Кіріспе

Ежелгі заманнан бері жүктілікті қасақана тоқтату – аборт жасау амалы белгілі болған. Аборт жасау немесе жасауға тырысу үшін түрлі әдістер қолданылған, соның ішінде аборт тудыратын шөптерді пайдалану, өткір заттар қолдану, қарнына қысым жасау және басқа да тәсілдер. Аборт немесе, дәлірек айтқанда, өздігінен түсік жасау термині кейде жүктіліктің табиғи жолмен аяқталуын – яғни, халық арасында түсік деп аталатын жағдайды білдіру үшін қолданылады. Бірақ бұдан әрі аборт термині тек қана қасақана жасалған абортты ғана білдіреді. Аборт заңдары мен олардың күші әртүрлі кезеңдерде өзгере түсті. 20 ғасырда Батыс әлемінің көптеген елдерінде абортқа тыйым салатын заңдарды жоюға аборт құқықтарын қолдайтын қозғалыстар жетістікке жетті. Аборт Батыс елдерінің көпшілігінде заңды болып қала берсе де, оның заңдылығына абортқа қарсы топтар үнемі күдік тудырып отырады. Владимир Ленин басқарған Кеңес Одағы қасақана жасалатын абортты заңдастырған алғашқы заманауи ел ретінде танылды. 20 ғасырда Қытай халық санының өсуін тежеу мақсатында "бір бала саясаты" тумауға қарсы науқанының бір бөлігі ретінде қасақана жасалған абортты пайдаланды.

Қазіргі заманға дейінгі дәуір

Үндістанның Веда және Смрити заңдары үш жоғарғы кастаның еркек тұқымын сақтау туралы алаңдаушылықты білдірді; ал діни соттар әйелге түрлі жазаларды немесе аборт жасаған дін қызметкерін қауымнан шығаруды тағайындады. "Рамаяна" эпосының бір бөлігінде шаштараз-хирургтар жасаған аборт сипатталған. Ежелгі заңдарда аборт үшін өлім жазасы белгіленгенінің жалғыз куәсі – Ассирия заңдары, шамамен б.з.д. 1075 жылғы Ашур кодексі; бұл жаза тек күйеуінің қалауына қарсы аборт жасаған әйелге ғана қолданылады. Алғашқы жазылған аборт туралы мәліметтер – б.з.д. 1550 жылғы Египеттік Эберс папирусында кездеседі. Көне мәдениеттерде қолданылған көптеген әдістер хирургиялық болған жоқ. Ауыр еңбек, тауға шығу, қайық жүргізу, салмақ көтеру немесе суға секіру сияқты физикалық жаттығулар жиі қолданылатын тәсіл болды. Басқаларына тітіркендіретін жапырақтарды қолдану, ораза ұстау, қан құю, қарнына ыстық су құю және қыздырылған кокос қабығына жату кірді. Барлық мәдениеттерде аборт әдістері байқау, акушерлік әдістерге бейімделу және мәдени алмасу арқылы дамыды. Абортты күштеп жасаудың физикалық тәсілдері, соның ішінде соққы беру, жаттығулар және белдіктерді қысу, Англиядағы әйелдер арасында ерте заманауи кезеңге дейін жиі қолданылып келді. Археологиялық жаңалықтар ұрықты хирургиялық жолмен алуға жасалған алғашқы әрекеттерді көрсетеді; алайда, ежелгі медициналық мәтіндерде олардың сирек айтылуын ескеретін болсақ, мұндай әдістер кең таралған деп есептелмейді. VIII ғасылғы санскрит мәтінінде аборт жасағысы келетін әйелдер бу немесе піскен пияздың үстінде отыру керектігі айтылады. Аборт, түсік, өлі туған бала немесе кішкентай баланың өліміне арналған естелік ретінде Бодхисаттва Джизоның мүсіндері 1710 жылдан бастап Йокогамадағы храмда пайда бола бастады (дін мен абортқа қараңыз). Жаңа Зеландияның отарлау кезінде маори тайпасы жүктілікті тоқтату үшін түсік тудыратын дәрілер, рәсімдер және құрсақты қысып байлау әдістерін қолданды. Тағы бір дерек маори халқы Макутудан қорқып аборт жасамайтындығын, бірақ жасанды түрде ерте босануды тудыру арқылы аборт жасауға тырысқандығын мәлімдейді.

