Кіріспе

"Соңғысы", сондай-ақ "Қош айту" деп те аталады, "Достар" телесериалының финалы. Эпизод оныншы маусымның он жетінші және он сегізінші бөлімдері және барлығының 235-ші және 236-шы бөлімдері болып табылады; эпизодтың екі бөлігі екі жеке бөлім ретінде жіктелді. Оны сериал авторлары Дэвид Крейн мен Марта Кауффман жазды, режиссерлік жұмысын атқарушы өндіруші Кевин С. Брайт жасады. Сериалдың финалы алғаш рет 2004 жылдың 6 мамырында АҚШ-тағы NBC телеарнасында көрсетілді, оны 52,5 миллион көрермен тамашалады, бұл оны алты жыл ішіндегі ең көп тамашаланған ойын-сауық көрсетіліміне және АҚШ тарихындағы ең көп тамашаланған бес телесериал финалының біріне, сондай-ақ АҚШ теледидарындағы 2000-шы жылдардағы кез келген телесериалдың ең көп тамашаланған эпизодына айналдырды. Канадада финал 2004 жылдың 6 мамырында Global телеарнасында бір уақытта көрсетілді және 5,16 миллион көрермен тамашалады, бұл сериалдың ең көп тамашаланған екінші эпизоды болды. Сериалдың финалы бірнеше ұзаққа созылған сюжеттік желілерді аяқтады. Росс Геллер (Дэвид Швиммер) Рейчел Гринге (Дженнифер Энистон) деген сезімін білдіреді және олар қарым-қатынастарын жаңадан бастауға келіседі; ал Моника Геллер (Кортни Кокс) мен Чандлер Бинг (Мэтью Перри) егіздерді асырайды және қала сыртындағы үйге көшеді. Эпизодтың соңғы көрінісінде топ Моника мен Чендлердің пәтерінен соңғы рет шығып, бір соңғы рет бірге кофе ішуге кетеді. Эпизодты жазу алдында Крейн, Кауффман және Брайт басқа ситкомдардың финалдарын қарап, шабыттанды. Кауффман сериалдың мәнін сақтаған финалдарды ұнатқанын айтты. Түсірілім Калифорния штатының Бербанк қаласындағы Warner Bros. Студиясында өтті; бірінші бөлігі 16 қаңтарда, ал екінші бөлігі 23 қаңтарда түсірілді, бұл 2004 жылы түсірілген жалғыз эпизод болды. Сериалдың финалы сыншылар мен актерлер тарапынан жақсы қабылданды.

1-бөлік

Фиби Буффей (Лиза Кудроу) мен Джоуи Триббиани (Мэт ЛеБланк) Эриканы (Анна Фарис) ауруханаға ертіп келген Моника Геллердің (Кортни Кокс) және Чендлер Бингтің (Мэттью Перри) заттарын жинап алады. Рейчел Грин (Дженнифер Энистон) бұрынғы бөлімде олардың қайта табысқаннан кейін Росс Геллердің (Дэвид Швиммер) жатын бөлмесінен шығып кетеді. Эрика егіздерді дүниеге әкеледі, бұл Моника мен Чендлерді қатты таң қалдырады, олар тек бір бала күткен еді. Джоуи өз пәтерінде Фибиге Моника мен Чендлерге үй жылыту сыйлығын көрсетеді: өлгендердің орнына қосатын тауық баласы мен үйрек баласы. Росс келіп, оларға Рейчелмен ұйықтасқанын мойындайды. Рейчел бөлмеден шығып, Росске олардың бірге өткізген түнінің "қоштасудың керемет жолы" болғанын айтады. Кейіннен Central Perk кафесінде Фиби Росске Парижге жаңа жұмысына кетіп барар алдында Рейчелге сезімін айтуға көндіреді. Ол оған айтқысы келгенде, Central Perk менеджері Гюнтер (Джеймс Майкл Тайлер) Рейчелге деген махаббатын білдіреді. Моника мен Чендлердің пәтерінде Росс бас тартудан қорқып, Рейчелге ештеңе айтпауға шешім қабылдайды. Ол ұшаққа үлгеру үшін дайындалып жатыр, бірақ Моника мен Чендлер Эрика (олардың биологиялық анасының құрметіне) және Джек (Мониканың әкесінің құрметіне) деп аталған егіздермен қайтып келгенше күтеді. Рейчел кеткеннен кейін Росс пікірін өзгертеді, ал Фиби оны таксиге міндіріп, Рейчелді әуежайға жеткізуге асығады.

