Кіріспе
Нигерияның экономикалық тарихы үш кезеңге бөлінеді. Олар: отарлау алдындағы, отарлық және отарлықтан кейінгі немесе тәуелсіздік кезеңдері. Нигерия тарихындағы ең ұзақ кезең – отарлау алдындағы кезең. Отарлық кезең 1900-1960 жылдар аралығындағы 60 жылды қамтиды, ал тәуелсіздік кезеңі 1960 жылдың 1 қазанынан басталады.
The economic history of Nigeria falls into three periods. They are the: pre colonial, the colonial and the post colonial or independence periods. The pre colonial period covers the longest the part of Nigerian history. The colonial period covers a period of 60 years, 1900 1960 while the independence period dates from October 1, 1960.
Отарлаушылық
Колониялық жүйе – бір елдің екінші елдің саяси билігін өз экономикалық пайдасы үшін, әлсіз елдің ресурстарын пайдалану және отарланған халыққа үстемдік ету мақсатымен басып алу кезеңі. Колониялық жүйе – күшті елдің әлсіз елді бағындыру арқылы үстемдік етуі ретінде де анықталады. Колониялық жүйе Нигерияның экономикалық тарихының маңызды бір бөлігі болып табылады. Ұлыбритания Нигерияның әкімшілігін тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде бақылауына алды. Көптеген адамдар Африка халқының 15 пайызын құрайтын Нигерияны дамып келе жатқан экономика деп қарады. Бірақ, бұл әлеует іске аспады. Бірқатар өкінішті саяси және экономикалық оқиғалар Нигерияның өсуін тежеді. Ел әлі де әлемде маңызды экономикалық роль атқарады, әсіресе жанармай өндіруші ретінде.
Атлантикалық құл саудасы кезінде Нигерия
XV ғасырда Еуропа тікелей сауда жасауға көшті. Португалдықтар Батыс Африкадан Еуропаға алтын саудасында Сахара арқылы делдалдық қызмет көрсетушілерді жолдан шығару үшін жағалауды зерттеді, және бұл Үндістанға апаратын жол болды. Португалдықтар жағалауда базалар салғанда, Атлантикалық құл саудасын дамытты. Олар Бенин мемлекетінен (қазіргі Нигерия) тұтқындарды сатып алып, оларды жағалаудағы (қазіргі Гана) африкалық саудагерлерге сатты. 1680-1800 жылдар аралығында Атлантикалық плантациялық жүйенің өсуіне байланысты Атлантикалық құл саудасы гүлденді. Құл саудасы қақтығыстарға себеп болғандықтан, бейбіт өндіріс пен саудаға зияны зор болды. Дегенмен, Атлантикалық сауда да пайдалы жақтарын әкелді. Атап айтқанда, Батыс Африка саудагерлері қолданған валюталар бұрынғы тауарлық валюталардан тиімдірек болды. Бұл іскерлік жүргізуге кеткен шығындарды азайтуға көмектесті.
Нигериядағы салық тарихы
XVII ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың ортасына дейін еуропалықтар Атлантикада сауда және империя үшін кең ауқымда бәсекелесуге мүмкіндік беретін сауда посттарын құруға тырысты. Британдықтар, құл саудасына жаңа келген басқа елдер сияқты, Батыс Африкада голландтармен бәсекелесу үшін ұлттық сауда компанияларын құру қажеттігін түсінді. Осындай алғашқы тиімді британдық кәсіпорны 1660 жылы құрылған және 1672 жылы Корольдік Африка компаниясымен алмастырылған Корольдік авантюристтер компаниясы болды. Құлдар мен тауарларды сақтау үшін қажет деп есептелген бекіністерді салуға және күтіп ұстауға тек монополиялық компания ғана қаржылық мүмкіндікке ие болды. XVIII ғасырдың басында Ұлыбритания мен Франция Батыс Африка саудасындағы голландтардың