Кіріспе

Британдық теңіз тарихшысы және геостратег (1854–1922)

Сэр Джулиан Стаффорд Корбет (12 қараша 1854, Уолкотт-хаус, Кеннингтон-роуд, Ламбет – 21 қыркүйек 1922, Манор-Фарм, Стофэм, Пулборо, Сассекс) – XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы көрнекті британдық теңіз тарихшысы және геостратег. Оның еңбектері сол дәуірдегі Корольдік теңіз флотының реформаларын қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Оның ең белгілі еңбектерінің бірі – «Теңіз стратегиясының негізгі принциптері», ол теңіз соғысының студенттері арасында классикалық туынды болып саналады. Корбет бірінші теңіз лорды, теңіз реформаторы адмирал Джон "Джеки" Фишердің жақын досы және серігі болды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі британдық теңіз операцияларының ресми тарихын жазуға таңдалды.

Ерте өмір және білім

Лондондық сәулетші және жылжымайтын мүліктерді дамытушы Чарльз Джозеф Корбеттің ұлы, ол басқа да мүліктермен қатар Уэстон Гриндегі Имбер Кортты, Темза Диттонды иеленді, онда ол отбасының үйін құрды. Джулиан Корбет 1869-73 жылдары Марлборо колледжінде және 1873-76 жылдары Кембридждегі Тринити колледжінде білім алды, онда ол құқық бойынша бірінші сыныпты дипломмен аяқтады. Корбет 1877 жылы Мидл Темплде адвокат болды және 1882 жылға дейін тәжірибе жинады, содан кейін ол жазуды кәсіп етіп таңдады. Елизавета дәуіріне қызығушылық танытып, ол осы кезең туралы тарихи романдар жазды. Ол "Палл Молл Газетінің" тілшісі болды және 1896 жылы Донгола экспедициясы туралы хабарлады. Корбет теңіз тарихына орта жасында және азаматтық білімімен келді. Ол тәуелсіз қаражаты бар, көп саяхаттайтын адам болды. Джулиан Корбеттің үш інісі болды: Герберт Э. (1876–??), Эдвард М. (1899–??) және Фрэнк Э. (1881–??). 1899 жылы Джордж Александрдың қызы Эдит Александрға үйленді. Олардың бір ұлы мен бір қызы болды.

Теңіз тарихшысы

1896 жылы Корбет Джон Нокс Лоттонның 1585-87 жылдардағы Испания соғысы туралы құжаттар жинағын редакциялау туралы ұсынысын қабылдады, бұл оның теңіз тарихшысы ретіндегі мансабының бастауы болды. Ол көп ұзамай Корольдік теңіз флотының жетекші зиялыларының бірі ретінде танылды және 1901 жылдан 1922 жылға дейін теңіз тарихы және стратегиясы туралы тұрақты түрде жазды. 1902 жылы ол 1900 жылы құрылған Корольдік теңіз колледжінде дәріс оқуға кірісті. 1903 жылы Оксфорд университетінде ағылшын тарихы бойынша Форд лекцияларын оқыды. 1905 жылы ол Адмиралтействоның басты бейресми стратегиялық кеңесшісі болып тағайындалды және Кабинеттік тарихи бюроның хатшысы қызметін атқарды. 1917 жылы рыцарь дәрежесіне ие болды, ал 1914 жылы Чесни алтын медалімен марапатталды.

Жұмыс

Америкалық замандасы, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің контр-адмиралы Альфред Тайер Махан сияқты, Корбет теңіз соғысын мемлекеттің жалпы саясатының бір бөлігі ретінде қарастырды. Осы тұрғыдан алғанда, пруссиялық әскери ойшыл Карл фон Клаузевиц оның еңбегіне маңызды ықпал етті. Тағы бір маңызды ықпал еткен тұлға – Джон Нокс Лафтон, ол теңіз тарихының алғашқы зерттеушісі саналады және Корбет оның «жақтасы» ретінде танымал. Дегенмен, Корбет Маханнан флоттық шайқасқа көбірек мән бермегендігімен ерекшеленді. Бұл позиция Корольдік теңіз күштерінің көптеген офицерлерін наразылыққа толтырды, олар мұндай көзқарас Лорд Нельсонның Наполеон соғыстарындағы стратегиясының батырлық тұсын жоққа шығарады деп сенді. Корбеттің басты мақсаты – британдық теңіз доктринасындағы олқылықты толтыру, теңіз соғысының теориясы мен қағидаларын қалыптастыру болды. Корбеттің теңіз соғысы стратегиялары теңіз соғысының өнеріне бағытталған және құрлықтағы және теңіздегі соғыстар арасындағы айырмашылықтарды анықтады. Ол маневрлік доктринаны қолдануға бастапқы назар аударды. Корбеттің теңізде бақылауды қамтамасыз ету, жауға бағыттау және тактикалық басымдық алу үшін маневр жасау қағидалары бүгінгі теңіз маневрлік соғысының негізін құрайды. Корбет теңізшілер қауымдастығының ішінде жұмыс істеп, теңізшілерге ықпал етуге тырысты. Ол соғыс теориясын білім беру мақсатында зерттеуге және дамытуға сенді, бұл басшы мен оның бағыныстылары арасындағы «ақыл-ой бірлігі үшін ортақ тіл және ортақ ойлау платформасын» құрады деп санады. Корбет Әскери-теңіз колледжіндегі лекциялары арқылы қатысушы офицерлерге сол кездегі теңіз теориясы мен стратегиясының қабылданған нормаларынан өзгеше шектеулі соғыс және стратегиялық қорғаныс идеяларын жеткізуге тырысты. «Теңіз стратегиясының кейбір қағидалары» (1911) атты еңбегін жариялау арқылы Корбет өзінің стратегиялары мен оқуларын кең аудиторияға, соның ішінде жалпы жұртшылыққа таратуға ұмтылды.

