Кіріспе

Американдық ақын Питер Балакиан (13 маусым 1951 жылы туған) – армян-американдық ақын, прозашы және ғалым. Ол көптеген кітаптардың авторы, соның ішінде 2016 жылы Пулитцер сыйлығын жеңіп алған «Озон журналы» өлеңдер жинағы, 1998 жылы PEN/Albrand сыйлығына ие болған «Тағдырдың қара иті» мемуары және 2005 жылғы Рафаэль Лемкин сыйлығының иегері, сондай-ақ 2003 жылдың қазанында «Нью-Йорк Таймс» бестселлеріне кірген «Жарқын жолбарыс: Армения геноциді және Американың жауабы». Екі прозалық кітабы да «Нью-Йорк Таймс»-тың ең танымал кітаптары тізіміне енді. 1980 жылдан бері ол Колгейт университетінде оқытушы болып жұмыс істейді, қазіргі таңда ағылшын тілі кафедрасының гуманитарлық ғылымдар профессоры және шығармашылық жазу директоры.

Ерте өмір

Питер Балакиан, дәрігер және спорттық медицинаны дамытушы Джерард Балакиан мен Аракс Арозиан Балакианның ұлы, Нью-Джерси штатының Тинек қаласында дүниеге келді және сол жерде, сондай-ақ Нью-Джерси штатының Тенефли қаласында өсті. Ол Тенефли мемлекеттік мектептерінде оқыды және Englewood School For Boys (қазіргі Dwight Englewood School) мектебін бітірді. Бакнелл университетін бакалавр, Нью-Йорк университетін магистр, ал Браун университетін американдық мәдениеті бойынша доктор ғылымының кандидаты ретінде аяқтады. Бакнеллде Балакиан ақын және романист Джек Уиткрофтпен оқыды. Ол Дуайт Энглвуд мектебінде екі жыл сабақ берді, онда өмір бойы досы, ақын Брюс Смитпен танысты, олар бірге «Graham House Review» (1979–96) поэзия журналын құрды. 1976 жылы Балакиан Браун университетінде американдық мәдениет бағдарламасы бойынша докторлық диссертациясын бастады, онда Хайатт Х. Ваггонер мен Дэвид Хирштің жетекшілігімен ақын Теодор Ротке туралы диссертация қорғады. Оның диссертациясы кейін «Теодор Реткеңнің алыс далалары» (LSU 1989) деген атпен жарияланды. 1980 жылы Балакиан Колгейт университетінің профессоры болып жұмысқа орналасты, содан бері ағылшын тілі кафедрасында сабақ беріп келеді; ол Шығармашылық жазу бағдарламасын құрушылардың бірі және 2002 жылдан бері бағдарлама директоры болып табылады. Ол ағылшын тілі кафедрасының гуманитарлық ғылымдар профессоры, Дональд М. және Констанс Х. Ребар атындағы профессор. Сондай-ақ ол 1999 жылы Колгейт университетінің Этика және әлемдік қоғамдар орталығының алғашқы директоры болды. 2019 жылы ол Колгейт университетінің Жером Балмут атындағы ең үздік оқытушысы сыйлығын алды.