Грек-рим әлемі

Грек және рим тарихындағы аборт әдістері мен практикасы туралы білетініміздің көп бөлігі ерте классикалық мәтіндерден келген. Аборт, гинекологиялық процедура ретінде, негізінен, акушерлердің немесе жақсы хабардар жай адамдардың қамқорлығында болған. Платон "Театет" еңбегінде жүктіліктің алғашқы кезеңдерінде түсік жасатуға қабілетті әйел туралы айтады. Ежелгі Грецияда аборт жазаланғаны күмәнді. Плиний Ескі (б.з. 23–79 ж.) қарапайым рутаның тазартылған майын күшті аборт тудыратын зат ретінде атады. Серен Саммоник рута, жұмыртқа және дүрбі (укроп) қоспасы туралы жазған. Соран, Диоскорид, Орибасий да осы өсімдіктің қолданылуын егжей-тегжейлі сипаттады. Қазіргі ғылыми зерттеулер раунда, шындығында, үш аборт тудыратын қосылыс бар екенін растады. Бала тууды жеңілдету үшін қолданылатын биртуорт (адамбас) шөбі де аборт жасау үшін қолданылған. Гален оны "Антидотис" еңбегіндегі дәрілік формулаға қосты, ал Диоскорид оны ауыз арқылы немесе бұрыш пен мирра қосылған вагинальды пессарий түрінде беруге болатынын айтқан. Грек драматургы Аристофан 421 ж. "Бейбітшілік" комедиясындағы күлкілі сілтеме арқылы пенирояльдың аборт тудыратын қасиеттерін атап өткен. Оның басқа жазбаларында жатыр мойны мен іш қуысын кеңейтуге арналған құралдар сипатталған. II ғасырдың грек дәрігері Соран диуретиктер, эмменагогтар, клизмалар, ораза және қан құюды қауіпсіз аборт әдістері ретінде ұсынды, бірақ ол ағза тесілу қаупіне байланысты түсік шақыру үшін өткір құралдарды қолдануға кеңес бермеді. Ол сондай-ақ жүктілігін тоқтатуды қалайтын әйелдерге қарқынды серуендеуге, ауыр заттар көтеруге, жануарларға мінуге және секіруге кеңес берді, сонда әйелдің өкшелері әр секіруде оның жамбасына тиеді, ол оны "Лакедемондық секіру" деп сипаттады. Ол сонымен қатар шөптік ванналар, уқалаулар және пессарийлерге арналған бірнеше рецепттерді ұсынды. Тертуллиан, II және III ғасырлардың христиан теологы, қазіргі заманғы кеңейту және эвакуацияға ұқсас процедурада қолданылатын хирургиялық құралдарды сипаттады. Бір құралдың "жақсы бейімделген иілгіш жақтауы" болды, екіншісі – жатырды қабысуға арналған "шеңберлі пышақ", үшіншісі – ұрықты алуға арналған "доғарған немесе жабық ілмек". Екінші құрал – "мыс ине немесе тікенек" болды. Ол мұндай заттардың иесі Гиппократ, Асклепиад, Эрастрат, Герофил және Соран екенін айтты. I ғасырдың римдік энциклопедияшысы Аул Корнелий Цельс өзінің "Медицина" еңбегінде өлі ұрықты алу процедурасын өте егжей-тегжейлі сипаттады. Римдік Гипполит, III ғасырдың тағы бір христиан теологы, "Барлық ерестің жоққа шығарылуы" атты 9-шы кітабында әйелдердің "көз алдындағыны шығару үшін" өздерін белге тығыз байлап тұрғаны туралы жазған.

Табиғи аборт жасайтын заттар

Ботаникалық препараттар, аборттық әсерге ие деп есептелген, классикалық әдебиетте және халық медицинасында жиі кездесетін. Алайда, мұндай халықтық емдердің тиімділігі әртүрлі болды және олардың қолайсыз әсерлері болуы мүмкін еді. Кейде жүктілікті тоқтату үшін қолданылатын кейбір шөптер уытты болады. Жүктіліктің аяқталуына себеп болатын өсімдіктердің тізімі 11 ғасырдағы «De viribus herbarum» атты, өлең түрінде жазылған еңбекте келтірілген, авторлығы бұрыс түрде Эмилиус Мацерге жатқызылған. Олардың ішінде рута, итальяндық мысықот, салат, шалфей, сабын шөбі, кипарис, ақ және қара гельборе, пеннирояль сияқты өсімдіктер бар. Америкалық отар тұрғындарына Бенджамин Франклиннің аборттық препарат рецептінде нақты өлшемдерді пайдалану ұсынылды. Ол бұл рецептті математика және көптеген пайдалы дағдыларды оқыту үшін жариялаған кітабында мысал ретінде келтірді және оны «үйленбеген әйелдер» үшін қаламаған жүктіліктің «қиыншылығын» шешу жолы деп атады. Франклин Англия мен Еуропада қалыптасқан дәстүрді жалғастырды. 1898 жылғы «Кингс америкалық диспансариясы» пиво дрожжысы мен пеннирояль шайын қоспасын «қауіпсіз және сенімді аборттық құрал» ретінде ұсынды. Пеннирояльді аборт үшін қолданғанда асқынулар тууы мүмкін екені белгілі. 1978 жылы Колорадодағы жүкті әйел 2 ас қасық пеннирояль эфир майын ішкеннен кейін қайтыс болды, ол уытты екені мәлім. 1994 жылы жүкті әйел, жатыр сыртындағы жүктілігі бар екенін білмей, дәрігерлік көмексіз түсік жасату үшін пеннирояль экстракты бар шай ішкен. Кейін ол емделмеген жатыр сыртындағы жүктіліктің салдарынан қайтыс болды, симптомдарды аборттық препараттың әсері деп қате түсінді. Мысықжем тамыры мыңдаған жылдар бойы жүктіліктің басында айқұрлы қызметін қалпына келтіру үшін қолданылып келген. Ол алғаш рет Хильдегарда Бингеннің «De simplicis medicinae» еңбегінде айқұрлы қызметін қалпына келтіруші ретінде сипатталған.