Корбет жұмысының тарихи контексі

Ғасырдың басында Корбет қазіргі заманғы теңіз доктринасын дамытудағы алғашқы авторлардың бірі болып көзге түсті. Барон де Жомини мен Карл фон Клаузевицтің ықпалымен, ол құрлықтағы соғыс теорияларын теңіздегі соғысқа қолдануға ұмтылды. Клаузевицтің "Соғыс туралы" еңбегі Корбеттің теориялық жұмысы үшін құнды негіз және серпін болды, бірақ ол оның үлгісі емес еді. Мысалы, Корбет Клаузевиц, Жомини немесе басқа континенттік стратегиялармен шешуші шайқасты табу маңыздылығы және концентрация принципі туралы пікір келіспеуге дайын болды. Корбеттің осы факторлардың теңізде осыншалықты маңызды емес деп санауы, сол кездегі қалыпты көзқарастан батыл қадам болды. Шешілген соғыс теориясын дамытуда Корбет қайтадан "Соғыс туралы" еңбегін бастапқы нүкте ретінде пайдаланды, бірақ теңіз кеңістігінде шешілген соғыс жүргізудің өзіндік, ерекше әдісін жасады.

Корбеттің соғыс туралы көзқарасы

Корбет теңізде соғыс жүргізудің жалпы теориясын ұсынбады. Оның орнына, ол өз ойларын теңіз стратегиясының мәніне және теңіз соғысының бір ұлттың күші үшін қандай мағынаға ие екендігіне шоғырландырды. Теңіз соғысының көптеген теоретиктері құрлықтағы соғыс концепцияларын теңіз ортасына механикалық түрде бейімдеуге тырысқанда, Корбет теңіз соғысының мүдделері мен талаптары құрлықтағы соғыстан түбірінен өзгеше екенін айтты. Корбет байланыс желілерін қорғау теңізде құрлыққа қарағанда әлдеқайда қиын екенін сезінді. Бұл қиындық теңіз бен құрлықтың физикалық географиялық айырмашылықтарында жатты. Осы физикалық айырмашылықтарға байланысты Корбет теңіз соғысын өзінің ерекшеліктерімен, өз терминдерімен талдады. Корбет теңізді жаулап алу мүмкін емес, өйткені оны меншікке алуға болмайды деп мәлімдеді. Бұл Корбеттің теңіз соғысының алғашқы теорияларына қосқан ең маңызды үлесіне әкелді. Ең маңыздысы – Маханның жауды физикалық жою тұжырымдамасы емес, теңіз арқылы өту ісі болды. Корбет үшін теңізге қол жеткізу – абсолютті емес, салыстырмалы, оны жалпы немесе жергілікті, уақытша немесе тұрақты деп жіктеуге болады. Корбет байланыс желілерін бақылаудың екі негізгі тәсілін – жаудың әскери кемелері мен сауда кемелерін физикалық жою немесе қолға түсіру және теңіз блокадасын анықтады. Бүгінде бұл концепция теңізді бақылау деп аталады. Корбет шешуші шайқасты іздеуге немесе стратегиялық шабуыл қажеттілігіне құмар болған жоқ. Жалпы, ол стратегиялық қорғанысты ұстанды, операциялық деңгейде шабуылға баса назар аударды. Корбеттің стратегиялық қорғанысы қарқынды жергілікті шабуыл, құрлық әскерлерін тарату, блокаданың әртүрлі түрлері және жау сауда жолдарына шабуылдар сияқты шараларды ұсынды. Сонымен қатар, Корбет жау теңізде де, құрлықта да жеткілікті түрде әлсірегеннен кейін стратегиялық шабуылға көшуді кешіктіруге болмайды деп мойындады. Корбет теңізде әскери-теңіз күштерін шоғырландыру стратегияның ең жоғары және ең қарапайым заңы емес деп санады. Керісінше, ол шоғырлану принципі «бір түрлі сөз» болып кеткенін, одан зиян көп болғанын байқады. Шоғырлану принципі – «ешкім дауламайтын шындық. Бірақ нақты стратегияның қағидасы ретінде, ол дұрыс емес». Корбеттің пікірінше, жоғары шоғырлану әлсіз қарсыласты шайқасқа барудан