2-бөлік

Джоуи жасырып жатқан тауық мен итті алуға пәтеріне оралады, бірақ олардың футбол үстеліне тігіліп қалғанын көреді. Чендлер мен Джоуи құстарды шығарудың басқа жолын таба алмағандықтан, оны бұрышкер мен балғамен бұзуға бел буады, бірақ футбол үстеліне тым жақын сезініп, оны бұзуға батыл бармайды, алайда Моника оны қуанышпен бұзып жібереді. Олар құстарды алып шыққаннан кейін Чендлер Джоуиге оларды өзінде қалдыруды ұсынады, екеуі де ұзақ, ширығулы құшақтасу арқылы достығын нығайтады. Фибидің бейсауат жүргізуі оны және Россты JFK әуежайына жеткізеді, ал қауіпсіздіктен өту үшін билет алғаннан кейін Рейчелдің рейсін іздеу үшін ақпараттық тақталарды қарап шығады. Ақпараттық тақталарда Рейчелдің рейсін таба алмағандықтан, Росс телефон шалып, нөмірін Моникадан тексеріп көреді, бірақ олар қате әуежайда екенін біледі – Рейчел жақын жердегі Ньюарк әуежайынан ұшып кетіпті. Фиби Рейчелге телефон соғып, оны уақытты кешіктіруге тырысады. Бір жолаушы (Джим Раш) Фибидің ұшақтың ойдан шығарылған «сол саусағында» проблема бар екенін айтқанын естіп, ұшақтан түсіп, қалғандарына да солай істеуге шақырады. Фиби мен Росс Рейчел ұшаққа қайта отырғанда әуежайға жетеді. Росс оған өзінің махаббатын білдіреді, бірақ ол оның жариялануына дайын болмайды және бәрібір ұшаққа мінеді. Көңілі құлаған Росс үйіне қайтып, телефонда Рейчелдің қалдырған хабарын тыңдайды. Ол оған да ғашық екенін түсінген соң, ұшақтан түсуге тырысады, бірақ стюардесса оны отыруға мәжбүрлеуге тырысады. Хабар үзіліп қалады, ал Росс асығыс телефонды жөндеуге тырысып, оның ұшақтан түсіп-түспегенін ашық білдіреді. Оның артынан Рейчел пайда болып, түскенін айтады, олар қайтадан бірігеді. Ертесі күні таңертең достары Моника мен Чендлердің бос пәтерінде жиналып, олардың бәрі бір кездері сол жерде тұрғанын еске алады. Моника мен Чендлер жаңа үйіне көшуге дайын болғандықтан, алтысы да пәтердің кілттерін ас үйдің үстеліне қойып, соңғы рет бірге кофе ішуге келіседі, оған Чендлер: «Қайда?» деп әзілдейді, олар бәрі күліп, дәлізбен төмен қарай беттейді. Соңғы кадрда бос пәтер көрсетіледі, камера баяу түрғын бөлмеден кіреберіске қарай жылжып, Jefferson Airplane-нің «Embryonic Journey» әні ойнайды.

Жазу және музыка

Сериалдың авторлары бір сағаттық финалдың алғашқы нұсқасын 2004 жылдың қаңтарында аяқтады, ол 6 мамырда көрсетілуге төрт ай қалғанда болды. Эпизодты жазуға кіріспес бұрын, Дэвид Крейн, Марта Кауфман және Кевин С. Брайт басқа ситкомдардың соңғы эпизодаларын қарап, ненің дұрыс болғанын және ненің болмағанын анықтауға шешім қабылдады. Кауффман сериалдың мәнін сақтайтын эпизодтарды ұнататынын анықтады және "Мэри Тайлер Мур Шоуының" финалын үлгі ретінде қарастырды. Жазушылар финалды жазуда қиындыққа тап болды және бір сөз де жаза алмай, соңғы сахна туралы бірнеше күн ойланды. Крейн олардың "күрделі идеяны іске асыруға немесе шоудың өзінен шоуды шығаруға" тырыспағанын айтты. Эпизодтың соңында бос пәтерге камера бағытталғанда "Jefferson Airplane" тобының "Embryonic Journey" әні ойнатылады. "Pearl Jam" тобының "Yellow Ledbetter" әні де эпизодта пайда болады – Рейчел алғаш рет ұшаққа отырғанда, бұл "Pearl Jam" тобының телешоу үшін лицензияланған тұңғыш әні болды. Топтың өкілі бұл туралы "шоу продюсерлері рұқсат сұрады, сондықтан бәрі осылай болды" деді.