Абортқа қатысты көзқарастар

Стойктер ұрықты өсімдік сияқты санады, туған кезде ауамен тыныс алғанға дейін жануар емес деп есептеді. Сондықтан олар абортты моральдық жағынан қабылданушы деп санады. Аристотель: «Заңды және заңсыз аборт арасындағы шекараны сезіну және тірі болу белгілейді», - деп жазған. Осы мезетке дейін Аристотель абортты адам өлтіру деп санамаған. Аристотель ұрықтың еркек болса 40 күнде, ал әйел болса 90 күнде жаны болатынын айтқан; одан бұрын оның өсімдік және жануар жаны болған. Гиппократ анттығы жүктілікке түсік түсіруге арналған пессарийлерді қолдануға тыйым салған. Қазіргі зерттеулер пессарийлердің қынап жараларын тудыратыны туралы хабарланғанын көрсетеді, сондықтан оларға тыйым салынған. Кейбір медицина ғалымдары бұл нақты тыйымды пессарий арқылы емес, абортқа кең мағынада тыйым салу ретінде түсіндірді. Римдік медицина жазушысы Скрибоний Ларг бұл түсініктердің бірін былай түсіндірді: «Біздің мамандықты құрған Гиппократ, жүкті әйелге ұрықты немесе баласын түсіретін дәрі беруге тыйым салған ант арқылы біздің тәртібіміздің негізін қалады». Басқа медицина ғалымдары бұған келіспейді, Гиппократтың дәрігерлерді қауіпті әдістермен түсік жасауға тырысудан қайтарғысы келгенін есептейді. Бұл анттың бастапқыда хирургияға да тыйым салғандығынан туындауы мүмкін (сол кезде ол әлдеқайда қауіпті болды және хирургтар дәрігерлерден бөлек мамандық еді). Соран дәрігерлер арасында екі топты мойындайды: Гиппократ анттығына сілтеме жасай отырып, аборт жасамайтындар және оның өзінің тобы. Соран денсаулыққа байланысты асқынулар мен эмоционалдық жаңалықсыздық жағдайында аборт жасауды ұсынды және өзінің «Гинекология» еңбегінде егжей-тегжейлі ұсыныстар берді. Рим республикасында аборт үшін жазалау көбінесе әкенің баласына иелік ету құқығын бұзу ретінде қарастырылды. Стоицизмнің ұрықты адам ретінде қарастырмауының әсерінен римдіктер абортты адам өлтіру ретінде жазаламады. Римде аборт кеңінен қабылданса да, біздің заманымыздың 211 жылы императорлар Септимий Север және Каракалла абортты ата-ана құқықтарын бұзу ретінде тыйым салған; уақытша жер аудару жаза болды. III ғасырдың заңдық жинағы Pauli sententiae (Юлий Паулюсқа жатқызылады) былай деп жазды: «Түсік жасауға немесе сүйіспеншілік эликсирін берушілер, бірақ бұл әрекетті алаялықсыз жасаса да, [өйткені] бұл жаман үлгі көрсетеді, humiliores [төмен мәртебелілер, мысалы, босатылған құлдар] шахтаға жіберіледі, ал honestiores [жоғары мәртебелілер, мысалы, патрициандар] мүлкін (бір бөлігін) жоғалтқаннан кейін аралға жіберіледі, егер әйел немесе ер адам қайтыс болса, онда олар [Pharr: беруші] өлім жазасын алады». Бұл көбінесе ұрықтың өлтірілуі емес, түсік жасау препаратын қабылдаған әйелдің өлімі туралы айтатын сияқты. Рим заңгері Ульпиан «Дигест» кітабында: «Дүниеге келмеген бала өзінің пайдасы үшін туылған бала ретінде қарастырылады», - деп жазған. Дегенмен, аборт «көп ұятсыздықпен» жасалмай қалды.

Иудаизмдегі

Еврейлер үшін ежелгі заманнан бері аборт көбінесе теологиялық емес, әлеуметтік тұрғыдан қарастырылады. Ананың өмірі басты назарда болады.