басымдығына нұқсан келтірді. Француз революциясы мен Наполеон соғыстарының (1799–1815) аяқталуымен Ұлыбритания Батыс Африкадағы доминантты сауда күшіне айналды. Құл саудасы Нигерияның оңтүстігінде үш ғасыр бойы болған қанды жанжалдардың басты себептерінің бірі болды, содан кейін құлдық жойылды. XIX ғасырда Ұлыбритания Батыс Африкада өндірілген тауарларға нарық ашуға және пальма майы саудасын кеңейтуге қызығушылық танытты. Мұнай мен азу саудасын қамтамасыз ету үшін Ұлыбритания Нигерия болған жағалау аймақтарының басшыларының билігін басып алуға тырысты. Бұл 1804 жылы Сокото халифатының құрылуының күтпеген салдары болды. Өрбу дәуірінде Сокото халифаты Африкадағы ең көп халқы бар мемлекет болып есептелді. Сокото халифаты Батыс Африка тарихында және Нигерияда маңызды орынға ие болды. Халифат қазіргі Нигерияның солтүстік-орталық және солтүстік-батыс бөлігінің көп бөлігін, сондай-ақ көршілес елдердің аймақтарын қамтыды. Нигерияны ресми түрде "қорғау" және отарлау, Ұлыбританияның Нигерияның ішкі аймақтарындағы сауда мүдделерін сақтау қажеттілігінен ғана емес, сонымен қатар Франция және Германия сияқты басқа отаршыл державалардың талаптарын болдырмау ниетінен де туындады. 1850 жылға қарай британдық сауда мүдделері Лагос және Нигер өзенінің дельтасында шоғырланды. Нигериядағы британдық басқару 1861 жылы Лагостың тәждік колонияға айналуымен ресми түрде басталды, бұл құл саудагерлерінің заңсыз әрекеттері, йоруба азамат соғыстарының салдарынан сауданың тоқырауы және француздардың Лагосты басып алуы мүмкін деген қорқынышқа жауап ретінде жасалған қадам болды. Сауданы жеңілдетуге бағытталған бірқатар шаралар арқылы 1906 жылға қарай қазіргі Нигерия британдық басқаруға көшті.
Солтүстік Нигерия, 1900-1945 жылдар
Қазіргі Нигерияның солтүстік аймағы бұрын тарихқа дейінгі дәуірде Нок цивилизациясының билігінде болған. Британдықтар болашақ Солтүстік Нигерияға келген кезде, солтүстікте екі үлкен ұлт билік етіп тұрды: біріншісі – фулани, екіншісі – хауса. Хауса патшалықтарына фуланилер үнемі шабуыл жасап, жаулап алуға бейім болған. Британдықтар тепе-теңдікті сақтау үшін хаусаларға көмектесіп, олардың күшімен фуланилерге қарсы тұрды. 19 ғасырдың басында Судан аймағында фуланилер басым халық болып саналды. Фулани – хауса халқының өздерін фульбе деп атайтын жандарға берген аты. 1900 жылдан 1946 жылға дейін Солтүстік Нигериядағы британдық әкімшілігі экспортты маңызды басымдыққа қойып, ауруларды бақылау және өнім сапасын ұстау үшін қатаң ережелер жүйесін құрды. Экспорттың маңызды салаларының бірі – тері мен жүн өндірісі және экспорттау болды. Бұл сала британдықтар келгенге дейін, көшпенді сауда үшін дамыған және халықаралық нарыққа жол тапқан. Екі дүниежүзілік соғыс кезінде әлемдік сұраныс күрт өсті. Аймақтық үкімет терілерді сыпыру, кесу және кептіру процесін жаңа, тиімді әдістермен жетілдірді. Міндетті сапа стандарты мен тексеру ережелері енгізіліп, өнім сапасын арттырып, бағасын жоғарылатты. Еуропалық саудагерлер мен өнеркәсіпшілер отарлық мемлекетке еркін қол жеткізіп, оны өз мүдделеріне пайдаланды, бірақ соңғысы отардың экономикасы мен саудасына қатысты мәселелерде дербес шешімдер қабылдау құқығын сақтап қалды.
