Жасыл қоңыр ергежейлі құйрықбас (Жасыл-қоңыр құйрықбас)

Кіріспе

Амфибия түрлері

Тіпсіз тритон, еуропалық тритон, солтүстік тегіс тритон немесе кәдімгі тритон (Lissotriton vulgaris) – тритонның бір түрі. Ол Еуропа мен Азияның бір бөлігінде кең таралған және Австралияға әкелінген. Жекелеген тритондар қоңыр түсті, құрсақ жағы қызғылт сарыдан аққа дейін түрлі реңктерде болады. Олардың орташа ұзындығы ; аталықтары аналықтарынан ірілеу. Құрлықта тіршілік ететін кезде терісі құрғақ және жұмсақ болады, бірақ суға көшкенде тегіс бола түседі. Көбею маусымында аталықтарының түсі жарқырап, арқасында көзге түсетін тері тігісі (қырлы қанат) пайда болады. Карл Линней бұл тритонды алғашқыда кесіртке деп сипаттаған, кейін түрлі туыстарға жатқызылған, бірақ қазіргі классификация бойынша Lissotriton туысына жатады. Қазіргі таңда тегіс тритонның үш астық түрі мойындалған. Бұрын төрт астық түр болған – олардың бәрі де таралған аймақтары шектеулі болған, бірақ қазір генетикалық және сыртқы пішіндерінің айырмашылығына байланысты жеке түрлерге жатқызылған: Кавказ тегіс тритоны, грек тегіс тритоны, Косвиг тегіс тритоны және Шмидтлер тегіс тритоны. Осы төрт түрмен және Карпат тритонымен бірге тегіс тритон түрлік кешенді құрайды: кейбір түрлер бір-бірімен будандаса алады. Жылдың көп бөлігінде тегіс тритондар құрлықта тіршілік етеді, көбінесе түнде белсенді болады және күндіз жасырынады. Олар орман шеттерінен бастап саябақтар мен бақшаларға дейін әртүрлі табиғи немесе жартылай табиғи ортаға бейімделе алады. Негізінен жәндіктер мен құрттар сияқты омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді, ал өздерін балықтар, құстар мен жыландар жейді. Көктем мен жаз айларында көлдер мен ұқсас су қоймаларында көбейеді. Аталықтары аналықтарына су астындағы ритуалдық би арқылы қызығушылық танытады. Аналықтары жұмыртқаларын су өсімдіктеріне салады, 10-20 күннен кейін личинкалар шығады. Личинкалар шамамен үш ай бойы дамып, содан кейін құрлыққа бейімделген жас тритондарға айналады, оларды ефт деп атайды. Олар 2-3 жылда жетеліп, ересек тритондар 14 жылға дейін өмір сүреді. Тегіс тритон таралған аймағының көп бөлігінде көптеп кездеседі және Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны қауіпсіз түрлер тізіміне енгізген. Оның тіршілік ортасының жойылуы мен фрагментациясы, сондай-ақ балықтардың жаңа түрлерінің енгізілуі оған кері әсер етеді. Еуропаның басқа қосмекенділері сияқты, тегіс тритон да Берн конвенциясы бойынша қорғалатын түрлер тізіміне енгізілген.