Қылмыстық қылмыс

XIX ғасырдағы медицинада хирургия, анестезия және санитария салаларында үлкен жетістіктер болды. Абортқа қатысты қоғамдық көзқарас әйелдер құқығын қорғау қозғалысына қарсы толқынның нәтижесінде өзгерді. Бұрын аборт жүктіліктің алғашқы кезеңдерінде (тез сезінуге дейін) кеңінен таралған және заңды болған, ал XIX ғасырда ғана ағылшын тілді елдер абортқа қарсы заңдар қабылдады. XIX ғасырдың басында абортқа қатысты пікірдің өзгеруіне бірнеше фактор әсер етті. АҚШ-та дәрігерлер абортты қылмыстық жазаға тарту заңдарын белсенді түрде қолдады, олардың кейбіреулері медициналық білімнің жетістіктері тез сезінудің жүктілік процесінде басқа кезеңдерден артық емес екенін көрсеткенін алға тартты, демек, егер біреу тез сезінуден кейін абортқа қарсы болса, оны тез сезінуден бұрын да қарсы болуы керек. Абортқа қарсы заңдар қабылдануына медициналық саланың да практикалық себептері әсер етті. Біріншіден, аборт жасаумен айналысатын адамдар көбінесе медициналық қоғамдардың мүшелері емес, тиісті білімі жоқ болған. Елдегі жетекші дәрігерлер медициналық мамандықты стандарттауға тырысқан кезде, бұл «бейресми» мамандар қоғамдық денсаулыққа қауіпті деп есептелді. «Бейресми» мамандар медицинаның ресмиленген саласы үшін бәсекелес болғандықтан және көбінесе арзан бағада қызмет көрсеткендіктен ұнамайтын. Дәрігерлердің абортқа қарсы күресі XIX ғасырдың басында басталғанмен, АҚШ-та Азамат соғысынан кейін ғана нақты өзгерістер болды. Абортқа қатысты ағылшын заңы алғаш рет 1803 жылғы «Зұлымдықпен ату немесе пышақтау туралы» заңның 1 және 2-баптарында заңдастырылды. Бұл заң жобасын Англия мен Уэльстің Лорд-бас судьясы Эдвард Лоу, 1-ші барон Элленборо абортқа қатысты заңды нақтылау мақсатымен ұсынды және абортты тікелей тыйым салған алғашқы заң болды. Заң бойынша, кез келген адам аборт жасауы немесе жасауға себепкер болуы қылмыс саналды. Тез сезінуден кейін аборт жасаған немесе жасауға тырысқан адамға өлім жазасы (1-бап) берілді, ал қалған жағдайларда он төрт жылға жер аударылды (2-бап). XIX ғасырдағы АҚШ-та абортты реттеу шектеулі болды, ағылшын ортақ құқығына сәйкес, тез сезінуге дейінгі аборттар ең көп дегенде қылмыс деп есептелді. Мұндай істерді тергеу қиын болды, өйткені ананың куәлігі көбінесе тез сезінудің қашан болғанын анықтаудың жалғыз құралы болды. Заң 1828 және 1837 жылдары өзгертілді, соңғысы жүктіліктің соңғы кезеңіндегі әйелдер мен жүкті емес әйелдер арасындағы айырмашылықты жойды. Сондай-ақ, ол өлім жазасын қолдану мүмкіндігін жойды. XIX ғасырдың соңғы жартысында аборт жасағандарға берілетін жазалар күшейді. Бір автор бұл жағдайды 1840 жылдан бері үйленген әйелдер арасында аборт жасату көрсеткішінің айтарлықтай өскенімен түсіндірді. 1861 жылғы «Жеке тұлғаға қарсы қылмыстар туралы» заң аборт жасату үшін у немесе құрал-жабдықтар алуды жаңа қылмыс ретінде қарастырды. 1860 жылдары аборт қызметтері Нью-Йорк, Нью-Орлеан, Цинциннати, Луисвилл, Кливленд, Чикаго және Индианаполисте қолжетімді болды, ал әрбір 4 тірі туған балаға бір аборт жасалғаны туралы бағалаулар бар. АҚШ-та абортқа қарсы заңдар 1820 жылдардан бастап пайда бола бастады. Коннектикут штатының 1821 жылғы заңы әйелдерге аборт жасау үшін у сатқан дәріханашыларға қарсы бағытталған, ал Нью-Йорк 1829 жылы тез сезінуден кейін аборт жасауды қылмыс, ал тез сезінуден бұрын жасауды қылмыс емес деп белгіледі. Қылмыстық қудалау 1860 жылдардың соңынан бастап, заң шығарушылардың, дәрігерлердің және Америка медициналық қауымдастығының күш-жігерімен күшейді. 1873 жылы Комсток заңы аборт жасау, жүктілікті болдырмау және жеке сырқаттарды болдырмау туралы ақпаратты өндіру немесе жариялаудың барлық әдістерін, тіпті медицина студенттеріне де тыйым салды. 1909 жылға қарай бұл заңдарды бұзғандарға 5000 доллар айыппұл және бес жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. 1910 жылға қарай дерлік барлық штаттарда абортқа қарсы заңдар болды, олар ең жақсы жағдайда біркелкі қолданылмады. Абортқа шектеулер жаңалық емес, бірақ олар бұрын болмаған жерлерде көбейіп, таралуда. Бүгінде аборт жасауға шектеу қоятын заңдардың саны бұрынғыдан да көп, және абортқа шектеу қоятын заңдар мен заң шығарушылардың саны да артып келеді. Абортқа қарсы заң шығарудың бүгінгі тенденциясына абортқа қатысты жағымсыз көзқарас әсер етеді. АҚШ-тағы аборт күресі көбінесе қарама-қарсы идеологиялардың күресі ретінде қарастырылады. Қызметтерді ұсынбаудың себебі - бұл OBGYN мамандарын жұмысқа алған көптеген мекемелердің аборт жасауға немесе жүктілікті тоқтатуға қарсы саясаты бар, бұл аборт күтіміне қатысты көптеген заңдық шектеулерді тудырады. Абортты үйленген әйелдер үшін отбасылық жоспарлаудың бір түрі ретінде қарастыру медициналық және медициналық емес мамандардың процедураның қауіпсіздігі туралы келісіміне байланысты мүмкін болды. XIX ғасырда аборт жасаумен айналысқандардың алған ақысы да жоғары болған. Ұлыбританияда бұл 10-дан 50 гинеяға дейін, яғни төменгі орта таптың жылдық табысының 5% құрады. Доктор Эвелин Фишер 1920 жылдардағы Уэльстің тау-кеншілер қаласында тұратын әйелдердің рим-католик шіркеулеріндегі рәсімдерге арналған шамдарды қолданып, жатыр мойнын кеңейтуге тырысқанын айтты. Манхэттеннің Төменгі Шығыс бөлігінде еврей тегінен шыққан әйелдердің ежелгі үнді практикасын, ыстық буға отыруды XX ғасырдың басына дейін сақтап келгендері айтылады. Бірақ басқалар XIX ғасырда акушерлер көбінесе жұмыс істейтін гигиеналық жағдайларда жасалған ерте аборттардың салыстырмалы түрде қауіпсіз болғанын айтады. Сонымен қатар, кейбір авторлар медициналық процедуралардың жақсарғанына қарамастан, 1930 жылдардан бастап заңдылыққа дейінгі кезеңде абортқа қарсы заңдардың одан да қатаң түрде орындалуы және ұйымдасқан қылмыс тарапынан аборт провайдерлеріне бақылаудың күшеюі байқалғанын жазды.

