Кіріспе

Полярлық аймақтардан тропиктерге дейін түрлердің түрлік байлығының жалпы өсуі

Түрлердің түрлік байлығы немесе биологиялық әртүрлілігі, құрлықтағы және теңіздегі көптеген организмдер үшін полюстерден тропиктерге қарай артады, бұл көбінесе ендік әртүрлілік градиенті деп аталады. Ендік әртүрлілік градиенті – экологиядағы ең жақсы танылған үлгілердің бірі. Биіктікпен де (биіктік әртүрлілік градиенті) параллель үрдіс байқалады, бірақ бұл аз зерттелген. Ендік әртүрлілік градиентін түсіндіру биогеография және макроэкологияның қазіргі заманғы маңызды міндеттерінің бірі болып саналады (Willig et al. 2003, Pimm and Brown 2004, Cardillo et al. 2005). «Түрлердің әртүрлілігін не анықтайды?» деген сұрақ «Science» журналының 125 жылдық мерекесіне арналған санында (шілде 2005 ж.) болашаққа арналған 25 маңызды зерттеу тақырыбының бірі ретінде белгіленді. Экологтар арасында осы үлгінің негізгі механизмдері туралы бір пікірге келуге әлі мүмкіндік болмады, көптеген гипотезалар ұсынылып, талқыланды. Жақында жасалған шолуда ендік әртүрлілік градиентімен (немесе ендік биологиялық әртүрлілік градиентімен) байланысты көптеген мәселелердің арасында молекулалық эволюция мен түр пайда болу арасындағы себеп-салдарлық байланыс әлі дәлелденбегені айтылды. Биологиялық әртүрліліктің жаһандық таралуын түсіну – экологтар мен биогеографтардың ең маңызды мақсаттарының бірі. Таза ғылыми мақсаттарға қол жеткізуден және жай ғана қызығушылықты қанағаттандырудан басқа, бұл түсінік инвазивті түрлердің таралуы, аурулар мен олардың тасымалдаушыларын бақылау, сондай-ақ жаһандық климаттың өзгеруінің биологиялық әртүрлілікті сақтауға тигізер ықтимал әсері сияқты адамзатқа маңызды мәселелерді шешу үшін де өте қажет (Gaston 2000). Тропиктік аймақтар биологиялық әртүрліліктің таралуын түсінуде маңызды рөл атқарады, себебі олардағы ортаның деградациясы мен биологиялық әртүрліліктің жоғалу деңгейі ерекше жоғары.

Өткендегі үлгілер

Шілденең әртүрлілік градиенті – қазіргі заманғы организмдер арасында сапалық және сандық тұрғыдан сипатталған айқын үлгі. Ол әртүрлі таксономиялық деңгейлерде, әртүрлі уақыт кезеңдері мен көптеген географиялық аймақтарда зерттелді (Крам 2001). Жердің тарихының әртүрлі кезеңдеріндегі климаттың өзгешелігіне байланысты, бұл градиент Жердің өткен кезеңдерінде де әртүрлі дәрежеде байқалған. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, бұл градиент теңіздік таксондар арасында айқын болса, ал құрлықта тіршілік ететін таксондарға қатысты жануарлардың таралуына онша әсер етпеген. Ал басқа зерттеулер болжамдалған және байқалған шілденең әртүрлілік үлгілері арасындағы сәйкестік аз екенін көрсетеді (Bokma and Monkkonen 2001, Currie and Kerr, 2007, Diniz Filho et al. 2002, Hawkins and Diniz Filho 2002, Kerr et al. 2006).

