Жер Отқа Толыған Күн

Кіріспе

1961 жылғы британдық ғылыми фантастикалық апат фильмі, режиссері Вэл Гест

"Жер отқа толып кеткен күн" – 1961 жылғы британдық ғылыми фантастикалық апат фильмі, режиссері Вэл Гест, басты рөлдерде Эдвард Джадд, Лео МакКерн және Джанет Мунро. Бұл сол дәуірдің классикалық апокалиптикалық фильмдерінің бірі. Фильм 1961 жылдың 23 қарашасында Лондондағы Odeon Marble Arch кинотеатрында көрсетілді. 2014 жылдың тамызында Британ мұражайының жазғы ашық аспан астындағы кинотеатрында қалпына келтірілген нұсқасы көрсетілді. Лондон мен Брайтон қалаларында түсірілген фильмде тастап кетілген қалалар мен шөл пейзаждар бейнеленген. Сондай-ақ, фильмде "Daily Express" газетінің өзі де, тіпті оның бас кеңсесі – Флит-стриттегі "Daily Express" ғимараты да пайда болды, ал газет редакторының рөлінде сол кездегі нақты редакторы Артур Кристиансен түсірілді.

Сюжет

Жалғыз адам қызып тұрған Лондонның шөлдеген көшелерімен келе жатыр. Фильм бірнеше айға бұрылып оралады. Питер Стеннинг Daily Express газетінде жас да перспективті журналист болған, бірақ ажырасқаннан кейін өмірі дүркіл қағып, ішімдікке салынып кеткен (оның бір сөзі: "Прессаның алкоголиктері, бірігіңдер!") және жұмысы да нашарлаған. Оның редакторы оған жаман тапсырмалар беруді бастады. Стеннингтің жалғыз досы Билл Магуайр – Флит-стриттің тәжірибелі тілшісі, ол оған демеу беріп, кейде оның материалдарын өзі жазып, көмектеседі. Осы арада, Кеңес Одағы мен АҚШ бір уақытта ядролық бомба сынақтарын өткізгеннен кейін, әлемде ерекше метеорологиялық құбылыстар басталады. Стеннинг температура туралы деректер алу үшін Ұлыбританияның метеорологиялық қызметіне жіберіледі, онда ол Jeannie есімді, уақытша телефонист болып жұмыс істейтін жас машинисткамен танысады. Олар бір-біріне тіл тигізіп, әзілдесіп танысады, кейін ғашық болады. Стеннинг қару сынақтарының Жерге зор әсер еткенін біледі. Ол Джинниден қатысты ақпарат алуға көмектесуін сұрайды. Жердің нутациясы 11 градусқа өзгергені, климаттық аймақтарға әсер еткені және полюс пен экватордың өзгергені анықталады. Қызудың артуы судың булануына және бүкіл Ұлыбританияны тұман жабуына себеп болады, ал күндік заттық тоқырау күтілген мерзімнен бұрын болады. Кейін кейіпкерлер Жердің орбитасы бұзылып, планета Күнге қарай спиральмен айналып бара жатқанын түсінеді. Үкімет төтенше жағдай жариялап, су мен азық-түлік рационированиелеуді бастайды. Адамдар қалаларды эвакуациялай бастайды. Ғалымдар Жерді қауіпсіз орбитаға қайтарудың жалғыз жолы – Батыс Сібірде ядролық бомбалар жару екеніне келеді. Стеннинг, Магуайр және Джинни оқиғаның радио хабарларын тыңдау үшін барға жиналады. Бомбалар жарылады, соққы толқыны бардың төбесінен шаң төгіледі. Газет басу цехында бірінші беттің екі нұсқасы дайындалды: біреуі "Әлем құтқарылды", екіншісі "Әлем құрылыды". Фильм қайсысы жарияланатынын нақты айтпастан, Стеннингтің дауысымен аяқталады: "Демек, Адам жел септі – және дауыл жинады. Бәлкім, алдағы бірнеше сағат ішінде өткенді еске түсіру мүмкін болмас, болашаққа үміт болмас. Адамзаттың барлық туындылары оны жаратқан ұлы отта жанып кетеді. Бірақ, мүмкін, оның әлемін шаққан жарықтың ішінде, одан өзіне көбірек қамқорлық көрсететін жүрек бар. Егер Адамзаттың болашағы болса – ол сезімсіз, мақтаншы, билікке құмар болса да, оны сүйіспеншілікпен өмір сүруге бел бусын, өйткені ол қалай істеу керектігін жақсы біледі. Содан кейін ол қайтадан айта алады: "Нұр тәтті, күнді көру көзге қуаныш сыйлайды!" Американдық нұсқасында әлем құтқарылғанын хабарлау үшін шіркеу қоңыраулары қосылады, бірақ бұл түпнұсқалық аяқта болмаған."

