Кіріспе

Доминикандық-американдық ақын Рина Полония Эспайлат (20 қаңтар 1932 жылы Санто-Домингода туған) – доминикандық-американдық екі тілді ақын және аудармашы. Ол он бір өлең жинағын жариялаған. Оның туындылары көптеген танымал антологияларға енген, соның ішінде «The Heath Introduction to Poetry» (Хит, 2000); «The Muse Strikes Back» (Story Line Press, 1997); және «In Other Words: Literature by Latinas of the U. S.» (Arte Publico Press, 1994). Санто-Домингода афро-доминикандық, испандық, француз және аравак тегі бар жоғары топтағы отбасында дүниеге келген Эспайлат, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нью-Йорк қаласының Hell's Kitchen ауданында өскен. Оның алғашқы өлеңі 1947 жылғы қарашада «Ladies' Home Journal» журналында жарияланды. 16 жасында ол Американың Поэзия қоғамының ең жас мүшесі атанды, оған оны қабылдау үшін ережелерін өзгертуге тура келді. 1952 жылы мүсінші және еңбек одағының ұйымдастырушысы Альфред Московицке үйленгеннен кейін, балалары өсіп, үйден кеткенге дейін Эспайлат американдық поэзияға үлес қосуын тоқтатты. Оның түпнұсқа өлеңдерінде отбасын тұрмыстық ортада бейнелейтін көптеген сонеттер бар, оларды ол «сәттер» деп атайды. Ол күнделікті өмірдің сұлулығын, сондай-ақ христиандық Киелі кітап пен классикалық мифологиядан алынған оқиғаларды ирониялық және әзіл-қалжыңмен қайта жазатын өлеңдерімен де танымал. Эспайлат «британдық емес тегі бар кез келген адамның кез келген кемшіліктерін жеңуі, нағыз американдық болып саналатын аймаққа кірудің шарты ретінде қарастырылатын» уақытта өскендігіне қарамастан, оның поэзиясы латина болып табылуына, сүйіспеншілікке толы және бақытты әйел және ана ретіндегі феминистік көзқарастарына, сондай-ақ АҚШ-та отбасын құрып, табысты және мағыналы өмір салған саяси босқын ретіндегі елге деген ризашылығын көрсетеді. Ол испан және латын американдық поэзияның классикалық туындыларын аударғаны үшін де танымал. Эспайлат Роберт Фрост пен Ричард Уилбурдың өлеңдерін американдық ағылшын тілінен испан тіліне аударған. Оның Роберт Фросттың өлеңдерін аударған жұмысы, янки ақынының ауылдық Жаңа Англия жаргондарына испан тілінде дәл балама табу қабілеті үшін ерекше мақтауға ие болды. 2023 жылы Эспайлаттың Хитаның бас діни қызметкері Даффид ап Гвилим, Марко Марулич, Бедрих Бридель және Гаспар Акино де Беленнің христиандық поэзияларын Бурл Хорниячек «Жердің шетіне дейін: Патшалық ақындарының әлемдік христиан поэзиясы» антологиясында алғаш рет редакциялап, жариялады. Эспайлаттың кітап үшін Даффид ап Гвилимнің орта ғасырлық уэльс өлеңін аударғаны бұрынғы Кентербери архиепискобы Роуэн Уильямспен бірлесіп жасалды. 2020 жылғы президенттік сайлаудан кейін АҚШ-тың сайланған президенті Джо Байден 70-тен астам танымал американдық ақындар қол қойған бірлескен ашық хат пен петиция алды, онда оны Байденнің президенттік инаугурациясында Эспайлаттың өлеңдерін оқуға шақыруға шақырды. Бірақ Байден ақырында Аманда Горманды таңдады.

Алғашқы табыстары

Ол он бес жасында, Еспайлаттың ағылшын тілі пәнінің мұғалімі Кэтрин Хейдон Джейкобс оның өлеңдеріне қызығушылық танытып, Еспайлаттың білмеуімен оларды "Ladies Home Journal" журналына жіберді. Еспайлат журнал редакторынан үш өлеңінің жариялануға қабылданғаны туралы хат алды. Кейіннен Еспайлат редактордың хатын оқып, "Бұл болуы мүмкін емес! Мұндай нәрсе тек ақындарға ғана оқиды!" деді. 1947 жылдың қараша айындағы тұңғыш реттен кейін Еспайлаттың өлеңдері "The Ladies' Home Journal" журналында, ал кейіннен британдық журналдарда да тұрақты түрде жарияланды. Бұл оған көптеген жанкүйерлерден хат алуға себеп болды. Кэтрин Джейкобс Еспайлаттың өлеңдерін Американың Поэзия қоғамына жіберді, ол өзінің қағидаларын өзгертіп, он алты жастағы Еспайлатты Поэзия қоғамының ең жас мүшесі ретінде қабылдады. Он жеті жасқа келгенде, Еспайлат Оңтүстік Родезиядағы Шабаниден, оның өлеңдерінің бірін африкаанс тіліне аударған және аударманы жариялауға рұқсат сұрап отырған бір жанкүйерден хат алды. Еспайлатқа АҚШ-тың түкпір-түкпірінен, сондай-ақ Манила, Берлин, Рио-де-Жанейро және Лондон қалаларынан өлеңді жақсы көретін жандардан ұқсас хаттар келіп түсті. Сол кезеңде Еспайлат Германияның Американдық оккупациялық аймағынан, әкесі АҚШ әскерінде қызмет ететін қыздың жазған хатына жауап ретінде жас қызға әдеби кеңес берді. Бұл, Еспайлаттың өмірбаяналарын жазғандардың айтуынша, "жақын және берік достыққа" әкелді. 1961 жылдың 30 мамырында ЦРУ қолдауымен Рафаэль Трухильоның өлтірілуі және АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедидің 1961 жылдың 19 қарашасында Доминикан Республикасындағы билік режимін өзгерту үшін күшпен ықпал ету дипломатиясын қолдануынан кейін, Еспайлаттың туыстары енді АҚШ-қа қауіпсіз сапар шегіп, Эспайлатты, оның күйеуін және екі ұлын Куинстің Флашинг ауданында көруге мүмкіндік алды. Кейіннен ол "Аударма" өлеңінде сипаттағандай, Еспайлаттың туыстары көптеген жергілікті достары мен көршілерін қызықтырды. Трухильоның өлтірілуінен кейін, Еспайлаттың үлкен ағасы Рафаэль Браше, оның әйелі және бірнеше ұлдары Доминикан Республикасына қайта оралды. Алайда, Еспайлаттың ата-анасы оралған жоқ. Кейіннен Еспайлат: "Мен үйленген едім, балаларым болды, ал ата-анам бізді тастап кеткісі келмеді. Олар АҚШ-та көптеген жақын достар тапқан, ал үйдегі көптеген адамдар, оның ішінде екі әжем де қайтыс болған еді. Менің ойымша, иммигранттар қауымдастығында үйге деген құштарлық жиі кездеседі, бірақ 1961 жылға қарай ата-анамның өмірі АҚШ-та өтті" деді.