Мансап

Дэвид Воджан Tikkun журналында (көктем 2016) «бумер ұрпағының американдық ақындарының ішінде Балакиан сияқты қоғамдық және жеке тарихтың қиылыстарын осы деңгейде терең және жедел зерттегендер аз, ал оның әлеуметтік саналы ақын ретіндегі маңызы басқа жанрлардағы шығармаларымен күшейеді» деп жазды. Балакианның екінші өлеңдер жинағы «Нұрдың қайғылы күндері» (1983) Армения геноцидінің тарихы, салдары мен естелігіне, сондай-ақ оның ұрпақтарға тигізген әсеріне арналған. Ширли Хорнер The New York Times газетінде: «Патэрсон қаласындағы Уильям Карлос Уильямс сияқты, Балакиан өткенді лирикалық тұрғыдан жаңғыртуда шеберлік танытады, өзінің тамырына оралған тарихын барлық құрбан болғандар үшін нығайтуға айналдырады» деп жазды. The Christian Science Monitor журналында Стивен Ратинер былай деп жазды: «Шығарманың күші оның шектелген, бірақ жақын тондылығында, кішкентай адамдық ерекшеліктерге адалдығында жатыр, осы арқылы поэзия ең кең контекстке жетеді. Біз ас үйдің қирауына немесе қарт әйелдің қайғысына куә болғанда, біз қалай да болса геноцидтің мәнін түсінеміз». Оның «Зиггурат» (2010) жинағы 9/11 оқиғасынан кейінгі жағдайды шумерлік өркениетінің қираған қалдықтарын зерттеу арқылы бейнелейді. Британдық ақын Кэрол Руменс The Guardian газетінде: «Зиггураттағы өлеңдердің күші – олардың қамтитын тәжірибелер мен білімдердің кеңдігінде, қолданылған тілдік энергияда және баяндаудың қабатталуындағы шеберлікте. Осының арқасында ол тарихи түсініктеме ретінде ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманға қатысты болып көрінеді» деп жазды. 2016 жылғы сәуірде Пулитцер сыйлығын жеңіп алғаннан кейін New York Times газетіне берген сұхбатында Балакиан: «Поэзия, әсіресе, тарихты сіңіруге және тарихи естелікті қазіргі заманғы серпінді күшке айналдыруға зор мүмкіндік береді» деді. The Washington Post газетіне Балакиан: «Мен поэзияның формасын кеңейтуге, оған маңыздырақ мән беруге, қазіргі заманғы тәжірибенің күрделілігіне ашық болуға қызығушымын» деді. Балакианның ақын және прозашы ретіндегі еңбектері қазіргі армян әдебиетіне де әсер етті. World Literature Today журналында (қаңтар 2016) жарияланған мақаласында Кит Гарибиан Балакианды «қазіргі ағылшын тіліндегі ең көрнекті армян жазушысы, жанры поэзия, естелік, тарих немесе әдеби сын болсын» деп атады. Балакианның соңғы өлеңдер жинағы «Ешбір белгі» (2022) туралы Илья Каминский былай деп жазады: «Балакиан біздің заманымыздың шатасқан музыкасын түсінеді, ал «Ешбір белгі» поэзияның басқа ешбір қазіргі кітабынан гөрі уақыттың қасиеттері туралы бізге көбірек үйретеді; біз уақытқа сөйлейтін, оған қарсы тұратын, оның куәсі болып, екі қадам алға басқан сөздің ішіндеміз. Бұл «уақыт сезімі» керемет атаудағы өлеңде терең зерттеледі. Балакиан әлемді мақтауға қабілетті, бірақ оның «ащы тарихын» біледі. Бұл жердегі лирика өте әдемі. «Ешбір белгі» – керемет, қажетті кітап».

Прозалық шығарма

Балакианның "Қара тағдырдың иті" (1997) мемуары армян-американ баласының 1950-ші және 60-шы жылдардағы Нью-Джерсидің жайлы қалашығында өсіп-жеткенін, сондай-ақ оның ата-анасының бастан өткерген армян геноцидінің жасырын қасіретін ашуын баяндайды. Кітап ПЕН/Албранд мемуар сыйлығына ие болды, "Нью-Йорк Таймс" атаулы кітабы ретінде танылды және "Publishers Weekly" журналының жыл кітабы атанды. "Publishers Weekly" редакторы Сибил Штайнберг "Чарли Роуз Шоу" бағдарламасында Балакианның мемуары өзіне ғана ден қоятын американдық мемуарларға қарсы тұрып, жанрдың жаңа бағытын қалыптастырғанын атап өтті. Джойс Кэрол Оутс "Нью-Йоркер" журналында оны "бізге ауыр сұрақтар қоятын, мұқият құжатталған, терең ойлы естелік" деп сипаттады. "Филадельфия Инкуайер" газеті оны "көрсету әдебиетіндегі маңызды кезең" деп атады. Динития Смиттың "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі "Арменияның қасіретті естеліктерін тоқуға тырысқан ақын" атты Балакиан туралы мақаласы "Қара тағдырдың итін" естелік мәдениетінде жаңа кеңістік ашқан деп бағалады. 2004 жылы жарық көрген "Шымыр жолбарыс: Армения геноциді және Американың жауабы" кітабы "Нью-Йорк Таймс" бестселлер тізіміне 4-ші орында тұрды. Бұл тарихи зерттемеде Балакиан екі оқиғаны біріктірді: Осман түрік империясының 1890 жылдардағы Хамидиялық қырғындар мен 1915 жылғы геноцид кезінде екі миллионнан астам армян христиан халқын жойғаны және 1895-1925 жылдар аралығында армяндар үшін халықаралық құқық қорғаушыларға айналған американдықтардың, сондай-ақ Америка тарихындағы алғашқы халықаралық құқықтар миссиясын іске қосуы. Теодор Реткеңнің "Алыс далалар" атты туындысы 1988 жылы жарық көрді. Балакианның "Көлеңке және көлеңке: лирикалық қиял, поэзия, өнер және мәдениет туралы эсселер" атты еңбегі 2015 жылы жарияланды. Оның армян тілінен жасаған бірлескен аудармалары: Сиамантоның "Денімнен қанды жаңалық" (Неварт Яглианмен бірге); Григорий Балакианның "Армян Голгофасы" мемуары (Арис Севагпен бірге) (2009); Крикор Балакианның "Ани қираған жерлері" (Арам Аркунмен бірге).