The smooth newt, European newt, northern smooth newt or common newt (Lissotriton vulgaris) is a species of newt. It is widespread in Europe and parts of Asia, and has been introduced into Australia. Individuals are brown with a spotted underside that ranges in colour from orange to white. They reach an average length of ; males are larger than females. The newts' skins are dry and velvety when they are living on land, but become smooth when they migrate into the water to breed. Males develop a more vivid colour pattern and a conspicuous skin seam (crest) on their back when breeding. The smooth newt was originally described by Carl Linnaeus as a lizard, and was then given different genus names before the adoption of its current classification as a member of Lissotriton. There are currently three accepted subspecies of smooth newt. Formerly, there were also four subspecies—all with more restricted ranges—that are now classified as separate species, because they have been found to be distinct genetically as well as in appearance: the Caucasian smooth newt, the Greek smooth newt, Kosswig's smooth newt and Schmidtler's smooth newt. Together with these four species and the Carpathian newt, the smooth newt forms what is known as a species complex: some of the species hybridise with each other. For most of the year, smooth newts live on land, are mostly nocturnal, and hide during the day. They can adapt to a wide range of natural or semi natural habitats, from forests at field edges to parks and gardens. They feed mainly on invertebrates such as insects and earthworms and are themselves eaten mainly by fish, birds and snakes. Between spring and summer, they breed in ponds or similar bodies of water. Males court females with a ritualised underwater display. Females lay their eggs on water plants, and larvae hatch after 10 to 20 days. The larvae develop for around three months before metamorphosing into terrestrial juveniles, at which point they become known as efts. They reach maturity after two to three years, and the adults live for up to 14 years. The smooth newt is abundant over much of its range and is classified as a species of least concern by the International Union for Conservation of Nature (IUCN). It has been negatively affected by habitat destruction and fragmentation and by the introduction of new species of fish. Like other European amphibians, the smooth newt has now been listed as a protected species by the Berne Convention.

Таксономия

Швед натуралисі Карл Линней 1758 жылы жылтыраулы тритонды *Lacerta vulgaris* деп сипаттап, оны жасыл кесірткелер тұқымдасына жатқызған. Кейіннен ол бірнеше түрлі түрлер мен туыс атауларымен қайта сипатталды, соның ішінде *Triton*, *Molge*, *Salamandra* және *Lissotriton*. Барлығы 48 түрдің синонимдері жарияланды. Соңғы кезде ол Еуропа тритондарының көпшілігімен бірге *Triturus* туысына қосылды. Бұл туыс полифилетикалық болып шықты, онда бір-бірімен байланысы жоқ бірнеше тармақтар бар еді. Сондықтан кішкентай денелі тритондар, оның ішінде жылтыраулы тритон, 2004 жылы Гарсия Пари және әріптестері тарапынан жеке туыс ретінде бөлінді. Олар ағылшын зоологы Томас Беллдің 1839 жылы жылтыраулы тритонды типтік түр ретінде енгізген, бірақ кейін *Triturus* туысының синонимі деп саналған *Lissotriton* атауын қолданды. *"Lissotriton"* атауы грек тілінде "тегіс" деген мағынаны білдіретін *λισσός (lissós)* сөзі мен ежелгі грек теңіз құдайы Тритонның атынан құралған, ал түрлік эпитеті *vulgaris* латын тілінде "көне" дегенді білдіреді. Пабиян, Виелстра және әріптестері үш кіші түрін мойындайды: *L. v. vulgaris*, *L. v. ampelensis* және *L. v. meridionalis*. Бұл авторлар, сондай-ақ "Әлемдегі қосмекенділер түрлері" басылымы, Оңтүстік Еуропа мен Батыс Азиядан таралған төрт бұрынғы кіші түрді морфологиялық және генетикалық ерекшеліктеріне байланысты жеке түрлер ретінде таниды: грек жылтыраулы тритоны (*L. graecus*), Коссвиг жылтыраулы тритоны (*L. kosswigi*), Кавказ жылтыраулы тритоны (*L. lantzi*) және Шмидтлер жылтыраулы тритоны (*L. schmidtleri*). Бес жылтыраулы тритон түрі және олардың туыс түрі – Карпат тритоны (*L. montadoni*) бірлесіп "жылтыраулы тритон түрлер кешені" деп аталады. Жылтыраулы тритонды оның жақын туыстарынан ажырату үшін ағылшыл тілінде "northern smooth newt" (солтүстік жылтыраулы тритон) деген атау ұсынылған. Әдебиетте қолданылатын басқа да кең таралған атаулар: қарапайым тритон, үлкен су тритоны, жалпы су тритоны, кекіреген еф, су ефі, қарапайым жылтыраулы тритон, кішкентай тритон, кішкентай еф, кішкентай евет және қоңыр еф.

