Кіріспе

Сахарадағы дөңгелек нысан

Кебира кратері (فوهة كبيرة) – 2007 жылы Фарук Эль Баз бен Эман Гоним спутниктік суреттер, Радарсат 1 және Шаттл Радар Топография Миссиясы (SRTM) деректерін пайдалана отырып, Сахара шөлінде анықтаған дөңгелек топографиялық нысанның атауы. Бұл нысан Египет пен Ливия шекарасында орналасқан. Нысанның атауы араб тіліндегі "үлкен" деген сөзден, сондай-ақ Египеттің оңтүстік-батысындағы Гилф Кебир ("Ұлы тосқауыл") аймағына жақын орналасқандығынан шыққан. Олар қашықтан зондтау деректерін талдау негізінде, бұл өте үлкен, қос сақиналы, сыртқы кеңістіктен келген соққыдан пайдалған кратер деген тұжырымға келді. Олар кратердің бастапқы келбеті жел мен су эрозиясының әсерінен уақыт өте келе бүркелгенін айтады. Соңында, бұл нысан Мысырдың Ливия шөлінде кездесетін "Ливия шөлінің шынысы" деп аталатын сары-жасыл кремний шыны сынықтарының пайда болу ошағы болуы мүмкін деп болжады. Олар бұл нысанда ешқандай далалық зерттеу жүргізбеді және одан алынған үлгілерді де зерттемеді. Дегенмен, Кебира кратері қазіргі таңда Жерге соққы тиген кратерлердің деректер базасына енгізілмеген. Бұл нысанды зерттеу мақсатымен жасалған экспедициялар оны қолдайтын ешқандай дәлел таппады. "Орталық көтеріліс" айналасындағы құмтасты жазықтықтың көлденең қабаттасуын сақтап қалған, бұл оның соққыдан пайдалғандығына қарсы нақты дәлел.

Сипаттамалары

Landsat Enhanced Thematic Mapper Plus (ETM +) суреттерін, Radarsat 1 деректерін және SRTM деректерін түсіндіруге сәйкес, Эль Баз бен Гоним бұл дөңгелек нысанды орталық шыңы, ішкі сақинасы және үзіліссіз сыртқы жиегі бар деп сипаттады. Гипотетикалық сыртқы жиегінің диаметрі 31 километр (19 миль). Егер бұл соққыдан пайда болған құрылым болса, онда ол Ливиядағы Оазис кратерінен үлкен болады, ол шамамен 18 километр диаметрмен шамамен жартылай үлкен. Бір мақалада ол және басқа да жақында ұсынылған соққы құрылымдары «күмәнді» деп сипатталған. Impact Field Studies Group Impact Database (бұрынғы Жерге күдікті соққы орналасқан жерлер, SEIS) тізімі бұл соққы тегі үшін ықтимал емес деп бағалайды. Бұл каталогта байқалған дөңгелек аймақ Google Earth-те ортасында жазық беткейі бар болып көрінеді. Олардың пікірінше, жалпақ беткейі бұл нысанның ортасындағы қабаттардың жазық және бұзылмаған екенін көрсетеді. Егер бұл соққыдан пайда болған құрылым болса, онда оның ортасындағы қабаттар тегіс болмас еді. Оның орнына, оның ортасындағы қабаттар сыртқы әсердің нәтижесінде күрделі және айқын бүгілген, еңкейген және жарылған болар еді. Мүмкін соққы құрылымының бар екендігі туралы хабарланғаннан кейін, 2006 жылдың наурыз айының басында экспедиция осы жерді аралап, өз нәтижелерін бейресми жариялады: «[С] солтүстікке қарай жалғасты. Жақында «соққы кратері» деп жарияланған үлкен дөңгелек нысанға қарай. Біз оның батыс шетіндегі «орталық көтеріліс» арқылы жүріп өттік, содан кейін орталық бөлігіне кірдік. «Орталық көтеріліс» деп саналатын нәрсе шын мәнінде Гилфтің эрозияға ұшыраған бөлігі ғана екені анық, өйткені бұзылмаған көлденең жатыс әрқашан анық көрінеді. Дөңгелек пішін таза кездейсоқтық сияқты, бүкіл нысан дренаж үлгілері мен одан кейінгі эолдық эрозияның нәтижесі, оның соққыдан пайда болғанын көрсететін ештеңе жоқ». «Біз қазір кратер аймағындамыз, «кратердің» орталық көтеріліс аймағының батыс шетін қарап отырмыз. Біз көргендер – біркелкі көлденең шөгінді жыныстар қабаттары, олар табиғи эрозия процестерінен басқа ештеңемен бұзылмаған». Алайда ол бұл нысанның шығу тегі әлі де негізінен болжамды екенін және оны растау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін ескертті. Рамирес Кардона және басқалар Кебира кратері Ливия шөлінің шынысының көзі болуы мүмкін деп ұсынды. Ливия шөлінің шынысы осы нысаннан соққымен шығарылды деп болжаудың орнына, олар оны олигоцен-миоценді Гилф өзені жүйесімен тасымалданды деп болжады, бұл жүйе Кебира кратерін өз дренаж алабында қамтиды. Сондай-ақ, олар Кебира кратерінің соққыдан пайда болған құрылым екендігіне тікелей далалық бақылаулардың жоқтығын атап өтті. Соңғы кезде Лонгинелли және басқалар Ливия шөлінің шынының оттегі изотоптары мен химиялық құрамын және оның ұсынылған көздерінен алынған құм мен құмтастың үлгілерін зерттеді. Олар Кебира кратерінен алынған құмтастың орташа оттегі изотоптық мәндері Ливия шөлінің шыны үлгілерінен айтарлықтай ерекшеленетінін анықтады. Осыған байланысты олар осы нысанда ашылған құмтас Ливия шөлінің шынысының көзі деп есептеуге болмайды деген қорытындыға келді.