Соғыстан кейінгі кезеңдегі ұлттық экономикалық мүдделер
1949 жылдан бастап, Нигерия элитасымен британдықтар алғаш рет еңбек және коммерциялық индустрияның дамуына қатысты конституциялық реформа аясында, сондай-ақ отаршылдықтан құтылу, тәуелсіздік және жаңару қысымы туралы үздіксіз пікірталас барысында кеңес өткізді. 1966 жылғы екі төңкеріс және 1967-1970 жылдардағы азамат соғысы экономикалық және саяси факторларды көрсетті. 1951-1960 жылдар аралығында ірі саяси партиялар экономикалық элитаны біріктіруде және жергілікті деңгейде ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Аймақтық ассамблеялардағы көпшілік партияларының өкілдері, биліктегі федералды коалициямен ынтымақтаса отырып, кең ауқымда сыйлықтар мен санкциялар таратты, осылайша өздерінің лауазымдарын және билігін сақтап, халықты бағынышты ұстады. Олар мемлекеттік қызметтер мен мемлекеттік корпорациялардағы лауазымдар, базар орындарына лицензиялар, ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға рұқсаттар, кәсіпорындар құру құқығы, жолдар, электрмен жабдықтау, су құбырлары және басқарушы топ өз жақтастарына стипендиялар берді. Әр ірі партияға банк демеушілік етті, ол партияға үлкен мемлекеттік қаражатты аударуға көмектесті. 1951 жылдан кейін жергілікті және аймақтық, ал 1954 жылдан кейін федералды деңгейде саяси лидерлер жергілікті кеңестер, аудандық әкімшілік, полиция және соттар арқылы кез келген наразылық білдірген топтарды, әсіресе алыс солтүстікте, клиенттік қарым-қатынастар жүйесінің әлеуметтік байланысын қамтамасыз ету үшін түрлі бақылаулар қолданды. Саяси жоғары тұрғандар адалдық пен бағыну үшін қорғау, қамқорлық және экономикалық қауіпсіздік ұсынды. Элиталар клиенттерді және әлеуметтік жағынан төмен тұрған топтарды ислам дәстүрлі иерархияны заңды деп мойындаған алыс солтүстікте ғана емес, сонымен қатар 20 ғасырға дейін билік кеңінен тараған Нигерияның оңтүстік-шығысындағы Игболанд аймағында да қызықтырды. Үш аймақтың элиталары лауазымдардың нәтижелерін бөлісу және өздерінің позицияларына күдік тудырмау үшін бірігіп жұмыс істеуге ұмтылды, бірақ 1960 жылы тәуелсіздікке қол жеткізген кезде, бір аймақтық элитаның қауіпсіздігін арттыруға бағытталған саясат басқаларының қауіпсіздігіне қауіп келтірді.
Нигерияның саяси және экономикалық өзгерісі 1980 - 2020 жылдар аралығында
1970 жылдардан өзгеше, 1980 жылдары Нигерия экономикасының басты ерекшелігі – мұнайға тәуелділігі болды. 1988 жылы мұнай экспорттан түскен кірістің 87 пайызын, ал федералдық үкіметтің ағымдағы кірісінің 77 пайызын құрады. Мұнай өндірісінің және бағасының төмендеуі 1980 жылдары экономиканың тағы бір маңызды жағына – жан басына шаққандағы нақты жалпы ұлттық өнімнің төмендеуіне әкелді. Бұл төмендеу 1990 жылы мұнай бағасының өсуімен тоқтады. Нақты айтқанда, 1980 жылдан 1987 жылға дейін жан басына шаққандағы ЖҰӨ 4,8 пайызға азайды. Осының нәтижесінде 1989 жылы Дүниежүзілік банк Нигерияны алғаш рет 1978 жылдан бері жарияланатын Жылдық даму есебіндегі мәліметтерге сүйене отырып, төмен кірісті ел ретінде таныды. 1989 жылы Дүниежүзілік банк Нигерияны (Бангладеш, Эфиопия, Чад және Мали сияқты елдермен бірге) Халықаралық даму қауымдастығынан (ХДҚ) жеңілдікпен көмек алуға лайық деп жариялады. Нигерия экономикасының тағы бір маңызды ерекшелігі – мемлекеттік шығындардың үлесіндегі күрт өзгеріс болды. Жалпы ішкі өнімнің пайыздық көрсеткіші ретінде мемлекеттік шығындар 1962 жылы 9 пайызды құраса, 1979 жылы 44 пайызға дейін өсті, бірақ 1988 жылы 17 пайызға төмендеді. 1967-1970 жылдардағы азамат соғысынан кейін Нигерия үкіметі орталықтандырылды. 1970 жылдардағы мұнай өрбуі орталық үкіметті нығайтуға қажетті салықтық түсімдерді қамтамасыз етті. Үкіметтің экономикадағы үлесінің кеңеюі оның саяси және әкімшілік мүмкіндіктерін арттыруға көп әсер етпеді, бірақ үкімшілік элиталар өз клиенттеріне бөліп беруге болатын табыс пен жұмыс орындарының санын арттырды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басындағы экономикалық құлдырау этникалық қауымдастықтар мен ұлттар арасындағы наразылық пен қақтығыстарға әкелді, бұл 1983 жылдың басында және 1985 жылдың мамырында 2 миллионнан астам заңсыз жұмысшыны (көбінесе Гана, Нигер, Камерун және Чадтан) елден шығаруға саяси қысым жасады. 2009 жыл мен 2019 жыл аралығында Нигериядағы кедейлік 3-7 пайыздық тармаққа төмендеді.
