында төрт саусақтың бар екендігі (Ажал илеушіде бес саусақ бар екендігімен салыстырғанда) арқылы анықтауға болады.

Таксономия

Криптобранхус туысы тарихи түрде бір ғана түрін, C. alleganiensis-ті, және оның екі кіші түрін – C. a. alleganiensis және C. a. bishopi-ді қамтиды деп есептелген. Огайо, Пенсильвания, Мэриленд, Батыс Виргиния, Виргиния, Кентукки, Иллинойс, Индиана, Теннесси, Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина, Алабама, Миссисипи, Арканзас, Миссури штаттарының аймақтарын, сондай-ақ Оклахома және Канзасқа дейін таралады. C. a. bishopi кіші түрі (немесе түрі, дереккөздерге байланысты) Арканзас штатының солтүстігінде және Миссури штатының оңтүстігінде ғана кездеседі, ал C. a. alleganiensis осы штаттардың қалған бөлігінде таралған. Кейбір тозақ билеуші популяциялары – әсіресе Миссури, Пенсильвания және Теннесси штаттарында – тарихи тұрғыдан өте көп болған, бірақ адамның әрекеттерінен туған бірнеше қауіптер осы түрге қатер төндірді, нәтижесінде олардың саны кеңінен төмендеді. Миссуриде 1980 жылдан бері популяциясы 77%-ға азайған деп есептеледі. 1981 жылы тозақ билеушінің популяциясы Иллинойс, Индиана, Айова және Мэриленд штаттарында жойылып кеткен немесе жойылу қаупі төнген түрлер тізіміне енгізілді, Арканзас және Кентуккиде саны азайды, ал жалпы алғанда, түрдің таралған аймағында әртүрлі адам қызметі мен құрылыстар оларға қауіп төндірді. "Ортаға маманданған" саламандра ретінде қарастырылатын тозақ билеуші, өте нақты ортадағы белгілі бір экологиялық нишанына бейімделген, және "оның сәттілігі еріген оттегінің, температураның және ағынның тұрақтылығына байланысты" екендігі үшін осылай аталады, бұл оны өзендер мен ағыстардың тар таңдауымен шектейді. Сол коллекционер "бір тастың астынан екі дананы ешқашан таппағанын" айтқан, бұл басқа зерттеушілердің тозақ билеушілердің көбінесе жалғыз өмір сүретінін айтуымен сәйкес келеді; олардың тек көбелек маусымында жиналады деп есептеледі. Тастар жетіспесе, тозақ билеушілер өзен жағалауларындағы ойықтарды мекен ету үшін пайдаланады. Тозақ билеуші үшін ең қолайлы ортада шағылдың көп болуы, төмен pH деңгейі, салқын су температурасы және төмен нақты өткізгіштік қасиеттері болуы керек. Көп шағыл тозақ билеушіге жасыруға мүмкіндік береді, салқын су температурасы тері арқылы газ алмасуын тиімдірек етеді, ал төмен нақты өткізгіштік бұзылмаған ағынның белгісі болуы мүмкін. Тозақ билеушілердің популяциясы тыныш аймақтарда шоғырлануы мүмкін. Жұмыртқаларды жеу де жиі кездесетін құбылыс. Кеннисон мен Уилсонның (2018) басқа зерттеуінде зерттеушілер тұтқында ұсталған жас тозақ билеушілердің жақындағы жыртқыш балықтарға жауап ретінде өз мінез-құлқын өзгерткенін анықтады. Олардың мінез-құлқының өзгеруіне байланысты, тозақ билеушілер жыртқыш түрлер шығаратын химиялық сигналдарды – кайромондарды сезуге қабілетті деген қорытындыға келді. Бұл тозақ билеушілер кайромондарды стресс тудыратын фактор ретінде таниды және ықтимал жыртқыштарды анықтай алады дегенді көрсетеді.

