Аристодес Азеведу Пашеку Леао: Бразилиялық нейрофизиолог және ғылымға сіңірген еңбегі

Кіріспе

Бразилиялық нейрофизиология профессоры (1993 ж.қ.) Аристид Азеведо Пачеко Леао (3 тамыз 1914 ж. Рио-де-Жанейрода дүниеге келген, 14 желтоқсан 1993 ж. Сан-Паулуда қайтыс болған) – бразилиялық нейрофизиолог, зерттеуші және университет профессоры. Леао кең тараған депрессияны ашты және сипаттады, ол «Леао толқыны» деп те белгілі. Бұл депрессия – мидың ми қабығында туындайтын реакция, оны тигізу немесе электр тогының әсерінен шақыруға болады, бірақ одан да маңыздысы, мигрень кезінде және белгілі бір дәрежеде эпилепсияда өздігінен пайда болады. Ол тек мида ғана емес, басқа да жүйке құрылымдарында да кездеседі. Леао 1967-1981 жылдар аралығында Бразилия Ғылым академиясының президенті болды және әскери диктатура тарапынан қуғынға ұшыраған ғалымдарды қорғады. Ол ғылыми журналдар шығарды және академия мен басқа ғылыми ұйымдар арасында маңызды ғылыми ынтымақтастық құрды. Институттың мәңгілік президенті болып сайланды және Ұлттық ғылыми еңбек орденінің Ұлы кресімен марапатталды. Академияның кітапханасы қазір оның есімін иеленеді.

Өмірбаян

Леао 1914 жылғы 3 тамызда Рио-де-Жанейродағы дәстүрлі отбасында дүниеге келді, ол жеті бауырдың ең кішісі болды. Ол әкесі Маноэль Пачеко Леаомен ешқашан кездеспеді, ол Леао туылғанға дейін қайтыс болды. Оның анасы, суретші Франсиска Азеведо Леао, балаларын жалғыз өзі тәрбиеледі, оған күйеуінің інісі, биолог және Рио-де-Жанейро ботаникалық бағының директоры Антонио Пачеко Леао көмектесті, ол балалардың біліміне де үлес қосты. Ларанжейрас ауданындағы үлкен үйде тұрғанда, отбасыға британдық күтімші де көмектесті, оның есімі туралы ешқандай жазба қалмаған. Леао 1932 жылы 18 жасында Сан-Паулу медицина мектебіне қабылданды. Бірақ екінші курста туберкулезге шалдығып, Белу-Оризонтеде емделген кезде оқуын екі жылға тоқтатуға мәжбүр болды. Сауыққаннан кейін ол ғылыми зерттеулермен айналысқысы келді және 1941 жылы АҚШ-қа кетіп, Гарвард медицина мектебінің аспирантура бағдарламасына қабылданды. 1942 жылы магистр, ал 1943 жылы ғылым докторы ғылыми дәрежесін алды.

Мансап

1943 жылы ол Гарвардтың анатомия кафедрасында қосымша зерттеуші болды, онда ол депрессияның таралуы құбылысын анықтады. АҚШ-та жұмыс істеу мүмкіндігі болғанымен, 1944 жылы 32 жасында Бразилияға қайтуды жөн көрді. Еліне оралғаннан кейін Рио-де-Жанейро Федералды университетінің Ұлттық медицина мектебінде биологиялық физика кафедрасының мамандандырылған техникі (1945) болып тағайындалды. Карлос Чагас Фильо оны құрылысы әлі аяқталмаған жаңа Биофизика институтына шақырды. Оның әріптестері Густаво де Оливейра Кастро, Ромуальдо Хосе до Кармо және Хисс Мартинс Феррейра болды. Ол кортикальды депрессияның таралуын зерттеуді жалғастырды. Бразилиядағы зертханасындағы құрал-жабдықтар қолданыстан шығарылғандарынан құралды, бірақ олар мұқият қалпына келтірілгендіктен, әрқашан қолдануға дайын болды. Нашар тәжірибелік жағдайларға қарамастан, ол жұмысын тастамады және Бразилияда өзінің алғашқы мақаласын жариялады. Оның депрессияның таралуы туралы алғашқы мақаласы, «Дерінің қабығындағы электрлік белсенділіктің таралуы» құбылысына оның аты берілді және Леаоның депрессиясы деп аталды. Леао 1966 жылдан 1970 жылға дейін институт директоры, ал 1984 жылдан 1993 жылға дейін нейробиология бөлімінің құрметті меңгерушісі болды. 1948 жылы Бразилия ғылым академиясының мүшесі, 1951 жылы толық мүшесі болды, 1955-1957 және 1965-1967 жылдары вице-президенті, ал 1967-1981 жылдары жеті рет президенті болды. Ол CNPq-ның кеңесшілер кеңесінің мүшесі (1960-1974) және кейін ғылыми кеңесшісі (1975-1984) болды. Бразилияның әскери диктатурасы кезінде ABC президенті ретінде ол режимнің редакторларын қамаудан кейін «Revista Brasileira de Biologia» (Бразилия биология журналы) журналын қорғады. Президенттік лауазымда ол Бразилия мен басқа елдер арасындағы ғылыми ынтымақтастықты ынталандырды. Ол сондай-ақ, қайтыс болғаннан кейін Бразилия ғылым академиясының құрметті президенті атанды. 1988 жылы Гояниядағы цезийдің ағып кетуінен кейін ол жаңадан құрылған Радиациялық қорғау және ядролық қауіпсіздік жөніндегі мемлекеттік комиссияның төрағасы болды. 1985-1991 жылдары Республика Президентінің жанындағы жоспарлау және ғылым мен технология хатшылықтарында ғылыми дамуды қолдау бағдарламасының (PADCT) арнайы бақылау тобының (GEA) мүшесі және төрағасы ретінде қатысты. Міндетті зейнетке шыққаннан кейін ол Карлос Чагас Фильо Биофизика институтының нейробиология кафедрасының зертхана меңгерушісі болып тағайындалды және CNPq ғылыми қызметкері ретінде тағы тоғыз жыл қызмет етті.