Аборт жасатуға арналған дәрі-дәрмектер мен аборттық қызмет көрсетуді жарнамалау

Атлант мұхитының екі жағында да тыйым салуға қарамастан, абортқа қол жеткізу жалғасты, өйткені Виктория дәуірінде аборт қызметтерінің, абортты қоздыру құрылғыларының және абортты жасайтын дәрі-дәрмектердің жасырын жарнамасы болған сияқты. 1868 жылы британдық медицина журналының бір жазушысы "уақытша денсаулығы сырғақ" әйелдерге көмек көрсететін газет жарнамаларына жауап бергенде, олардың жартысынан астамы түсік жасатуға шақырып отырғанын анықтады. Сондай-ақ, "Мадам Дрюнеттің Айлық таблеткалары" да болды. Бичемнің жарнамаға жұмсаған шығындары 1880 жылдары 22 000 фунт стерлингтен 95 000 фунтқа дейін өсті. 1897 жылы "Христиан Геральд" газетінде Виктория патшайымының алмаз юбилейіне арналған жарнамада былай делінген: "Бір қораптың құны бір гинеяға тең. Бичем таблеткалары барлық желке және жүйке ауруларына, мысалы, бас ауруына, іштің қатуына, асқазанның әлсіздігіне, ас қорытудың бұзылуына, бауырдың бұзылуына және әйелдер ауруларына қарсы. Қазір жылына 6 миллион қорап сатылады". Жазудың астында жағажайда отырған жас әйелдің суреті бар еді және "Толқындар не айтып тұр? Бичем таблеткаларын қолданып көріңіз" деген қаптал жазу болды. Монреальдегі бір дәрі-дәрмек компаниясы шығарған "Доктор Гордонның денсаулыққа арналған маржандары" "ай сайын қолданылса, барлық аурулар мен бұзылуларды емдейді". Алайда, кейбір жарнамаларда олардың өнімдерін жүкті әйелдер қолданбауы керектігі ескертілді немесе түсік жасау оның сөзсіз жанама әсері ретінде көрсетілген. "Питердің французша жаңарту таблеткалары" атты басылымда " жүкті әйелдер оларды қолданбауы керек, өйткені олар әрқашан түсік жасатады" деп кеңес берілген. "Др. Монроның французша мерзімді таблеткалары" және "Др. Мельвоның португалша әйелдер таблеткалары" екеуі де "әрине түсік жасатады" деп жазылған. 1930 жылдардың ортасында АҚШ-та әйелдерге Molex Pills және Cote Pills сияқты түрлі компаниялар аборт жасайтын дәрі-дәрмектерді сатты. Ол кезде контрацепция құралдары мен аборт жасатуды жеңілдететін заттарды сату заңсыз болғандықтан, оларды "кешіккен" әйелдерге ұсынды. Ұсынылған доза күніне жеті грамм ерготин құрады. Бұл таблеткаларда ерготин, алоэ, қара гельборе сияқты заттар бар. Бұл таблеткалардың тиімділігі мен қауіпсіздігі белгісіз. 1940 жылы FTC оларды қауіпсіз емес және тиімсіз деп санады және осы компаниялардан осы өнімдерді сатуды тоқтатуды талап етті. Виктория дәуіріндегі аборт жасаушының белгілі мысалы - мадам Рестелл немесе Энн Ломан, ол қырық жыл бойы АҚШ-тың солтүстігінде заңсыз түрде хирургиялық аборт пен абортты таблеткаларды ұсынды. Ол өзінің бизнесін 1830 жылдары Нью-Йоркте бастады, ал 1840 жылдары Бостон мен Филадельфиядағы франшизаларды қоса кеңейтті. 1870 жылы оның жарнамаға жұмсаған жылдық шығыны 60 000 долларды құрады. Нью-Йорк Сан газетінде жарияланған Рестеллдің медициналық қызметтері туралы жарнамада ол "әйелдердің дене бітіміне байланысты шағымдарға қатысты ең қатаң сенімділік" ұсына алатыны және оның "әйелдердің дене бітімі бұзылу жағдайларын емдеудегі тәжірибесі мен білімі, [бұл] толықтай емдеу үшін бірнеше күн қажет ететінін" уәде етті. Ал басқа бір мақалада тұрмысқа шыққан әйелдерге: "Егер біздің қолымызда қарапайым, оңай, пайдалы әрі сенімді шешім болса, онда ата-аналар өздеріне не балаларының денсаулығына қандай да бір зиян келтірмесе де, отбасын ұлғайта беруі дұрыс па?" - деген сұрақ қойылды. Ол "Әйелдердің айлық нормасын реттейтін таблеткалар" үшін жарнамада "айлықтардың басылуы, ретсіздігі немесе тоқталуының барлық жағдайларын, қаншалықты қатал болса да" шешуге уәде берді. Бұл дәуірде аборт жасатқандардың саны да айтарлықтай өзгерді. XIX ғасырдың басына дейін көпшілік абортты сұраған әйелдер некеден тыс жүкті болғандықтан. Алайда 1839 - 1880 жылдар аралығында америкалық медициналық журналдарда жарияланған 54 аборттың жартысынан астамын некелі әйелдер жасады, ал некелі әйелдердің 60 пайызынан астамы кем дегенде бір балалы болды. Азамат соғысынан кейінгі кезеңде кінә көбінесе әйелдер құқығын қорғау қозғалысына тиді. Сол кездегі көптеген феминисттер абортқа қарсы болды. Элизабет Кейди Стэнтон мен Сьюзан Б. Энтони жүргізген "Революция" атты еңбегінде "А" деген атпен қол қойған анонимді автор 1869 жылы бұл тақырып туралы жазып, абортқа қарсы заң қабылдауға тырысудың орнына, оның түпкүллі себептерін де шешу керек деп дәлелдеді. Ол тек қана абортқа қарсы заң қабылдаса, "жаман шөптің шыбығын ғана кесіп тастағандай, тамыры да қалдырылады. [ ] Не себепті, не жеңілдікті сүйгендіктен, не бойындағы кінәсіздердің азапталуын болдырмау үшін, әйел осы істі жасаса, оның жаны ауыр болады, өмірінде де, өлімінде де жаны ауыр болады. Бірақ оны осы қылмысқа итермелеген адам үш есе кінәлі!" Толып жатқан феминистерге аборт әйелдерге ойсыз ерлердің салдарынан күштеп таңылған жағымсыз қажеттілік ретінде қарастырылды. Тіпті феминистік қозғалыстың "еркін махаббат" қанаты да абортты жақтаудан бас тартты және осы практиканы қазіргі заманғы неке әйелдерді қорқынышты жағдайға түсіріп отырғанының мысалы ретінде қарастырды. Некеде зорлық жасау және үйленбеген әйелдерді азғыру феминистердің пікірінше, абортқа қажеттілікті тудыратын қоғамдық дерттер еді, өйткені ерлер әйелдердің қанағаттандыруға құқығын құрметтемеді.

