Кіріспе
1890 жылы Альфред Тайер Маханның "Теңіз күшінің тарихқа әсері: 1660–1783" атты кітабы американдық теңіз офицері және тарихшы Альфред Тайер Махан жариялаған теңіз соғысының тарихы. Онда 17-18 ғасырлардағы теңіз күшінің рөлі егжей-тегжейлі баяндалады және теңіз күшін қолдау және жетілуіне қажетті түрлі факторлар, ең бастысы – ең үлкен және ең күшті флотқа ие болу мәселелері талқыланды. Ғалымдар бұл кітапты теңіз стратегиясы саласындағы ең ықпалды туынды деп санайды. Оның ұстанымдары көптеген ірі теңіз күштерімен жылдам қабылданып, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы теңіз қарулану жарысына әкеліп соқты. Сондай-ақ, Америка Құрама Штаттарының ірі державаға айналуына себеп болған факторлардың бірі ретінде де еске алынады.
The Influence of Sea Power upon History: 1660–1783 is a history of naval warfare published in 1890 by the American naval officer and historian Alfred Thayer Mahan. It details the role of sea power during the seventeenth and eighteenth centuries, and discussed the various factors needed to support and achieve sea power, with emphasis on having the largest and most powerful fleet. Scholars considered it the single most influential book in naval strategy. Its policies were quickly adopted by most major navies, ultimately leading to the World War I naval arms race. It is also cited as one of the contributing factors of the United States becoming a great power.
Шолу
Махан өзінің теңіз күші туралы тұжырымын Перудің Лима қаласында тарих кітабын оқып жатып, Тынық мұхиты соғысының соңғы кезеңдерін бақылағаннан кейін қалыптастырды. Бұл соғыста Чили, Перу мен Боливия одағын теңізде басымдыққа ие болғаннан кейін шешуші түрде жеңді. Махан бұл кітапты АҚШ Әскери-теңіз академиясының президенті болып тұрғанда жариялады, ол теңіз соғысы жөніндегі ойларының жемісі болды. Махан кітапты теңіз үстемдігіне не себеп болғанын, әсіресе Ұлыбританияның қалай осы үстемдікке қол жеткізгенін зерттеумен бастады. Ол география, халық және үкімет сияқты факторларды анықтады, сондай-ақ теңіз күшінің анықтамасын кеңейтіп, күшті әскери-теңіз флоты мен сауда флотын қамтыды. Махан сонымен қатар, кез келген армия күшті теңіз блокадасына жеңіледі деген сенімді ұсынды. Кітапта содан кейін Еуропа мен Америка соғыстарының қатары және олардың әрқайсысында теңіз күшінің қалай қолданылғаны туралы сипаттама берілген.
Теңізшілердің ой-пікірлеріне әсері
Маханның көзқарастарының кеңінен қабылдануына және оның ықпалына уақтылылығы зор үлес қосты. Оның тарихнамасы салыстырмалы түрде жұқа болғанымен (о екінші дереккөздерге сүйенді), күшті стильі мен нақты теориясы әлемдегі теңізшілердің арасында кең танылды. Теңіз күші Еуропа мен Жапония Африка мен Азияға таңған жаңа отаршылдықты қолдады. Қоздыру жүйесінде (көмірден мұнайға, поршеньді қозғалтқыштардан бу турбиналарына дейін), қару-жарақтарда (жақсы атыс басқару жүйелерімен және жаңа жоғары жарылғыш заттармен), броняда (қатты болат), эсминецтер мен суасты кемелері сияқты жаңа кемелердің пайда болуы және радионың дамуы сияқты өте қарқынды технологиялық өзгерістерді ескере отырып, Маханның бас кемелерге және теңізге басымдық беруі өте оңтайлы сәтте болды. Дэниел Иммервар "Империяны қалай жасыру керек: Ұлы Америка Құрама Штаттарының қысқаша тарихы" еңбегінде Маханның ең басты мәселесі – сауда және порттар, көмір станциялары, жабдықтау және теңіз қорғанысы сияқты күрделі процестер арқылы кеме қатынасы жолдарын қалай қамтамасыз ету екендігін көрсетеді. "Махан соғыс теңіздерді Америка Құрама Штаттары үшін жаба алатынын ескертті. Оның кемелері сонда 'құрлықтағы құстар сияқты, өз жағалауларынан алысқа ұша алмайтын болады'".
Неміс тілі
Маханды алғашқыда неміс әскери-теңіз күштеріне стратегиялық сарапшы Людвиг Боркенхаген бірқатар ықпалды мақалалары арқылы таныстырды. Содан кейін оның есімі неміс теңізшілері арасында белгілі болды, өйткені Кайзер Вильгельм II офицерлеріне Маханды оқуды міндеттеді, ал адмирал Альфред фон Тирпиц (1849–1930) Маханның беделін күшті су үстіндегі флот құруға пайдаланды.
Француз тілі
Француздар Маханның теориясын бастапқыда қабылдады. 1914 жылғы француз теңіз доктринасы Маханның теңіз күші туралы теориясымен үстемдік құрды, демек, шешуші шайқастарда жеңіске жетуге және теңіздерде басымдыққа ие болуға бағытталған. Бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың барысы флоттың орны туралы көзқарастарды өзгертті, өйткені неміс флотының шешуші шайқасқа түсуден бас тартуы, 1915 жылғы Дарданелл операциясы, су асты кемелері арқылы жүргізілген соғыс және конвойларды ұйымдастыру – бәрі де флоттың әскермен бірлескен операциялардағы жаңа рөлін көрсетті.
Америка Құрама Штаттары
Махан жазған кезде АҚШ гуаноны тыңайтқыш ретінде де, оқ-дәрі өндірісіндегі шикізат ретінде де пайдаланды. Перу (және Ұлыбритания) Оңтүстік Америка аралдарындағы гуано монополиясын бағадарлағандықтан, АҚШ Маханның құрлық арасындағы теңіз "көлік жолдары" құру мақсатына қызмет ететін балама аралдарды іздеуге және оларды бағындыруға мәжбүр болды. Бұл процесті жеделдету үшін АҚШ Конгресі 1856 жылы Гуано аралдары заңын қабылдады, ол азаматтарға талап етілмеген аралдарды АҚШ-қа қоса беруге және осы ресурсты игеруге рұқсат берді. Бұл АҚШ-тың тарихи және қазіргі аралдық аумақтарында көрініс тапқан. Осы кітап американдық экспансионизм мен империализмге әсер еткен, себебі Теодор Рузвельт Маханға былай деп жазды: "Соңғы екі күнде мен бос уақытымның жартысын сіздің кітабыңызды оқып өткіздім, және егер ол теңіз классикасына айналмаса, мен қателеспесем". Бұл кітапты оқу Рузвельттің испан-американ соғысы арқылы экспансионизмді бастауға ұмтылуына әсер еткені байқалады.