Swedish naturalist Carl Linnaeus described the smooth newt in 1758 as Lacerta vulgaris, placing it in the same genus as the green lizards. It was later re described under several different species and genus names, including Triton, Molge, Salamandra and Lissotriton, with in total 48 species synonyms published. Most recently, it was included in the genus Triturus, along with most European newts. This genus was found to be polyphyletic, containing several unrelated lineages, and the small bodied newts, including the smooth newt, were therefore split off as separate genus in 2004 by García París and colleagues. They used the name Lissotriton, introduced by the English zoologist Thomas Bell in 1839 with the smooth newt as type species but then considered a synonym of Triturus. "Lissotriton" is a combination of the Greek [[wiktionary:λισσός (lissós), meaning "smooth", and the name of Triton, an ancient Greek god of the sea, while the species epithet [[wiktionary:vulgaris means "common" in Latin. Three subspecies are accepted by Pabijan, Wielstra and colleagues: L. v. vulgaris, L. v. ampelensis and L. v. meridionalis. These authors, followed by Amphibian Species of the World, recognise four former subspecies from southern Europe and west Asia as separate species, as they are morphologically and genetically distinct: the Greek smooth newt (L. graecus), Kosswig's smooth newt (L. kosswigi), the Caucasian smooth newt (L. lantzi) and Schmidtler's smooth newt (L. schmidtleri). The five smooth newt species and the Carpathian newt (L. montadoni), which is their sister species, have collectively been referred to as the "smooth newt species complex". To distinguish the smooth newt from its close relatives, the English name "northern smooth newt" has been suggested. Other common names that have been used in the literature include: common newt, great water newt, common water newt, warty eft, water eft, common smooth newt, small newt, small eft, small evet, and brown eft.

Эволюция

Молекулалық филогенетикалық талдаулар тегіс тритонның бұрын кіші түрлер деп саналған төрт жақын туысы – Кавказ, грек, Косвиг және Шмидтлер тегіс тритоннан ерекшеленетінін көрсетті (жоғарыдағы таксономия бөлімін қараңыз). Бұл түрлер тобының ішіндегі қарым-қатынастар толыққанды анықталған жоқ. Тегіс тритонның өзіндегі генетикалық топтар, морфологиялық ерекшеліктеріне сүйенген қазіргі таңда қабылданған (ampelensis, meridionalis, vulgaris) кіші түрлерге толық сәйкес келмейді. Бес тегіс тритон түрінің барлығы Карпат тритонынан шамамен төрт-алты миллион жыл бұрын дамып кеткен деп есептеледі. Генетикалық талдаулар тегіс тритон мен оның туыстары арасында гендердің үздіксіз ағылып тұрғанын көрсетті. Карпат тритоны морфологиялық жағынан айқын ерекшеленсе де, екі түрдің арасында будандасу жиі кездеседі; тегіс тритонның митохондриялық ДНК-сы Карпат тритонының популяцияларына еніп, оның ДНК-сын толыққанды алмастырғаны дәлелденді. Сонымен қатар, тегіс тритоннан грек тегіс тритонына ішінара интрогрессия орын алды. Бұл үлгілер, ықтималда, соңғы мұз дәуірінен кейін түрлердің ареалды кеңейтуімен және қайтадан қарым-қатынасқа түсуімен байланысты, олар негізінен Оңтүстік және Шығыс Еуропадағы паналық аймақтарда сақталған. Пальмалы тритон (Lissotriton helveticus), көбінесе бірдей мекенде кездессе де, тегіс тритонмен сирек будандасады. Лабораториялық тәжірибелерде альпілік (Ichthyosaura alpestris) және солтүстік қыртысты (Triturus cristatus) тритон сияқты одан да алыс түрлермен жасалма будандастыру сәтті аяқталды.