Аборт заңдарын реформалау науқаны

Аборт заңдарын либерализациялау қозғалысы 1920-1930 жылдары феминистік белсенділіктің күшеюімен бірге пайда болды. Бұл белсенділік бала тууды бақылау саласындағы жеңістерге әкелді. Англияда Мари Стопес, АҚШ-та Маргарет Сангер сияқты жақтастары мәселені ашық талқылауға ықпал етті, нәтижесінде мұқтаж әйелдерге отбасылық жоспарлау кеңесі мен контрацепциялық құралдар ұсынатын бала тууды бақылау клиникалары құрылды. 1929 жылы Ұлыбританияда «Бала өмірін сақтау туралы» заң қабылданды, ол (1861 жылғы «Жеке тұлғаға қарсы қылмыстар туралы» заңға) түзетулер енгізіп, ананың өмірін сақтау мақсатымен жасалған, адал ниетпен жасалған аборт қылмыс емес деп белгіледі. Стелла Браун – 1930 жылдары аборт мәселесіне белсенді түрде араласқан, бала тууды бақылауды қолдаушы жетекші тұлға. Браунның көзқарастары Хавелок Эллис, Эдвард Карпентер және басқа да сексологтардың еңбектерімен қалыптасқан. Ол жұмыс істейтін әйелдердің жүкті болу және оны тоқтату құқығы болуы керек деп санады, себебі жүктілік кезінде олар ауыр еңбекке бейімделген қиын жағдайларда жұмыс істеуге мәжбүр болды. Оның пікірінше, дәрігерлер жүктіліктің алдын алу туралы ақпаратты білгісі келетін әйелдерге тегін кеңес беруі керек. Бұл әйелдерге өз өміріне қатысты дербестік береді және ана болуды қалайтындарын немесе қаламайтындарын өздері шешуге мүмкіндік тудырады. 1920 жылдардың соңында Браун Англия бойынша лекциялық турне ұйымдастырып, әйелдерге арналған бала тууды бақылау туралы ақпараттың қолжетімділігі, әйелдер денсаулығының мәселелері, жасөспірім шақ және жыныстық тәрбиеге қатысты мәселелер, сондай-ақ аналар арасындағы жоғары өлім-жұлым көрсеткіштері туралы ойларын жеткізді. Фрида Ласки, Дора Рассел, Джоан Маллесон және Джанет Ченс сияқты басқа да белгілі феминистер бұл мәселені қолдады. 1932 жылдың шілдесінде Британдық медицина қауымдастығының кеңесі аборт заңдарын өзгертуді талқылау үшін комиссия құрған кезде бұл мәселе кеңінен танылды. ALRA алғашқы жылы 35 мүше жинады, ал 1939 жылға қарай мүшелерінің саны 400-ге жуық болды. Бұл сот ісі дәрігерлер жүктілік ананың «дене және психикалық күйін түгелдей құлатқан» жағдайда аборт жасағандары үшін қудаланбайтынына үлгі болды. Соңында, 1937 жылы Ұлыбритания үкіметі «аборттардың таралуын және оған қатысты заңнаманы зерттеу» мақсатымен құрған Биркетт комиссиясы екі жылдан кейін аборт заңдарын өзгертуді ұсынды. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы барлық жоспарларды тоқтатты. Аборт заңдарын реформалаудағы тағы бір маңызды тұлға – доктор Моргенталер. Польшада туылғанмен, ол Канадада, Торонтода бірнеше заңсыз аборт клиникаларын ашып, танымал болды.

Канада

1969 жылға дейін аборт қылмыс саналды, оған ең жоғары жаза – аборт жасаған дәрігерге өмір бойына бас бостандығынан айыру, ал аборт жасаған әйелге екі жыл бас бостандығынан айыру еді. 1988 жылға дейін аборт заңсыз болып қала берді, содан кейін Канада Жоғарғы соты аборт үшін қылмыстық жазаларды жоққа шығарды. Аборт әлі де қызу талқыланып жатқан мәселе. 2008 жылы Канадада аборттардың тек 1-2% ғана дәрі-дәрмектер арқылы жасалған. Көптеген пікір қақтығыстарынан кейін, 2017 жылдан бастап Канадада аборт жасауға арналған таблеткаларды заңды түрде қолдануға рұқсат берілді.