In 1943, he became an adjunct researcher at Harvard's Department of Anatomy, where he identified the phenomenon of spreading depression, and although he had the opportunity to work in the United States, he preferred to return to Brazil in 1944, at the age of 32. Upon his return, he was appointed Specialized Technician of the Chair of Biological Physics (1945) at the National School of Medicine of the Federal University of Rio de Janeiro. He was invited by Carlos Chagas Filho, to join the new Biophysics Institute, which was still being organized. His colleagues included Gustavo de Oliveira Castro. Romualdo José do Carmo and Hiss Martins Ferreira, He continued his research into cortical spreading depression. The instruments in his laboratory in Brazil were salvaged discards, but they were so carefully restored that they were always ready for use. Despite discouraging practical limitations, he did not abandon his work and so published his first article in Brazil. His first article on spreading depression, 'Spreading depression of electrical activity in the cerebral cortex,' the phenomenon was given the eponym of his name and called Leão's spreading depression. Leão was director of the institute from 1966 to 1970 and emeritus head of the neurobiology department from 1984 to 1993. He became an associate of the Brazilian Academy of Sciences (1948) and a full member in 1951, and was its vice president (1955 1957/1965 1967) and president for seven consecutive terms (1967 1981). He was a member of the Deliberative Council at CNPq (1960–74) and then its scientific advisor (1975–84). During the Brazilian military dictatorship, as President of the ABC, he also defended the Revista Brasileira de Biologia (Brazilian Journal of Biology) after its editors were arrested by the regime. While president he also encouraged scientific cooperation between Brazil and other countries. He was also, posthumously, president emeritus of the Brazilian Academy of Sciences. After the cesium leak in Goiânia, in 1988, he became the president of the newly created State Commission of Radioprotection and Nuclear Safety. Between 1985 and 1991 he participated in the Planning and Science and Technology Secretariats of the Presidency of the Republic, as member and president of the Special Followup Group (GEA) of the Scientific Development Support Program (PADCT). After his mandatory retirement, he was named Laboratory Head Emeritus of the Department of Neurobiology of the Carlos Chagas Filho Biophysics Institute, where he remained for nine more years as a CNPq research fellow.

Леао толқыны

Аристид Леао бұл құбылысты 1944 жылы Гарвардта диссертациясымен жұмыс істеген кезде ашты. Ол бұл құбылысты "таралатын депрессия" деп атады, бірақ ол "Леао толқыны" деп белгілі болды. Бұл депрессияның нақты себептері белгісіз, бірақ оны электр тогы арқылы шақыруға болады. Бұл құбылыстың сипаттамасы эпилепсия сияқты басқа ауруларды диагностикалауға көмектесті. Леаоның кейінгі зерттеулеріне сәйкес, ол мида ғана емес, басқа да нейрондық құрылымдарда да пайда болады. Оның таралатын депрессия туралы зерттеулері медициналық әдебиетте бүгінгі күнге дейін жиі сілтеме жасалады, және ми зақымданған жағдайда, қан ағыны жылдам қалпына келтірілсе, таралатын депрессияны кері қайтаруға болады. Дегенмен, нейрондардың аман қалуына кепілдік жоқ.