Қоғамдық ақыл-ой жұмысы

Онжылдықтар бойы Балакиян түрік үкіметінің армян геноцидінің тарихын жоққа шығаруға және АҚШ пен басқа елдерге оны мойындамауға қысым жасауға бағытталған жоққа шығару және насихат науқандарына қарсы күресті. Балакиян армян геноциді заманауи үлгіде жүзеге асырылған басқа геноцидтердің үлгісіне айналды деп, сондай-ақ ол Еуропа еврейлерінің нацистік геноцидіне әсер еткенін айтты. (The Burning Tigris, 2003), Оның Роберт Джей Лифтон, Сьюзан Сонтаг, Дебора Липштадт, Эли Визель, Саманта Пауэр және Роберт Мелсон сияқты жазушылар мен ғалымдармен бірлескен жұмысы армян геноциді туралы ақпараттың бұқаралық ақпарат құралдарында және оқу орындарында жарысалау әдісіне өзгерістер енгізді. 1996 жылы Балакиян мен Лифтон «Princeton Accused of Fronting For the Turkish Government» деген тақырыптағы ұлттық петицияны «Жоғары білім беру хроникасында» жариялады, ол Түркияның ғалымдарды қорқытуға және академиялық тағайындауларды жемқорлыққа тартуға тырысқанын көрсетті, соның ішінде Принстон университетіндегі Хит Лоури ісі мысал ретінде келтірілді. 2004 жылдың наурызында Балакиян, Саманта Пауэр және Холокост зерттеушісі Роберт Мелсон «Нью-Йорк Таймс» газетінің бас редакторы Билл Келлермен кездесті, бұл кездесу газетте армян геноциді туралы жарысалау әдісіне әсер етті. Балакиан бұл мәселе бойынша газетте жарияланған хаттың авторларының бірі болды. 2005 жылы Балакиян мен Эли Визель «Associated Press» шетелдік бюросының редакторы Ларри Хайнцерлингпен ұқсас кездесу өткізді, бұл да саясатта өзгеріске әкелді. 2020 жылдың тамызында Балакиян «Демократиялық әрекет үшін жазушылар» тобының негізін қалаушы мүшесі болды. Негізін қалаушы басқару комитетіне Тодд Гитлин, Пол Остер, Джеймс Кэрролл, Сири Хустведт, Аскольд Мельничук, Наташа Третеви, Кэролин Форше, Софи Остер, Джулия Латтимер және Шучи Сарасват кірді. Оның бұл мәселе бойынша бұқаралық ақпарат құралдарындағы сұхбаттары: Боб Саймонмен «60 минут», «Тарих үшін күрес»; Чарли Роуз шоуы; Терри Гросспен «Таза ауа»; Питер Дженнингспен «ABC World News Tonight»; Ұлттық радионың демалыс күні және «All Things Considered» бағдарламалары, сондай-ақ «Армения геноциді» (2006, режиссері Эндрю Голдберг) және Джо Берлингер режиссерлік еткен «Intent To Destroy» сияқты түрлі деректі фильмдерде. Балакианның саяси және мәдени пікірлері «The Washington Post», «Salon», «LA Times», «Boston Globe» және «The Daily Beast» газеттерінде жарияланды, ал өнер мен әдебиет туралы эсселері «Art In America», «Poetry», «New York Times Magazine», «Tikkun», «Literary Hub», «The Chronicle of Higher Education» және көптеген ғылыми журналдарда жарияланды. Кітап сыйлықтарынан басқа, Балакиянның басқа марапаттарына Гуггенхайм стипендиясы, NEA стипендиясы, Президенттік медаль, Армениядан Мовсес Хоранаци медалі және әлеуметтік әділдік, төзімділік және дипломатия үшін Спендлав сыйлығы жатады.

Жеке өмір

Балакиан Колгейт университетінің үкіметтік, қоғамдық және корпоративтік байланыстар директоры Хелен Кебабианға үйленген. Балакианның қызы София Джордж Мейсон университетінде мәдени антропологиядан сабақ береді және "Партнерлер мен бейтаныстар" әңгімелер жинағының авторы Майкл Донға үйленген. Балакианның ұлы Джеймс Вашингтондағы Deloitte компаниясының Мемлекеттік және қоғамдық секторлар бөлімінде аға кеңесшісі болып жұмыс істейді. Балакиян – бұрынғы «Нью-Йорк Таймс» кітап шолуының редакторы Нона Балакиянның (1918–1991) және әдебиеттанушы Анна Балакиянның (1915–1997) сіңілі баласы, ал мемуаршы, жазушы және Армян Апостолдық шіркеуінің епископы Григорий Балакиянның (1878–1934) шөбересі. Ол 1872 жылғы қанды оқиғалармен танымал болды.