Ресей

Ресейдің Совет Федеративтік Социалистік Республикасы абортты заңдастырған және оны талап бойынша, көбінесе тегін жасауға мүмкіндік берген алғашқы үкімет болды. Кеңес үкіметінің мақсаты, әйелдерге қауіпсіз жағдайда, тәжірибелі дәрігерлердің қатысуымен аборт жасатуға мүмкіндік беру болды, бұл бабкилерге қарағанда қауіпсіздік тұрғысынан маңызды еді. Бұл шара қалалық аймақтарда өте тиімді болды (1925 жылға қарай Мәскеудегі аборттардың 75 пайызы ауруханаларда жасалды), бірақ ауылдық аймақтарда дәрігерлерге, көлік құралдарына немесе екеуіне де қол жеткізу қиын болғандықтан, әйелдер дәстүрлі медицинаға жүгінуді жалғастырды. Әсіресе ауылдық жерлерде аборт заңдастырылғаннан кейін де әйелдер бабкилерге, акушерлерге, шаштараздарға, медбикелерге және басқа да мамандарға жүктілікті тоқтату процедурасын жүргізу үшін жүгіне берді. 1936 жылдан 1955 жылға дейін Кеңес Одағы абортты қайтадан заңсыз деп жариялады (медициналық көрсеткіштер бойынша жасалатын жағдайларды қоспағанда), бұл Иосиф Сталиннің халық санының өсуіне қатысты алаңдаушылығынан туындады. Сталин халық санының өсуін ынталандыруды және коммунизм үшін отбасы институтының маңыздылығын арттыруды көздеді.

Испания

Испаниядағы Азаматтық соғыс кезінде, 1936 жылдың 25 желтоқсанында Каталонияда жүктіліктің алғашқы 12 аптасында еркін абортты заңдастыру туралы декретке Каталония Үкіметінің бірінші министрі Жозеп Тарраделлас қол қойды, ол 1937 жылдың 9 қаңтарында жарияланды (Каталонияның Generalitat ресми газеті, № 9).

Ұлыбритания

Ұлыбританияда Аборт заңын реформалау қауымдастығы соғыстан кейін де қызметін жалғастырды, және бұл, кең ауқымды әлеуметтік өзгерістермен бірге, 1960 жылдары аборт мәселесін қайтадан саяси күн тәртібіне қойды. Корольдік акушерлік-гинекологиялық колледжінің президенті Джон Пил 1967 жылғы Аборт заңына айналған заң жобасы бойынша британ үкіметіне кеңес берген комиссия төрағасы болды. Заңсыз аборттармен байланысты аурулар мен өлім-жітімді азайту мақсатында Аборт заңы бірнеше негізде заңды аборт жасауға мүмкіндік берді, соның ішінде әйелдің физикалық немесе психикалық денсаулығына қайтымсыз ауыр зиян келтірудің алдын алу, жүктілік 28 аптадан аспаса, әйелдің немесе оның бар балаларының физикалық немесе психикалық денсаулығына зиян келтірмеу, немесе баланың ауыр физикалық немесе психикалық кемістіктермен тууы мүмкін болса. Аборттарды тегін түрде ұлттық денсаулық сақтау жүйесі арқылы жүзеге асыру қарастырылды.