Диета

C. alleganiensis негізінен рактер мен ұсақ балықтармен қоректенеді, бірақ сонымен қатар жәндіктермен, құрттармен, моллюскалармен, түйеқұйрықтармен және кішігірім саламандралармен де қоректенеді. 2017 жылы жүргізілген зерттеуде тозақ билеушілердің дернәсілдері майша және кадишаның нимфаларын жейтіні анықталды. 1940 жылдары коммерциялық коллекционер жазған бір баяндамада, жаз айларында, жемқорлық белсенділігі жоғары болған кезде рактерге шабуыл көбейетіні, ал қыс айларында балық диетаның басым бөлігін құрайтыны, себебі рактердің белсенділігі төмендейтіні айтылған. Тозақ билеушілердің тамақтануы үшін белгілі бір температура диапазоны да бар сияқты: Каннибализм – негізінен жұмыртқаларды жеу – тозақ билеушілер арасында кездеседі. Бір зерттеуші, бұл тығыздықты сақтауға және түр ішіндегі жыртқыштық арқылы тығыздыққа тәуелділіктің қалыптасуына әкелуі мүмкін деп мәлімдеді.

Көбею

Аймаққа байланысты, тозақ билеушілердің көбейту маусымы тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында басталып, қараша айының соңына дейін жалғасуы мүмкін. Олардың жыныстық ерекшеліктері көктемде жұптасу кезінде ғана байқалады, аталықтарының клоака бездерінің айналасында ісіңкі сақина пайда болады. Көптеген саламандралардың айырмашылығы, тозақ билеушілер сыртқы ұрықтандыру арқылы көбейеді. Жұптасу алдында аталық тас немесе бұтақ астында, ағысқа қарсы бағытталған, икемді ойық пішіндес ұя қазып алады. Аталық ұясында аналықты күтеді. Аналық жақындағанда, аталық оны ұяға бағыттайды немесе итеріп кіргізіп, жұмыртқа салғанша шығуына жол бермейді. Бір ұядағы жұмыртқалардың саны саналып жатады. Аталықтар жұптасқан серігін де, ұясын да қорғайды. Тозақ билеушілердің жұмыртқаларының өлім-жітім көрсеткіші жоғары. Зерттеулерге сәйкес, аналық сәтті көбейгенше, аталық тозақ билеуші оны өз аумағында күзетіп, көбейту процесі аяқталғанға дейін қорғайды. Бірақ, жеміш жеу салдарынан тозақ билеушілердің ұяларындағы жұмыртқалардың саны, күтілгеннен гөрі азырақ болады. Жұмыртқа салынғаннан кейін аталық аналықты ұядан қуады және жұмыртқаларды қорғайды. Инкубация кезінде аталық алға-артқа қозғалып, бүйірлік тері қатпарларын толқындырады, бұл су айналымын қамтамасыз етіп, жұмыртқалар мен ересектерге оттегі жеткізеді. Инкубация мерзімі аймаққа байланысты 45-тен 75 күнге дейін созылады. Жаңа туған тозақ билеушілердің денесі сопақ, алғашқы бірнеше айда энергия көзі ретінде сары қабықшасы болады және олардың функционалды мүшелері жетілмейді. Олардың терісінде хитридтерге қарсы туа біткен иммунитетті қамтамасыз ететін секреция бар. Көздері нашар көрінетін болса да, денелерінің барлық бөлігінде жарыққа сезімтал жасушалар орналасқан. Әсіресе, құйрықтарындағы жасушалар өте нәзік және олардың құйрықтарын жартастардың астына тығып, көзге түспеуіне көмектеседі. Олардың иіс сезу қабілеті жақсы дамыған, өлі балық сияқты азық іздеп, иіс молекулаларының іздерін жоғары ағысқа қарай қозғалады. Аң ауғанда иіс сезу – ең маңызды сезімі. Сонымен қатар, олар балықтардағыдай бүйірлік жүйеге ие, ол судағы дірілдерді анықтауға мүмкіндік береді.