Географиялық аймақ гипотезасы

Тағы бір кеңістіктік гипотеза – географиялық аймақ гипотезасы (Terborgh 1973). Оған сәйкес, тропиктер – ең ірі биома және үлкен тропикалық аймақтарда түрлердің саны көп. Тропиктердегі үлкен аумақ түрлерге кеңірек таралуға және осыған байланысты ірі популяция құруға мүмкіндік береді. Сөйтіп, кең таралған түрлердің жойылу қаупі төмендеуі мүмкін (Rosenzweig 2003). Сонымен қатар, кең аумақты түрлер аллопатриялық түрленуге бейімделуі мүмкін, бұл түрлену қарқынын арттырады (Rosenzweig 2003). Жойылудың төмен деңгейі мен түрленудің жоғары қарқынының үйлесімі тропиктердегі түрлердің жоғары деңгейіне алып келеді. Географиялық аймақ гипотезасы дұрыс болса, онда осы аймақтардың барлығы шамамен бірдей түрге бай болуы керек, бірақ бұл рас емес. Мысалы, полярлық аймақтардағы түрлердің саны, орташа белдеулерге қарағанда аз (Gaston and Blackburn 2000). Бұл мәселені түсіндіру үшін Розенцвейг (1992) тропикалық түрлерді есептен шығарғанда, тропиктердің солтүстігіндегі түрлердің байлығы градиенті жоғалатынын ұсынды. 1997 жылы Блэкберн мен Гастон Жаңа әлемдегі құстардың түрлік байлығының ендік үлгілеріне тропикалық түрлерді жоюдың әсерін зерттеді және тропикалық түрлер басым болғанда биоманың ауданы мен түрлердің байлығы арасында байланыс бар екенін анықтады. Бұл гипотезаның тағы бір кемшілігі – кейбір биогеографтардың пікірінше, құрлықтағы тропиктер шын мәнінде ең ірі биома емес, сондықтан бұл гипотеза ендік түрлердің әртүрлілігі градиентін түсіндіруге жарамсыз (Rohde 1997, Hawkins and Porter 2001). Қалай болғанда да, тропиктерді географиялық жағынан әртүрлі және оқшауланған аймақтар ретінде "биома" деп атау қиын. Аумақтың биоәртүрлілік үлгілеріне тигізетін әсері масштабқа байланысты екені көрсетілді, бұл географиялық ареалы кішкентай түрлер үшін ең күшті, ал кең ареалды түрлерге орташа белдеу және/немесе температура сияқты басқа факторлар көбірек әсер етеді. Тропиктердегі ұрпақ алмасу уақытының қысқа болуына байланысты эволюциялық қарқынның жоғарылығы түрленудің жоғары деңгейіне және төмен ендіктердегі әртүрліліктің артуына себеп болды деп саналады, сондай-ақ өзге түрлерден туындайтын таңдау қысымының күшеюіне де әкелді. Жылы климатта (яғни төмен ендіктерде және биіктіктерде) өсімдіктер, сүтқоректілер, құстар, балықтар және қосмекенділерде микроэволюцияның қарқыны жоғары екені дәлелденген. Төменгі, жылы биіктіктерде мекендейтін шұңғырлардың ядролық және митохондриялық геномдарындағы эволюция қарқыны жоғары. Микроэволюцияның қарқыны түрлену қарқынын арттырады деген болжамға сүйене отырып, бұл нәтижелер жылы климаттағы эволюциялық қарқынның ендік әртүрлілік градиентіне күшті әсер ететінін көрсетеді. Алайда, теңіз балықтары мен гүлді өсімдіктерден алынған соңғы деректер түрлену қарқынының полюстерден экваторға қарай әлемдік масштабта төмендейтінін көрсетті. Жойылу қарқынының ендікке байланысты өзгеретінін түсіну осы гипотезаның дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау үшін маңызды болады.

Эволюциялық тиімді уақыт гипотезасы

Эффективті эволюциялық уақыт гипотезасы, әртүрлілік экожүйелердің салыстырмалы түрде өзгермеген жағдайларда болған эволюциялық уақытымен және қоршаған орта энергиясының (температураның) мутация жылдамдығына, ұрпақ алмасу уақытына және табиғи іріктелу жылдамдығына тигізетін әсерімен тікелей анықталатын эволюциялық жылдамдықпен анықталады деп санайды.

Интегралды эволюциялық жылдамдық гипотезасы

Интегралды эволюциялық жылдамдық гипотезасы түрлердің әртүрлілігі генетикалық эволюцияның және түрленудің жоғары жылдамдығы есебінен артады, бұл әдетте экожүйе өнімділігі жоғары болатын төменгі ендіктерде байқалады. Ол эволюциялық уақыт гипотезасынан түрлердің байлығының экожүйе өнімділігі артумен бірге көбейетінін, ал жоғары экологиялық энергияның (температураның) су тапшылығын тудыратын жерлерде азаятынын мойындауымен ерекшеленеді. Гипотеза сонымен қатар эволюциялық жылдамдықтың популяция мөлшерімен, абиотикалық ортаның әртүрлілігімен, ортаның өзгеруімен және биотикалық әртүрлілікпен кері байланыс арқылы артатынын ұсынады. Жылы ортада генетикалық эволюцияның жоғары жылдамдығына, ал аз популяциялы құс түрлерінде баяу жылдамдыққа дәлелдер жеткілікті. Дегенмен, гипотезаның көптеген қырлары әлі зерттелмеген.