Жалпы сипаттамалары

Ересек еркек тегіс тритонның ұзындығы басынан құйрығына дейін жетеді, сондықтан аналықтарға қарағанда сәл ірілеу, олар да сондай шамаға жетеді. Ересектердің дене салмағы аралығында өзгереді және көбелек шағылысу маусымында азаяды. Басы енінен ұзын, жоғарғы жағында 2–3 бойлық жоғау бар, ал сопақ тұмсығы еркекте тік, ал аналықта дөңгелек. Терісі құрлықта жұмсақ және суды өткізбейді, бірақ су ортасында тегіс; оның құрамында шырыш және уыт бездері бар, ал сыртқы қабаты үнемі жаңарып тұрады. Көбелек шағылысу маусымынан тыс уақытта екі жыныстың да түсі сары қоңыр, қоңыр немесе зәйтүнді қоңыр болады. Еркекте қара, дөңгелек дақтар болады, ал аналықта сол түстің кішірек дақтары болады, кейде олар арқа бойында екі немесе одан да көп ретсіз сызықтар құрайды. Еркекте құйрығының астыңғы жағында қызғылт сары жолақ бар, ал еркектердің мойны мен құрсағы қызғылт сарыдан аққа дейін, кішкентай қара, дөңгелек дақтармен (аналықтарда бұл дақтар кішкентай және ақшыл). Өлшемі мен түсі қоршаған ортаға байланысты өзгереді, ал солтүстік ендіктерінде тритонның мөлшері кішірек болады. Альбиностық және лейцистік жекелеген түрлері сипатталған. Тегіс тритон диплоидты (яғни әр хромосоманың екі данасы бар), барлығы 24 хромосомасы бар.

Өсімдіктердің селекциялық ерекшеліктері

Суда көбею кезеңінде аталықтардың терісінде тігіс немесе қыртыс пайда болады, ол арқасы мен құйрығының бойымен үздіксіз созылады. Денесінің орта тұсында биік болса, құйрығына қарай одан да биіктейді. Құйрығында төменгі қанаттары да болады, оның ұшы сүйір. Көбеюге дайын аталықтардың клоакасы (ас қорыту, зәр шығару және көбею мүшелерінің жалғыз тесігі) ісіңкі, дөңгелек және қара түсті болады. Артқы аяқтарында түршесіне байланысты, тоқпан жапырақтары әлсіз немесе жақсы дамыған. Түстері жалпы алғанда құрлықтағыдан гөрі жарқырап, айқын болады. Қара дақтары үлкейеді, ал қыртысында көбінесе тік қара және ашық жолақтар кездеседі. Басында бес-жеті бойлық жолақ болады. Құйрығының төменгі жиегі қызыл түсті, күміс көк жылтырмен және қара дақтармен әшекейленген. Ұрғашыларында құйрық қанаттары төменгі және тік болады, бірақ қыртысы мен тоқпан жапырақтары дамымайды, ал түстері бұрың болады. Түршелер аталықтарының екіншілік белгілерінде сәл өзгешеліктер байқалады: L. v. ampelensis-тің тоқпан жапырақтары жақсы дамыған, құйрығы жіңішке жіпке (бірақ айқын жіпке емес) тікелей кетеді, ал денесі көлденең қимада сәл шаршы келген. L. v. meridionalis-тің де тоқпан жапырақтары мен сүйір құйрығы бар, оның қыртысы тегіс жиекті, ал денесі шаршы пішіндес. Номинативті түр L. v. vulgaris-та қыртыс айқын тісті, тоқпан жапырақтары нашар дамыған және денесі дөңгелек.

Ұрықтар

Сулы личинкалар ұрықтанған кезде екі бойлық жолағы бар, ұзын және сары-қоңыр түсті болады. Бастапқыда олар жабырқақтарынан өзге, басының екі жағында теңгерілген екі ғана мүшеге ие, олар өсімдіктерге жабысуға арналған қысқа қосымшалар, бірақ бірнеше күн ішінде сіңіп кетеді. Барлық саламандралардағыдай, алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан бұрын дамиды. Өсіп келе жатқан личинкалардың түсі қараңғы, мраморлы сарыдан қоңырға дейін өзгереді. Личинкалар өте жіңішке және пальмалы тритонға ұқсас. Олардың мойнынан ұштығына дейін тері тігісі пайда болады; құйрығы басы мен денесінің ұзындығымен тең. Личинкаларға дейін өседі, бұл метаморфоз кезінен кейін ефтердің (құрлықтағы жасөспірімдердің) мөлшерімен бірдей.