Азық-түлік тарихы

Депрессияның алғашқы пайда болуы 1906 жылға дейін барып жетеді, сол кезде Сэр Уильям Ричард Гоуэрс эпилепсия туралы лекциясында «нервтік құрылымдардың ерекше таралу бұзылысы байқалады» және ол бірнеше минутқа созылады деді. Бұл Аристид Леао растап, былай сипаттады:

Гарвардта Халоуэлл Дэвис басшылығымен докторлық диссертациясын қорғаған кезде Леао «эксперименталды эпилепсияны» зерттеуді мақсат етті. Эксперимент жүргізу үшін ол анестезияға ұшыраған қоянның бас сүйегін ашып, ми қабығының бетіне күміс электродтар тізбегін орналастырды, олардың екеуі стимуляция үшін қолданылды. Алайда, ұстап алу орнына, стимуляциядан кейін ми толқындары домино әсері сияқты тегістеліп, содан кейін сол күйінде қалпына келді. Бұл құбылыстың оңай туындауы Леаодан бұрын басқа зерттеушілердің оны байқауына, бірақ «жұмыстың ыңғайсыз кедергісі» деп есептеп, назардан тыс қалдырғаны мүмкін бе деген сұрақ туындайды. Одан әрі, бұл құбылыс оны қызықтырды және Аристидтің жұмысының басты тақырыбына айналды, ал оның алғашқы мақаласы басқа зерттеушілер растаған негізгі сипаттамаларды көрсетті. Келесі мақаласында ол оқиға кезінде қан тамырларының қалай әрекет ететінін сипаттады. Леаоның Рио-де-Жанейроға оралғаннан кейін жазылған үшінші мақаласы құбылысқа сүйіспендікпен байланысты кернеудің баяу өзгеруі және толық ми ішкемиясы туралы мәліметтер келтіреді. Осы жылдар ішінде тақырып бойынша тағы да мақалалар жарық көрді, бірақ депрессияның неліктен пайда болатыны әлі де түсініксіз күйде қалып отыр.

Марапаттар

Сонымен қатар, зерттеуші 1967-1981 жылдар аралығында Бразилия ғылым академиясының президенті қызметін атқарған кезеңдегі еңбегімен де есте қалды. Ғылымға қосқан үлесі үшін ол маңызды ғылыми наградаларға ие болды, мысалы, 1961 жылы Эйнштейн сыйлығы, 1973 жылы Альмиранте Альваро Альберто сыйлығы және 1974 және 1977 жылдары Моиньо Сантиста сыйлығы (қазір Банге қоры сыйлығы). Бразилия ғылым академиясы оны құрметті президент етіп сайлады, және бүгінде академия кітапханасы оның есімімен аталады, бұл шешім 1993 жылғы 20 желтоқсанда қабылданды.

Өлім

Леао 1993 жылдың 14 желтоқсанында Сан-Паулу қаласында 79 жасында тыныс жетіспеуден қайтыс болды. Ол Рио-де-Жанейрода отбасылық қабірге жерленді.

Мұра

Родриго Политоның Uol сайтындағы мәліметіне сәйкес, Леао әлемдегі ең көп сілтеме жасалған физиологиялық мақалалардың бірінің авторы және өмірін туған еліндегі ғылымды дамытуға арнады. Карлос Чагас Фильхо оны "Мен таныған ең ұлы ғалымдардың бірі, ол өте қарапайым және мәдениетті, жастар арасында зерттеулерге ынталандырушы және жалпы және салыстырмалы физиологиядан ерекше профессор" деп сипаттады. Ол Бразилияда және шетелде көптеген шәкірттер қалдырды, сондай-ақ Биофизика институтының шетелдегі үздік институт ретінде танылуына үлкен үлес қосты. Маевский мен Сонн Аристид Леаоны Бразилияның ең танымал және халықаралық деңгейде мойындалған ғалымдарының бірі деп атайды. 2002 жылы адам миында деполяризацияның болатыны дәлелденді, ал 2018 жылы "Анналс оф Неврология" журналында жарияланған "Терминалдық таралатын деполяризация және адам ми қабығының өліміндегі электрлік үнсіздік" мақаласы Леао сипаттаған таралатын депрессияның жүрек тоқтағаннан кейін адам миында пайда болатынын алғаш рет көрсетті. Кездейсоқ болса, мақаланың авторларының бірі Джед Хартингс "Жұлдыздар жолы: Келесі буын" сериалындағы "Зұлымдық терісі" атты эпизодтың осы процесті 2018 жылғы зерттеуге ұқсас түрде бейнелегенін анықтады, бұл зерттеуші Йенс Драйерді сценарийшілер ұқсас зерттеулерден (немесе тіпті Леаодан) материалдар алған болуы мүмкін деген ойға жетеді. 2023 жылы париждік ғалымдар егеуқұйрықтардың миын зерттей отырып, таралатын деполяризацияның мүмкін бастапқы нүктесін анықтады және оны кері қайтару мүмкіндігі туралы теория ұсынды.

Жеке өмір

Леао спорттық балық аулауды, классикалық композиторларды, бразилиялық халық музыкасын ұнататын және әріптестері оны "жоғары білімді" деп есептейтін. Оның құстар туралы жинағы Ұлттық мұражайдың жинағынан асып түсті, бірақ ол өзін осы салада әуесқой санайтын. Осы арқылы ол табиғатты зерттеуші ретінде дамыды және Чарльз Дарвин оның басты үлгісі болды. Ол академиялық лауазымы мен жетістіктеріне қарамастан, қарапайым адам болып мінез-құлық танытты. Жак Виеллиард Аристидті Бразилиядағы биоакустиканың негізін қалаушы деп санайды.