Биотикалық гипотезалар

Биотикалық гипотезалар бәсекелестік, жыртқыштық, өзара пайдалы қарым-қатынас және паразиттік сияқты экологиялық түрлердің өзара әрекеттесуі тропиктерде күштірек екенін және осы өзара әрекеттесулер түрлердің бірге тіршілік етуіне және түрлердің мамандануына ықпал етеді, нәтижесінде тропиктерде түрлердің көбеюіне алып келеді. Бұл гипотезалар мәселелі, себебі олар ендік бойынша түрлердің әртүрлілігінің түпкі себебі бола алмайды, өйткені түрлердің өзара әрекеттесуі тропиктерде неліктен күшті болатынын түсіндіре алмайды. Мұндай гипотезалардың бірі – тропиктерде жыртқыштықтың күшті болуы және мамандандырылған жыртқыштардың болуы тропиктердегі түрлердің әртүрлілігінің артуына үлес қосады (Пянка, 1966). Бұл күшті жыртқыштық бәсекелестіктің маңыздылығын азайтуы мүмкін (конкуренттік шеттетуге қараңыз), нишалардың үстіне жабысуына мүмкіндік береді және олжа түрлерінің жоғары байлығын арттырады. Жақында жүргізілген ірі ауқымды эксперименттер жыртқыштықтың тропиктерде шындығында күшті болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ бұл тропиктердегі жоғары түрлердің әртүрлілігінің түпкі себебі бола алмайды, өйткені ол тропиктердегі жыртқыштардың байлығының себебін түсіндіре алмайды. Қызығы, биотикалық өзара әрекеттесудің тропиктерде күшті болатынын тексеруге жасалған ең ірі сынақ, әлемдік мұхиттардағы ірі балық жыртқыштарының жыртқыштық әрекеттеріне назар аударды және жыртқыштықтың ортаңғы ендіктерде ең жоғары деңгейде екенін анықтады. Бұдан әрі, бұл сынақ жыртқыштықтың қарқындылығы мен түрлердің байлығы арасындағы кері байланысты көрсетті, осылайша экватор маңындағы күшті жыртқыштықтың жоғары түрлердің әртүрлілігін тудыратыны немесе сақтайтыны туралы идеяға қарсы шықты. Басқа зерттеулер экологиялық өзара әрекеттесудің ендік бойынша тұрақты өзгерістерін мүлдем байқамады (Lambers және басқалар, 2002), және олардың көміртегі түсуімен және сулы ортаның микромасштабты таралуымен байланысты екені анықталды.

Деректердің беріктігі

Түрлердің байлығындағы ендік әртүрлілік градиенттері мен үлгілері туралы басты болжамдардың бірі – негізгі деректердің (яғни, нақты жерлердегі түрлер тізімдерінің) толықтығы. Бірақ, бұл болжам көп жағдайда расталмайды. Мысалы, құстардың қан паразитінің әртүрлілік үлгілері тропикалық аймақтардағы жоғары әртүрлілікті көрсетеді, алайда деректер Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Америка сияқты бай фауналы аймақтарда жеткіліксіз зерттелуі салдарынан бұрмаланған болуы мүмкін. Теңіз балықтары, ең көп зерттелген таксономиялық топтардың бірі ретінде, әлем мұхиттарының көп бөлігі үшін түрлердің қазіргі тізімі айтарлықтай толық емес. 3° (шамамен 350 км²) кеңістіктік шешімінде, әлем мұхиттарының 1,8% - дан азында ғана балық фаунасының 80% - ден астамы қазіргі уақытта сипатталған.

Қорытынды

Шектілік әртүрлілігі градиентіне байланысты тұрған негізгі макроэкологиялық сұрақ – "Түрлердің байлығының үлгілеріне не себеп болады?". Түрлердің байлығы, түпкілікті түрлену, жойылу, иммиграция және эмиграция процестеріне әсер ететін жақын факторларға байланысты. Кейбір экологтар ендік байлық градиентіне себеп болатын түпкілікті негізгі механизмді іздеуді жалғастырса, көптеген экологтар осы экологиялық үлгі бірнеше себепші механизмдердің нәтижесі болуы мүмкін деп санайды (Gaston and Blackburn 2000, Willig et al. 2003, Rahbek және басқалар. 2007). Қазірге дейін, ендік әртүрлілігі градиентінің себебін анықтау туралы пікірталас, маңызды зерттеулер нақты дәлелдер келтіргенше немесе көптеген факторлар осы үлгіге әсер ететіні туралы жалпы келісімге келгенше жалғаса береді.