Ұқсас түрлер

Бұл жаңа сүлгі басқа, сирек кездесетін Lissotriton түрлеріне ұқсас. Оны, әсіресе, жақын туысқан "тегіс сүлгілер тобы" түрлерімен (төмендегі кестеде * белгісімен) және көбінесе сол аймақта кездесетін, қанатты сүлгімен шатастыруға болады. Әйелдерді ажырату қиын, себебі ерекшелендіру белгілері негізінен еркектерде көбейтілу маусымында байқалады. Тегіс сүлгі мен туыс Lissotriton түрлерінің салыстыруы Түрлер Таралу Көбейтілу кезіндегі еркек ерекшеліктері Басқа Дене пішіні Арқа қыры Аяқ қанаттары (артқы аяқтар) Құйрық ұшы Тегіс сүлгі*L. vulgaris Ұлыбритания аралдарынан Орталық Азияға дейін кең таралған Дөңгелек немесе шаршы (түршелеріне байланысты) Тегіс немесе тісті (түршелеріне байланысты) Әлсіз немесе жақсы дамыған (түршелеріне байланысты) Ұшталған немесе жіпшесіз Боска сүлгісі L. boscai Батыс Иберия түбегі Сәл шаршы Жоқ Жоқ Ұзын емес, қысқа Құрсағында қара дақтар, әсіресе қабырғаларында Карпат сүлгісі*L. montandoni Карпаттар Шаршы Өте төмен, тегіс жиектері Әлсіз дамыған Доғал, жіпшесіз Құрсағында дақ жоқ Кавказ тегіс сүлгісі*L. lantzi Кавказ Сәл шаршы Биік (дене ортасынан кем), тісті (жақсырақ тікенекті) Орташа дамыған Ұшталған, бірақ жіпшесіз Грек тегіс сүлгісі*L. graecus Оңтүстік Балқан Шаршы Төмен (дене ортасынан кем), тегіс жиектері Жақсы дамыған Ұзын жіпшесіз Төменгі құйрық қанатында дақ жоқ Итальян сүлгісі L. italicus Оңтүстік Италия Сәл шаршы Жоқ Жоқ Ұшталған, жіпшесіз Өте кішкентай; жұтқыншағында дақтар аздау немесе жоқ; екі жыныста да көздерінің артында алтын сары дақтар бар Коссвиг тегіс сүлгісі*L. kosswigi Солтүстік Анатолия Шаршы Төмен (дене ортасынан кем), бірақ құйрық табанында биік Қатты дамыған Ұзын жіпшесіз Қанатты сүлгі L. helveticus Батыс Еуропа Шаршы Төмен, тегіс жиектері Қатты дамыған Ұзын жіпше (екі жыныста) Жұтқыншағында дақ жоқ Шмидлер тегіс сүлгісі*L. schmidtleri Анатолия және Шығыс Балқандар Сәл шаршы Биік (дене ортасынан артық), тісті Әлсіз дамыған Ұзын, жіпшесіз Өте кішкентай.

The smooth newt resembles the other, less widespread Lissotriton species. It can be confused especially with the closely related "smooth newt complex" species (marked with * in the table below) and the more distant palmate newt, which often occurs in the same area. Females are especially difficult to tell apart, as distinguishing features are mainly observed in the males at breeding season. Comparison of the smooth newt and related Lissotriton species Species Distribution Breeding male characteristics Other Body shape Dorsal crest Toe flaps (hind feet) Tail end Smooth newt*L. vulgaris widespread from British Isles to Central Asia round to square (depending on subspecies) smooth or denticulated (depending on subspecies) weakly to well developed (depending on subspecies) pointed to elongated, no filament Bosca's newtL. boscai West Iberian Peninsula slightly square none none short filament belly with some dark spots, especially at sides Carpathian newt*L. montandoni Carpathians square very low, smooth edged weakly developed blunt, with filament belly unspotted Caucasian smooth newt*L. lantzi Caucasus slightly square high (less than at mid body), denticulated (almost spine shaped) moderately developed pointed, but no filament Greek smooth newt*L. graecus Southern Balkans square low (less than at mid body), smooth edged well developed long filament lower tail fin unspotted Italian newtL. italicus Southern Italy slightly square none none pointed, no filament very small, ; throat with few or no spots; golden yellow patch behind eyes in both sexes Kosswig's smooth newt*L. kosswigi Northern Anatolia square low (less than at mid body) but higher at tail base strongly developed long filament Palmate newtL. helveticus Western Europe square low, smooth edged strongly developed long filament (both sexes) throat unspotted Schmidtler's smooth newt*L. schmidtleri Anatolia and eastern Balkans slightly square high (more than at mid body), denticulated weakly developed elongated, no filament very small,