Түсірілім

Эпизод Лос-Анджелесте, Калифорния штатында Warner Bros. студиясының 24-ші сахнасында түсірілді, онда "Достар" сериалының екінші маусымынан бері түсірілімдер жүргізілді. Бірінші бөлігі 16 қаңтарда, ал екінші бөлігі 23 қаңтарда 2004 жылы жазылды. Сериалдың финалынан кейін 24-ші сахна "Достар сахнасы" деп аталып қойылды. Финалдық эпизодты түсіруге бір ай қалғанда, Энистон әрбір эпизодта "мәтінді оқу қиынға соғатынын" айтты. Ол актерлардың "барлығының жүйкесі керілгенін және эмоциялары толқып жатқанын" түсіндірді. "Соңғы түні бізге тыныштандыру қажет болуы мүмкін" деді ол. Продюсерлер көзбен жылап шығатын финалды уәде етті, ал актерлар түсірілім кезіндегі жылауларының жалған емес екенін мойындады. Чендлердің "кездейсоқ" қатыстығымен таныс болған Дженнисті сомдаған Мэгги Уилер People журналына "барлық актерлар қайта гримге отырып, түсірілімге қайтадан дайындалды" деді, ал Перри "Біреу жұмыстан шығарылады" деп әзіл жасап, жағдайды жеңілдетті. Эпизодтың маңызды көріністері сюжеттік спойлерлердің жария болуын болдырмау үшін көрермендерсіз түсірілуі жоспарланған, бірақ продюсерлер бұл мәселеге алаңдамай, барлық көріністерді тікелей эфирдегі көрермендердің алдында түсіруге шешім қабылдады. Продюсерлер сондай-ақ бірнеше финалдар түсірілетіні туралы қамытпады; шындығында, тек біреуі жоспарланып, түсірілді. АҚШ-тың жергілікті NBC арналары финалды бірге тамашалауға арналған шараларды ұйымдастырды, соның ішінде Universal CityWalk-те Astrovision экранында финалдың арнайы көрсетілімі өтті. Нью-Йорк қаласында да көрсетілді, онда парктегі үлкен экрандарда 3000-нан астам адам тамашалады. Финалға жарнама беру бағасы 30 секундтық жарнамалық уақыт үшін орташа есеппен 2 миллион долларды құрады. Бұл қазіргі уақытта ситкомдар үшін ең жоғары жарнамалық баға болып табылады, бұрынғы рекордты – Seinfeld финалының 1,7 миллион долларын арттырады. Финалды 52,5 миллион америкалық көрермен тамашалады.

Сыни пікірлер

USA Today журналының Роберт Бьянко финалды көңілді және қанағаттандырарлық деп сипаттады, сондай-ақ әрбір актерды көрсетіп, эмоция мен юморды шеберлікпен үйлестіргені үшін мақтады. Бостон Herald газетінен Сара Родман Анистон мен Швиммердің актерлік шеберлігін жоғары бағалады, бірақ олардың кейіпкерлерінің қайта қосылуы "көптеген жанкүйерлер қалаған нәрсе болғанымен, сәл тым әдемі болып көрінді". Newsday-дің Ноэль Холстон эпизодты "жағымды, ақымақ және қанағаттандырарлық" деп атады, ал The Hartford Courant-тың Роджер Кэтлин жаңа көрермендер "сериалдың қаншалықты күлкісіз болатынына және әрбір әзілдің кейіпкерлердің ақымақтығына қаншалықты байланысты екеніне таңғаларын" айтты. USA Today газетінің редакторы көптеген сыншылардың ескірген актер құрамына қатысты алаңдаушылығын атап көрсетті: "Достар танымал болғанымен, уақыт өте келе ескіреп барады". Salon.com-ның Хизер Хаврилески "көңілсіз жарнамаға, көңіл көншітпейтін маусымға және аяқсыз финалға қарамастан, бұл шоудың көп жыл бойы қаншалықты керемет болғанын есімізде сақтауымыз керек" деді. Fort Worth Star Telegram газетінің Кен Пэриш Перкинс финалға "B" бағасын беріп, оны "комедиялық емес, көңілге тигізетін, күлкілі емес, аяқталу тұрғысынан қанағаттандырарлық" деп сипаттады.

Қызметкерлердің жауабы

Актерлер Лос-Анджелесте кездескен деген хабар бар; Росс рөлін сомдаған Дэвид Швиммер: "Бұл мен күткен нәрсе. Біз бәріміз жаңа бастама туралы сезімдеміз және көрермендер бұл кейіпкерлердің өміріндегі жаңа тарау екенін сезінеді". 2004 жылдың 19 қаңтарында Анистон Питт үйінде кешкі ас, 22 қаңтарда Батыс Голливудтағы "Il Sole" мейрамханасында және 24 қаңтарда Лос-Анджелестің "Park Plaza" қонақ үйінде 1000 қонаққа арналған үлкен кеш өтті. "Park Plaza" қонақ үйінде өткен кеште The Rembrandts тобы "Достар" сериалының "Мен сен үшін боламын" әнін орындады, ал актерлер пилоттық эпизодтың алғашқы сахнасын қайта ойнады.