Қорғау мәртебесі

Зерттеулер көрсеткендей, тозақ илеушінің таралған ареалында популяциялардың көптеген жерлерде күрт төмендеуі байқалуда. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, IUCN бұл түрді "Қауіпті" деп жіктеді. 2006 жылдың наурызынан 2007 жылдың сәуіріне дейін хитридиомикоз Сент-Луис зоопаркының тұтқындықтағы тозақ илеушілерінің 75% -ын өлтіргеннен кейін, жабайы популяцияларда зерттеулер жүргізіле бастады. Бұл ауру Озарк тозақ илеушісінің Миссури штатындағы барлық популяцияларында анықталды. NatureServe C. a. alleganiensis-ті "Қауіпті түр" деп, C. a. bishopi-ді "Өте қауіпті түр" деп қарастырады, ал түрдің жалпы жағдайы "Қауіпті" деп бағаланады. Озарк тозақ илеушісі алғаш рет Миссури Табиғатты қорғау департаментімен бірлескен жобада Сент-Луис зоопаркында тұтқында сәтті өсірілді және 2011 жылдың 15 қарашасында жұмыртқадан жарылды. Озарк жұмыстарынан басқа, Индиана, Нью-Йорк және Огайо штаттарында да жұмыртқаларды жабайыдан жинап, оларды жақсырақ тірі қалу мүмкіндігімен тұтқында өсіріп, қайта босатуға бағытталған бағдарламалар іске қосылды. Пенсильвания штатының Сенатының мүшелері шығыс тозақ илеушісін құрып кету қаупі бар амфибия ретінде мемлекеттік амфибия деп жариялауға дауыс берді, осылайша оның жағдайына назар аударуға тырысты. Заң жобасы Палата мүшелерінің Верлдің саламандрасына осы құрметті беру керектігі туралы талас-тартысқа байланысты кешіктірілді. 2018 жылы заң қабылданбады, бірақ 2019 жылы қайтадан ұсынылды. 2019 жылдың 23 сәуірінде Пенсильвания губернаторы Том Вольф шығыс тозақ илеушісін Пенсильванияның ресми мемлекеттік амфибиясы деп жариялайтын заңға қол қойды. Чесапик шығанағы қорының Пенсильвания студенттік басшылық кеңесінің жас мүшелері осы заң жобасын жазуға және оны қолдауға белсенді қатысты. Олар Пенсильвания Сенатындағы заң жобасының сәтті қабылдануы таза суға қол жеткізуге көмектеседі және тозақ илеушісінің қиын жағдайына назар аударады деп үміттенеді.

Қауіптер

Ажал билеушінің тіршілік ету ортасы мен жалпы денсаулығына қауіп төндіретін көптеген қиындықтар бар. Бұл қиындықтарға мекендеу ортасының нашарлауы, өзгерістерге ұшырауы, ластану және жаңадан пайда болатын аурулардың қаупі жатады. Бұл түрді сақтау, оның табиғаттағы қызметін қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Ажал билеушіге айналадағы ортаның нашарлауынан үлкен қауіп төнеді, бұл негізінен су ағынын бұзатын және тіршілік үшін маңызды таяз сулы жерлерді жабатын бөгеттер салу сияқты әрекеттерге байланысты. Орманды кесу, кен өндіру және жол салу шөгінділердің пайда болуына себеп болып, ұялау және паналауға қажетті жерлерді жабады. Химиялық ластағыштар мен түр туралы бұрыс түсініктер оның санының азаюына әкелді. Сату үшін көптеп жинау және қасақана жою әрекеттері де зиян келтірді. Саламандрдің мекендеу ортасы индустрияландыру мен қала құрылысынан туындаған өзгерістерге де ұшырайды, оның ішінде өзен арналарын түзету, ауыл шаруашылығынан, кен өндіруден және жылулық ластанудан болатын ластану да бар. Batrachochytrium dendrobatidis (Bd) және Ranavirus инфекциялары сияқты аурулар ажал билеушінің популяцияларында анықталды, бұл олардың азаюына себепкер болады. Жаңа қауіп – саламандраның хитрид саңырауқұлағы (Batrachochytrium salamandrivorans, немесе "Bsal"), ол басқа саламандра түрлерінің санының күрт азаюына әкеп соқты. Америкада әлі расталмағанмен, Bsal-дың енуі үлкен қауіпті құрайды. Егер енгізілсе, ажал билеушінің популяциясына тигізетін әсері жылдам және ауыр болуы мүмкін, сондықтан дереу шаралар қабылдау қажет.