Жергілікті аумағы

Ескі әлемдегі ең көп тараған және кеңінен таралған сойқас деп сипатталған. Атаулы түрі, L. v. vulgaris, ең көп таралған және Ирландиядан (мұнда тегіс тритон – тритонның жалғыз түрі) және батыстағы Ұлыбританиядан бастап, шығыстағы Сібір мен солтүстік Қазақстанға дейін таралған. Солтүстікке қарай ол орталық Фенноскандияға жетеді, ал оңтүстік шегі – орталық Франция, Солтүстік Италия, орталық Балқан және Украина мен Ресейдің құрғақ Еуразиялық даласы. L. v. ampelensis түршесі тек Украинаның Карпат тауларында және Румынияның солтүстігіндегі Дунай дельтасында, ал L. v. meridionalis Италияның солтүстік жартысында, Швейцарияның оңтүстігінде, Словенияда және Хорватияда кездеседі. Карпат тауларында, тегіс тритон әдетте Карпат тритонына қарағанда төменгі биіктіктерді ұнатады. Балқан аймағында грек тегіс тритоны және Шмидлер тегіс тритонымен нақты байланыс аймақтары әлі анықталмаған. Италияның орталық бөлігінде, L. v. meridionalis тегіс тритонының ареалы итальяндық тритонмен (L. italicus) қабаттасады, онда соңғысы жылырақ және құрғақ климатты ұнататыны анықталды.

Кірісілген диапазон

Номинативті түрі – L. v. vulgaris, Австралияға әкелінді, онда жергілікті саламандра түрлері жоқ. Жұмсақ тритон 1997 жылға дейін Австралиядағы үй жануарлары саудасында қолжетімді болды, бірақ енгізілу қаупі болғандықтан "бақыланатын зиянкес жануар" деп жарияланды. Табиғатта алғашқы кездесу 2011 жылы Мельбурн маңында тіркелді, ал кейіннен дернәсілдер табылды, бұл сәтті көбеюді көрсетеді. Жергілікті фаунаға зиян келтіруінен қауіптеніледі, оның ішінде жергілікті бақалар мен тұщы судағы жұмыртқабас жануарларға шабуыл жасау және олармен бәсекелесу, улану және аурулардың таралуы мүмкін. Жұмсақ тритон Оңтүстік-Шығыс Австралияда, климаты қолайлы кең аумақтарға одан әрі таралуы мүмкін. Еуропада L. v. meridionalis түрі Женева маңындағы Альп тауларының солтүстігіне енгізілді, онда ол жергілікті L. v. vulgaris түрімен будандасады.

Мекендейтін орта және экология

Негізінен жазық жерлерде кездесетін түр, тегіс тритон сирек жағдайларда ғана биіктеп орналасқан жерлерде табылады. Бұл түрдің таралған ортасы өте кең, себебі ол құрлықта да, суда да әртүрлі жағдайларда өмір сүре алады. Құрлықта ол орманды аймақтарда (қатаң қылқан жапырақты ормандардан аулақ) және ылғалды шалғындар, дала жиектері, саябақтар мен бақтар сияқты ашық жерлерде кездеседі. Бұл түр адамның әрекетіне және қалалық ортаға төзімді. Тритондар бұтақтар, тастар сияқты жасырынуға қолайлы орындарда немесе кішкентай сүтқоректілердің илеулерінде жасырынады. Тегіс тритондар кейде өсімдіктерге көтеріледі, бірақ мұның нақты себебі әзірге белгісіз. Тұщы суда көбейетін орындары әдетте күнге толы, балықтан таза, тұрақтанған, суы жыл бойы немесе кем дегенде үш айға толы болып, басқа су айдындарына жақын және су өсімдіктері көп жатқан аймақтарда орналасады. Олар кішкентай шұңқырлардан бастап үлкен тоғандарға дейін, тіпті көлдердің жайлы бөліктеріне дейін таралған. Судың сапасы аса маңызды емес; 4 (қышқыл) пен 9.6 (сілтілі) аралығындағы pH деңгейіне төзімді, ал Германияда тіпті аздап тұзды суда да тегіс тритондар кездеседі. Олар көбінесе басқа қосмекенділермен, оның ішінде басқа тритон түрлерімен бірге көбейетін орындарды бөліседі. Солтүстік Францияда бес түрлі тритон – тегіс, алақанды, альпі, солтүстік гребенді және мраморлы (T. marmoratus) тритондары бар тоғандар сипатталған.