A lone man walks through the deserted streets of a sweltering London. The film then goes back several months. Peter Stenning had been an up and coming journalist with the Daily Express, but since a divorce threw his life into disarray, he has been drinking too much (one of his lines is "Alcoholics of the press, unite!") and his work has suffered. His editor has begun giving him lousy assignments. Stenning's only friend, Bill Maguire, is a veteran Fleet Street reporter who offers him encouragement and occasionally covers for him by writing his copy. Meanwhile, after the Soviet Union and the United States simultaneously conduct nuclear bomb tests, strange meteorological events begin to affect the globe. Stenning is sent to the British Met Office to obtain temperature data, and while there he meets Jeannie, a young typist who is temporarily acting as telephonist. They "meet cute", trading insults; later, they fall in love. Stenning then discovers that the weapons tests have had a massive effect on Earth. He asks Jeannie to help him get any relevant information. It becomes apparent that Earth's nutation has been altered by 11 degrees, affecting the climatic zones and changing the pole and the equator. The increasing heat has caused water to evaporate and mists to cover Britain, and a solar eclipse occurs days ahead of schedule. Later, characters realise that the orbit of the Earth has been disrupted and the planet is spiralling in towards the Sun. The government imposes a state of emergency and starts rationing water and supplies. People start evacuating the cities. Scientists conclude that the only way to bring Earth back into a safe orbit is to detonate a series of nuclear bombs in western Siberia. Stenning, Maguire, and Jeanie gather at a bar to listen to the radio broadcast of the event. The bombs are detonated, and the shock wave causes dust to fall from the bar's ceiling. At the newspaper print room, two versions of the front page have been prepared: one reads "World Saved", the other "World Doomed". The film ends without expressly revealing which one will be published and with a voiceover from Stenning stating:

"So Man has sown the wind – and reaped the whirlwind. Perhaps in the next few hours, there will be no remembrance of the past, and no hope for the future that might have been. All the works of Man will be consumed in the great fire out of which he was created. But perhaps at the heart of the burning light into which he has thrust his world, there is a heart that cares more for him, than he has ever cared for himself. And if there is a future for Man – insensitive as he is, proud and defiant in his pursuit of power let him resolve to live it lovingly; for he knows well how to do so. Then he may say once more: Truly the light is sweet; and what a pleasant thing it is for the eyes to see the Sun." The American ending adds church bells to signal that the world has been saved but this is stated not to have been in the original ending.