Боко Харамның Нигерия экономикасына әсері
Нигерия Африкада 200 миллионнан астам халқы бар, ең көп халқы бар елдердің бірі. Оның экономикасы Нигер дельтасындағы мұнай өнеркәсібінің арқасында гүлденіп келеді және 2020 жылы Африкадағы жетекші экономика деп есептелді. Нигерияның экономикасы жақсы жағдайға ие болғанына қарамастан, зерттеулер көрсеткендей, халықтың 35 пайызы абсолютті кедейлікте өмір сүреді. Шамамен 90 миллион нигериялық күніне бір доллардан кем қаржымен күн көреді. Экономикалық тұрақсыздық, жоғары жұмыссыздық деңгейі және кедейлік Боко Харам тобының Нигерияда саяси наразылық нысаны ретінде пайда болуына жағдай жасады. Боко Харам – Нигерияның солтүстік-шығыс аймағындағы халықтың әлеуметтік және экономикалық қиындықтарына жауап ретінде құрылған, зорлық-зомбылыққа бейім әлеуметтік топ. 2008 жыл шамасында пайда болған Боко Харам исламдық идеологиясын тарату және отаршылдық дәуірінде басталған батыстық мәдениеттің ықпалын жою мақсатымен шабуылдар жасап келеді. Жас өсімдіктер арасындағы жұмыссыздық Боко Харамның жастарды қатарына қосуына мүмкіндік берді; шамамен 64 миллион жас жұмыссыз, ал 1,6 миллионы толық емес жұмыспен қамтылған. 2011 жылдан бері Боко Харамның шабуылдары салдарынан шамамен 10 мың адам қаза тапты және 2,6 миллион нигериялық үйсіз қалды деп есептеледі. Боко Харамның жергілікті кәсіпорындарға, мемлекеттік ғимараттарға, мектептер мен шіркеулер сияқты әлеуметтік нысандарға жасаған шабуылдары Нигерия экономикасына нұқсан келтірді. Шабуылдардан қорқып немесе шабуылға ұшыраған жергілікті кәсіпорындар Нигерияның оңтүстік аймағына көшіп кетті. Қано қаласындағы кәсіпорындардың шамамен 80 пайызы қуат үзілісі және шабуылдардың салдарынан туындаған қауіпсіздік мәселелеріне байланысты жабылуға мәжбүр болды. Борно облысының астанасы Майдугуридегі жағдай Нигериядағы қақтығыстар мен Боко Харамның салдарынан экономиканың нашарлауына байланысты шетелдік инвесторлар Нигериядан ақшаларын шығара бастады, бұл елдің 1,33 триллион долларлық шетелдік инвестициясын жоғалтуына әкелді. Боко Харамнан қашып, немесе баспана іздеген нигериялық босқындар Камерун, Гана, Нигер және Чад сияқты көршілес елдерге көшіп кетті. Көптеген азаматтар Нигерияның оңтүстік жартысына көшіп барды, онда жұмыс мүмкіндіктері көп, экономика жақсы және қауіпсіздік деңгейі жоғары. Бұл Нигерияның солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздікті күшейте түсті, себебі оңтүстік Нигер дельтасындағы мұнай өнеркәсібі мен мемлекеттік қаржыландырудың арқасында қаржылық тұрақтырақ.