Өмір циклі мен мінез-құлық

Жылдың көп бөлігінде тегіс тритон құрлықта тіршілік етеді және көбінесе түнде белсенді болады. Олар әдетте құрлықта қыстайды, көбінесе қысқы баспаналарда, мысалы, бұтақтардың астында немесе қуыстарда бірнеше тритонның тобымен жиналады (бірақ қоңырқай ауа-райы болғанда да белсенді болуы мүмкін). Ет 2-3 жылда ересек тритонға айналады, ал табиғатта тритонның өмірі 6-14 жылға дейін созылуы мүмкін. Тритон иіс және көру арқылы таныс аймақтарды таниды, бірақ оларды үйрек жерлерінен алысқа тасыған кезде тәжірибелерде бағыттап таба алмады.

Көбею

Көші-қон көбейту орындарына ақпан айында басталады, бірақ солтүстік облыстарда және биік тауларда жазға дейін кешігуі мүмкін. Суға енгеннен кейін, көбею белгілері, әсіресе еркектің гребені бірнеше апта ішінде қалыптасады. Жұптасу кезінде еркек күрделі ұсыну ритуалын орындайды: ол аналықтың алдынан жүзіп, оның клоакасын иіскеу арқылы қызығушылығын тартады. Содан кейін ол денесіне қарсы құйрығын дірілдетеді, кейде күшпен соғады, осылайша феромондарды оның жағына желдетіп жібереді. Соңғы кезеңде ол аналықтан алыстап кетеді, құйрығы дірілдейді. Егер аналық әлі де қызығушылық танытса, ол оның соңынан еріп, оның клоакасына мұрнымен тиіседі, содан кейін ол сперматофордың бір пакетін (сперматофор) шығарады. Ол оны сперматофордың үстінен өткізеді, сонда аналық оны өз клоакасымен жинап алады. Еркектер көбінесе аналықтарды бәсекелес еркектердің көрсетілімінен аулаққа шығаруға тырысады. Жұмыртқалар іштен сыртқа ұрықтанады, ал бір аналықтың ұрпағы әдетте бірнеше әкеден туады. Аналықтар, әдетте, туыс емес еркектермен жұптасады, бұл, мүмкін, туыстық депрессиядан сақтану үшін жасалады. Аналықтар 100–500 жұмыртқа салады, көбінесе оларды су өсімдіктеріне жасырады. Жұмыртқалардың диаметрі (желі тәрізді қабықшасымен бірге) және түсі ашық қоңырдан жасыл немесе сұр түске дейін болады. Дернәсілдер әдетте температураға байланысты 10–20 күннен кейін шайқалады және шамамен үш айдан кейін құрлықтағы ефтерге айналады. Педоморфизм, ересектердің суда қалуы және жабырқақтары мен тері тігістерін сақтап қалуы немесе оларды тек ішінара сіңіруі, жиі кездеседі, бірақ тек жеке тұлғалардың шағын бөлігінде ғана болады. Бұл генетикалық тұрғыдан анықталмайды, бірақ салқын су, төмен тығыздық және су астыдағы мол жемге байланысты болады. Табиғатта педоморфтық дернәсілдер аквариумға ауыстырылғанда көбінесе метаморфозға ұшырайды.