ғана емес, оған қарсыласының ашық ұлттық байланыс желілеріне шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Корбет теңіз күштерінің артық шоғырлануы тағы бір күрделі мәселе тудырады деп ойлады. Флоттың шоғырлануы күшейген сайын, оның орналасқан жерін және қозғалысын жасыру қиындай түседі. Клаузевиц теориясын теңіз соғысының ерекше жағдайларына бейімдеу процесінде Корбет теңіз стратегиясында шектеулі соғыс туралы өзінің инновациялық теориясын жасады. Оның екі негізгі тұжырымының біріншісі – континенттегі соғыс жағдайында, теңіз және империялық ортадан айырмашылығы, соғыстар көбінесе көршілес мемлекеттер арасында жүргізіледі. Корбеттің екінші тұжырымы – бір-біріне жақын орналасқан мемлекеттер арасындағы соғыста «жаудың барлық күшін пайдалануға ешқандай стратегиялық кедергі болмайды». Басқаша айтқанда, континенттік соғыстың мәні саяси мақсаттарды шектеуді қиындатады, өйткені бір немесе екі мемлекет те өмірлік мүдделерін қорғау үшін барлық мүмкіндіктерін пайдалана алады. Корбет көрсеткендей, бұл идеалды шектеулі соғыстың шарттары тек теңіз соғысында ғана болады және оны тек басым теңіз күші пайдалана алады: «Шектеулі соғыс тек аралдық державалар арасында немесе теңіз арқылы бөлінген державалар арасында ғана тұрақты түрде мүмкін, содан кейін ғана шектеулі соғыс қалаған держава теңізге билік ете алады, алыс нысананы оқшаулап қана қоймай, сонымен қатар өз отандық аумағына басып кіруді мүмкінсіз ете алады». Клаузевиц сияқты Корбет те соғыста саясаттың басымдылығына және ұлттық мүдделерді қорғау үшін тиісті стратегияны әзірлеуге сенді. Алайда, Корбет соғысқа дейін және соғыс кезінде құрылған дипломатиялық одақ жүйелері мен коалицияларға қызығушылық танытты, сонымен қатар соғыстың экономикалық және қаржылық аспектілерімен, сондай-ақ Клаузевицке қызық емес соғыстың технологиялық және материалдық аспектілерімен айналысты.

Корбет туралы жазу

Лондон университетінің әскери-теңіз тарихы саласындағы Джулиан Корбет сыйлығын жыл сайын табыстауынан басқа, профессор Д. М. Шурманның «Флотты даярлау: британдық әскери-теңіз стратегиялық ойдың қалыптасуы, 1867–1914» атты новаторлық еңбегі жарық көргенге дейін Корбеттің британдық әскери-теңіз тарихына қосқан үлесі көбінесе назардан тыс қалды (1965). 1981 жылы Шурман Корбеттің толық өмірбаян жазды. Корбетті зерттеу жұмыстары Джон Хаттендорфтың «Сэр Джулиан Корбет және әскери-теңіз тарихының маңыздылығы» (1971, 2000 жылы қайта басылған) мақаласымен және Голдрик пен Хаттендорфтың конференция жинағы «Махан жеткіліксіз» (1993) арқылы жалғасты, содан кейін Корбеттің қайта қарастырылған өмірбаян «Оксфорд ұлттық өмірбаян сөздігінде» (2004) жарияланды. Бұл еңбектер Эрик Дж. Гроувтың Корбеттің «Теңіз стратегиясының негізгі принциптері» (Classics of Sea Power series, АҚШ Әскери-теңіз институты, 1988) атты түпнұсқалық, түсіндірмелі басылымымен толықтырылды, оған Корбеттің стратегиялық терминдерге арналған бұрын жарияланбаған «Жасыл кітапшасы» қосылды. Сонымен қатар, Д. М. Шурман мен Джон Хаттендорф Корбеттің бұрын жарияланбаған ресми зерттеуі «Ресей-Жапон соғысындағы теңіз операциялары, 1904–1905» (АҚШ Әскери-теңіз институты, 1994) кіріспесін редакциялады және жазды.