Сыни жауап

Фильмнің рейтингтік сайтында 86% рейтинг бар. The Monthly Film Bulletin журналында былай деп жазылған: «Ғылыми фантастика, әлеуметтік маңызы, газеттегі оқиғалар және «ересектер» жыныстық драма (яғни, біршама ашық жатын бөлмедегі көрініс және кейбір ишаралар) шамамен бірдей үлесте біріктірілген. Кейбір жағынан, газет кеңсесінің фон әдеттегіден шынайырақ, бірақ деректік элементтерге қарамастан, кейіпкерлер танымал прототиптер болып қалады, олар шешен және ескірген әзілдердің таусылмайтын қорымен қаруланған. Эдвард Джаддтың «Флит-стриттің ашулы жігіті» рөлі, ішімдікке құмарлық, ажырасып кеткен неке және әдемі телефонистпен ара-тұра қарым-қатынас арқылы, Лео МакКернге жауапсыз әлемдегі ақылдың ащы өкілі ретінде қарсы тұрады. Өкінішке орай, дағдарыс кезінде газет этикасын қаншалықты қабылдау керектігіне толық сенімді бола алмайсыз: екі мақаланың суреті, әрине, ирониялық, бірақ соңғы әңгіме соншалықты сәнді және маңызды, оның әсері жойылады. Шындыққа деген кез келген иллюзиялар нашар спецэффекттер мен модельдер арқылы қиратылады. Бірақ негізгі кемшілік одан да терең жатыр. Бұл фильм заманауи мәселеге тоқталып, оны қабылдауды талап етеді. Алайда, авторлар өз тақырыбына қатысты нақты көзқарас пен ұстанымды ұсынудың орнына, оны түрліше пайдалануға болатын элементтермен және Шафтсбери даңғылының арзан күлкілерімен безендірген. «Жер өртенген күн» (1959) сияқты, жақсы ниет жеткіліксіз. Британдық киносыншысы Лесли Хэлливелл былай деді: «Флит-стрит журналистерінің көзімен көрсетілген және Лондонның көрінісіне өткір назар аударатын ақылды ғылыми фантастика. Біраз сөйлеуші, бірақ сол кезде шын мәнінде қорқынышты болды». «Radio Times Guide to Films» журналы фильмге бестен үш баға берді: «Бұл ақылды ғылыми-фантастикалық триллер, арнайы эффекттерге емес, жақындап келе жатқан апатқа лондондық журналистердің реакциясына баса назар аударады, фаталистік әзілдер мен цинизмге толы сценарийдің көмегімен барлық дұрыс нүктелерге тиеді. Керемет, екі газет мақаласының соңғы кадрында есте қаларлық көрініс болды». Сыншы Даг Каммингс оны «әдеттегідей сауатты және тақырыптық нюанстармен жанрлық фильм» деп атады, «Апат жанры кейіпкерлерге түсінік берумен немесе ақылды диалогпен танымал емес, бірақ «Жер өртенген күн» - бұл лайықты ерекшелік. Басты кейіпкерлердің ішкі және сыртқы өміріне назар аударуы оның физикалық апатын Стеннингтің жеке өміріне сыртқы метафораға айналдырады, екі тағдыр да үміт пен үмітсіздік арасында теңдестірілген». Жоғарыда аталған Пол Грин 2005 жылғы түсініктемесінде былай деп жазды: «Лондон алпысыншы жылдардың басында, наразылық пен жастар мәдениетінің өркендеу кезеңінде, бірақ әлеуметтік және жыныстық нормалар әлі де жартылай ресмиленген және қыздар кеңседе жұмыс істейді. Қазіргі кездегі жаһандық жылыну, асимметриялық соғыс, ядролық қару-жарақтың таралуы және азаятын ресурстар аясында фильмнің негізгі оптимизмі қозғалысқа келгендей сезіледі».

The film holds an 86% rating on the review aggregate website Rotten Tomatoes. The Monthly Film Bulletin wrote: Science fiction, social significance, newspaper story and "adult" sex drama (meaning a fairly explicit bedroom scene and some suggestive remarks) are here combined in about equal proportions. In some respects, the newspaper office background is more authentic than usual and yet, despite the documentary touches, the inmates remain recognizable stock figures, armed with an inexhaustible supply of slick and aged wisecracks. Edward Judd's Angry Young Man of Fleet Street, bedevilled by drink, an estranged marriage and an on and off affair with a pretty telephonist, vies with Leo McKern as the embittered spokesman for reason in an irresponsible world. Unhappily, one is never quite sure how seriously one is expected to take this examination of newspaper ethics in time of crisis: the shot of the two headlines is certainly ironic, but the final narration is so noble and portentous that its effect is dissipated. Any remaining illusions of reality are shattered by extremely shoddy special effects and model shots. But the basic flaw lies deeper. Here is a film touching on the major issue of our time, which apparently asks to be taken seriously. Yet instead of presenting a point of view and a defined attitude towards their theme, the authors have tricked it out with all manner of exploitable devices and cheap Shaftesbury Avenue giggles. As in On the Beach [1959], good intentions are not enough. British film critic Leslie Halliwell said: "A smart piece of science fiction told through the eyes of Fleet Street journalists and showing a sharp eye for the London scene. Rather exhaustingly talkative, but genuinely frightening at the time." The Radio Times Guide to Films gave the film three out of five, writing: "With the emphasis on the reactions of some London journalists to the impending catastrophe rather than elaborate special effects, this tautly intelligent sci fi thriller hits all the right buttons, helped by a script full of fatalistic quips and cynicism. Engrossing, with a memorable fade out on two possible newspaper headlines." Critic Doug Cummings called it "an unusually literate and thematically nuanced genre film", adding, "The disaster genre is not generally known for its insights into characters or its clever dialogue, but The Day the Earth Caught Fire is an admirable exception. Its attention to the inner and outer lives of its protagonists makes its physical doom an externalized metaphor for Stenning's personal life, off kilter and spinning out of control, both fates equally weighted between hope and despair.”

Paul Green, cited above, wrote in a 2005 commentary, "London is on the cusp of the sixties, where protest and youth cultures are breaking through, but social and sexual mores are still semi formalised and girls work in typing pools In a contemporary context of global warming, asymmetric warfare, nuclear proliferation and dwindling resources, the film's underlying optimism seems touching".