Тамақ, жыртқыш және паразиттер

Тегіс тритон, оның ішінде дернәсілдері, талғамсыз етқоректілер болып табылады, негізінен әртүрлі омыртқасыздармен қоректенеді, мысалы, құрттар, ұлулар, шырыштар, екі жақтаулы моллюскалар, өрмекшілер, кенелер, зиянкестер, секіргіштер немесе жәндіктер мен жәндік дернәсілдері, немесе кішкентай планктон. Өз түлінің жұмыртқаларын жеу арқылы каннибализм де кездеседі. Тегіс тритонды түрлі жыртқыштар жейді, оның ішінде су құстары, жыландар және бақалар, сондай-ақ солтүстік гребенетілген тритон сияқты ірі тритон да. Тегіс тритонға әртүрлі патогендер мен паразиттер жұғады, оның ішінде ранавирустар, пикорнавирус, әртүрлі протозойлар, трематодалар (олардың Parastrigea robusta Германиядағы бір популяцияның қысқаруына себеп болды) және кем дегенде 31 түр гельминт.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Жасыл сүлгі өзінің таралған ареалының көп бөлігінде кең таралған. 2008 жылы IUCN оның қауіп-қатер деңгейін «Төменгі деңгейдегі алаңдаушылық» деп бағалап, популяцияларда жалпы төмендеуді анықтамады. Бұл бағалауға қазір жеке түрлер ретінде танылған (жоғарыдағы Таксономия бөліміне қараңыз) кіші түрлер де кірді, оларды жаңарту қажет. Жалпы алаңдаушылықтың төмен деңгейіне қарамастан, жасыл сүлгі кейбір ұлттық қызыл тізімдерге енгізілген, мысалы, Швейцарияда, Чехияда және Нидерландыда. Барлық қосмекенділер сияқты, ол да Берн конвенциясының III қосымшасына сәйкес қорғалатын түрлер тізіміне енген. Ирландияда 1976 жылғы «Жабайы табиғат туралы» заңға сәйкес, ал Ұлыбританияда 1981 жылғы «Жабайы табиғат және ауыл шаруашылығы туралы» заңға сәйкес, оны ұстау, аулау, өлтіру және сауда жасауға тыйым салынған. Жасыл сүлгіге қауіп төндіретін факторлар басқа қосмекенділерге де тән. Оларға көбею тоғандарының жойылуы (құрылыс немесе балықтардың енгізілуі арқылы) және жолдар арқылы популяцияның фрагментациясы жатады. Екінші деңгейлі мекендер түрлерді сақтауға көмектеседі, мысалы, бұрынғы құмды карьерлер немесе ашық қалған тас карьерлер. Жасанды су қоймаларының мекендеу орны ретіндегі құндылығы, жағалауда тастар немесе ағаштар сияқты жасырынуға қолайлы құрылымдар қосылғанда артады. Бақшадағы тоғандар күнге тонып, су өсімдіктері көп болса, балық болмаса және жақын жерде жасырынуға қолайлы орындар болса, олар тез қоныстаналады. Норвегияда жүргізілген зерттеуде, әсіресе жас сүлгілер «сүлгілерге арналған үйлер» сияқты жасанды қысқы ұйықтау орындарын белсенді пайдаланды. Жеке тұлғаларды тану және бақылау үшін зерттеушілер жиі саусақтар мен аяқ саусақтарының фалангтарын кесіп алады, бірақ олар тез жаңарып өседі; қауіпсіз және аз зиянды балама – фотосурет арқылы жеке тұлғалардың ішкі бетінің суретін жазу. Зерттеушілер генетикалық әртүрліліктің үлгілерін бағалау үшін микросателлиттерге негізделген генетикалық әдістерді де әзірледі.

Тұтқындық

Жасыл қоңыр жаңалықтарды тұтқында ұстауға болады, бірақ олардың қорғалатын статусы бар екендігіне байланысты, қолданыстағы заңнамаға сәйкес, заңды көзден алынуы тиіс (жоғарыда қараңыз). Оларға су және құрлық фазасы қажет, ал қыстау кезеңі 2-3 айға созылуы керек. Жастар құрлықта қалады және тек ересек болғаннан кейін ғана суға оралады. Тұтқындағы жеке тұлғалар 4-8 жылға дейін, ал ерекше жағдайларда 20 жылға дейін өмір сүрген.