Америка Құрама Штаттары

Америкада аборт реформасы 1960 жылдары пайда болды. 1963 жылы әйелдерге аборт жасау және оны қалай жасау туралы ақпарат беретін «Адамгершілік аборт қоғамы» құрылды. 1964 жылы Коннектикут штатынан келген Джерри Санторо заңсыз аборт жасатуға тырысып жатып қайтыс болды, оның суреті аборт құқықтары қозғалысының символына айналды. Кейбір әйелдер құқықтары жөніндегі белсенді топтар басқа жерден ала алмайтын әйелдерге аборт жасау үшін өздерінің дағдыларын дамытты. Мысалы, Чикагода «Джейн» деп аталатын топ 1960 жылдары жүзуші аборт клиникасын жүргізді. Процедураны жасағысы келетін әйелдер арнайы нөмірге қоңырау шалып, «Джейнды» қалай табуға болатынын білді. 1960 жылдардың аяғында абортты заңдастыруға қарсы және жақтап пікірлерді жұмылдыру үшін бірқатар ұйымдар құрылды. NARAL Pro-Choice America-ның алғысы 1969 жылы абортқа шектеулерге қарсы тұру және абортқа қолжетімділікті кеңейту үшін құрылды. 1973 жылдың соңында NARAL Ұлттық аборт құқықтарын қорғау лигасына айналды. Америка Медицина қауымдастығы, Америка Адвокаттар қауымдастығы, Америка Педиатрия академиясы, Калифорния Медицина қауымдастығы, Калифорния Адвокаттар қауымдастығы және басқа да көптеген топтар дәрігерлерді қылмыстық қудалаудан қорғайтын жаңа заңдарға қолдау білдірді, егер олар қатаң ауруханалық бақылауда аборт жасаса. 1967 жылы Колорадо зорлау, инцест немесе жүктілік әйелдің тұрақты мүгедектігіне әкелетін жағдайларда аборт жасайтын дәрігерді қылмыстық жазадан босату үшін алғашқы штат болды. Калифорнияның заң шығарушы құрамында екі партияның көпшілігі Демократиялық штаттық сенатор Энтони Бейленсон енгізген «Терапиялық аборт туралы заң» деген жаңа заңды қолдады. Католик дінбасылары қатты қарсы болды, бірақ католик діндарлары екіге бөлінді, ал католик еместер бұл ұсынысты қатты қолдады. Губернатор Рональд Рейган заңды қолдаған атақты хирург қайын атасымен кеңескен. Сондай-ақ, ол Лос-Анджелестің католик архиепискобы Джеймс Кардинал МакИнтайрмен кеңескен. Архиепископ абортты заңдастыруға қатаң қарсы болды және Рейганды ұсынылып отырған заңға вето қоятынын жариялауға көндірді, өйткені жобада туылған кемшіліктер жағдайында абортқа рұқсат етілді. Заң шығарушы орган бұл ережені алып тастады және Рейган ананың денсаулығын қорғау үшін жасалатын абортты заңсыз деп таныған заңға қол қойды. Алдағы уақытта аборттар жиі жасалмайды, бірақ ауруханада қауіпсіз болады деп күтілді. 1968 жылы жаңа заңның алғашқы толық жылы Калифорнияда 5018 аборт жасалды. Олардың саны экспоненциалды түрде өсіп, 1970 жылдары жыл сайын шамамен 100 000-ға дейін тұрақтанған. Калифорнияда аборт жасатуға өтініш берген әйелдердің 99,2%-ы аборт жасатты. Әр үш жүктіліктің бірі заңсыз түсік жасату арқылы аяқталды. Негізгі фактор - әйелдер қозғалысының кенеттен пайда болуы, ол өте жаңа идеяны енгізді: әйелдердің өз денесін басқаруға негізгі құқығы бар және олар аборт жасатуды немесе жасатпауды таңдай алады. 1980 жылы Рейган абортқа қарсы діни топтар арасында қолдау тапты және ақылды шешім қабылдауға губернатор ретінде тым жаңа екенін айтты. 1970 жылы Гавайи әйелдің өтініші бойынша абортты заңдастырған алғашқы штат болды, ал Нью-Йорк 1830 жылғы заңын алып тастады және жүктіліктің 24-ші аптасына дейін абортқа рұқсат берді. Көп ұзамай Аляска мен Вашингтон да осындай заңдар қабылдады. 1971 жылы АҚШ-тың Вьюичке қарсы іс-қимылы бойынша Жоғарғы Сотта әйелдің өмірі мен денсаулығын қорғау үшін түсік жасатуға рұқсат етілген заңға қарсы дау көтерілді. Сот заңды қолдап, «денсаулық» деген сөз «психологиялық және физикалық әл-ауқатты» білдіреді деп есептейді, бұл негізінен Вашингтон қаласында абортқа рұқсат береді. 1972 жылдың соңында 13 штатта Колорадодағыдай заң болды, ал Миссисипиде тек зорлау немесе инцест жағдайында ғана, ал Алабама мен Массачусетс штаттарында әйелдің денсаулығына қауіп төнген жағдайда ғана абортқа рұқсат етілді. Жоғарғы соттың Roe v. Wade деген ісінде Техас штатының абортқа тыйым салған заңы ананың өмірін сақтап қалу үшін қажет болған жағдайда ғана бұзылған деп шешті. Нәтижесінде, барлық мемлекеттік заңдар күшін жойды. Сот өз шешімінде аборт және оны жүзеге асыру құқығы мәселесі жеке өмірге деген құқықтың аясында деп тапты. Сот жеке өмірге құқық бар деп тапты, оның ішінде аборт жасауға құқық бар. Сот шешкен жағдайда, ананың өмір сүру мүмкіндігіне дейін аборт жасауға құқығы бар екендігін анықтады. Өмір сүру қабілеті жеткеннен кейін әйел денсаулығы үшін аборт жасата алады, бұл Сот кеңінен психологиялық және физикалық әл-ауқатты қамтиды деп анықтады. 1970 жылдардан бастап және екінші толқын феминизмінің таралуымен аборт және репродуктивтік құқықтар Канада, Америка Құрама Штаттары, Нидерланды, Ұлыбритания, Норвегия, Франция, Германия және Италиядағы әртүрлі әйелдер құқықтары топтары арасында біріктіруші мәселелерге айналды. 2022 жылдың 24 маусымында Roe v. Wade Жоғарғы Соттың 6–3 дауысымен күшін жойды. Бұл шешім Dobbs v. Jackson Women's Health Organization ісінің бөлігі болды, Жоғарғы Соттың Planned Parenthood v. Casey ісін де күшін жойған шешімі.

Қазіргі заманғы аборт әдістерінің дамуы

Қазіргі заманғы куреттің прототиптері ежелгі мәтіндерде кездессе де, бүгінде қолданылатын құрал 1723 жылы Францияда жасалған, бірақ 1842 жылға дейін гинекологиялық мақсатта қолданылмаған. Жақсырту және куретаж 19 ғасырдың соңынан бері қолданылып келеді. 1980 жылы Франциядағы Roussel Uclaf зерттеушілері мифепристонды – гормон әрекетін бұғаттап, түсік тудыруға қолданылатын химиялық қосылысты жасады. Ол алғаш рет 1988 жылы Францияда Mifegyne саудалық атауымен сатылды. 2015 жылдың шілдесінде Канада мифепристонды мизопростолмен бірге қолдануға (Mifegymiso деген атпен) рұқсат берді.

Әлемдегі аборт

Әлемнің көптеген елдерінде әртүрлі кезеңдерде абортқа тыйым салынған немесе шектеулер қойылған. Көптеген ғалымдар мұндай жағдайларда әйелдердің қауіпті, заңсыз аборттарды жасырын түрде жасауға тырысқанын немесе "репродуктивтік туризм" үшін шетелге баруға мәжбүр болғанын атап өткен. Әлемде қауіпсіз емес аборттан болатын өлімдердің жартысы Азияда тіркеледі.

Қытай

1950 жылдардың басында Қытай үкіметі абортты заңсыз деп жариялады және заңсыз аборт жасаған немесе жасауға көмектескендерге жазалар белгіледі. Бұл шектеулер үкіметтің халық санының өсуіне мән беру ниетінің көрінісі ретінде қарастырылды.

Үндістан

Үндістанда 1860 жылдан 1971 жылға дейін Үндістанның қылмыстық кодексі қолданылып, абортты қылмыс деп таныды және оны жасағандарды да, жасатуға тырысқан әйелдерді де жазалады.

Жапония

Жапония бүкіл әлемге абортқа қатысты көзқарасымен танымал. Сарапшылардың пікірінше, жапон әйелдерінің үштен екісі қырық жасқа дейін аборт жасайды, бұл бұрынғы үкіметтің "халық денсаулығы" негіздерімен контрацепциялық таблеткаларды шектеуіне байланысты.