Поэзияға оралу

1995 жылы жаңа формалист ақындары Майкл Пейч пен Дана Джиоя құрған алғашқы Батыс Честер университетінің поэзия конференциясына қатысты. Кейін ол: "Мен сол жердегі жалғыз испаниялық болдым, бірақ бұл адамдардың барлығына ашық екенін, олардың жалғыз қызығушылығы – өнер екенін түсіндім. Егер сіз басқа мәдениеттен бір нәрсе әкелсеңіз, олар оған құлшынды." Espaillat кейіннен "француз формаларын және қайталау формаларын оқытуды" өз міндетіне алды, сонымен қатар "децима және овильехо сияқты" испан және испаниялық үлгілердегі формаларды оқытуды қамтамасыз етті. Америка поэзиясына қайтып келгеннен бері Эспайлаттың туындылары Poetry, The American Scholar және көптеген басқа журналдарда жарияланды. Ол Ховард Немеров сонет сыйлығының екі мәрте жеңімпазы, ал 2012 жылғы байқаудың төрешісі болды. Оның екінші поэзия жинағы "Where Horizons Go" 1998 жылы Т.С. Элиот сыйлығына ие болғаннан кейін Трумэн мемлекеттік университетінің баспасында жарық көрді. Оның 2001 жылғы "Rehearsing Absence" жинағы Ричард Уилбур сыйлығын жеңгеннен соң Эвансвилл университетінің баспасында жарық көрді.

Жеке өмір

Альфред Московицпен аралас неке туралы Еспайлат бірде былай деді: "Мен оны ең жақсы досым Мими мен оның ең жақсы досы Гарридің үйлену тойында кездестірдім. Мен әлі Хантер колледжінде, үшінші курста оқып жүрдім, және 1951 жылы Алғыс айту күні тойда біз бір үстелдің ар жағында отырдық. Біз сөйлесіп, биледік, содан кейін – бұл ақымақтық сияқты естіледі – ол бес аптадан кейін Жаңа жыл қарсаңында маған ұсыныс жасады, ал 1952 жылдың маусымында үйлендік." Олардың үйлену тойында Рина Эспайлаттың жасы 21-ге толыпты. Румын еврей иммигранттарының ұлы, солшыл көзқарастары бар Московиц өнеркәсіптік өнер мұғалімі, кәсіподақ ұйымдастырушысы және мүсінші болды. Ол Бронксте өскен, үйде идиш тілінде сөйлейтін және 1944 жылы Арденн шайқасында 19 жастағы солдат ретінде соғысқан. Еспайлаттың өмірбаясын жазған Нэнси Канг пен Сильвио Торрес Сайланттың айтуынша, "Московиц отбасына Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскери қызметшілері басынан өткергендей, шұбар реализм сезімін әкелді. Бұл кезде көптеген американдық жастар тирандық пен қанаушылықты қолдаған режимдерге қарсы еркіндік пен әділдік үшін күресуге зор құштарлықпен майданға аттанды". Үйлену тойынан кейін Альфред пен Рина Московиц Флашингтің (Квинс) түрлі ұлт өкілдері тұратын ауданындағы пәтерге көшіп барды. Екеуі де Нью-Йорк қаласының мемлекеттік мектептерінде сабақ беруді жалғастырды. Кейінірек Еспайлат былай деп еске алды: "Біздің үй бірнеше рет аудандық ереуіл штабы болды. Бұл тәжірибе екеумізге де барлық жердегі еңбек қозғалысына, әр саладағы жұмысшыларға және нәсілдік, этникалық, жыныстық және басқа да барлық шекаралардан тысқары, әділдік пен жұмысшылардың құқықтарын қорғау үшін қажетті адалдық сезімін қалдырды". Альфред Московиц әйеліне американдық поэзиядағы беделін сақтап қалуға мүмкіндік берді, оған әдеби журналдарда бойының атын жариялауға рұқсат берді. Бірақ заңдық құжаттарда Эспайлат әрқашан өзін миссис Альфред Московиц деп қол қоятын. Московицтер сонымен қатар Американың азаматтық құқық қозғалысына және АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуына қарсы наразылық акцияларына қатысты. Олар 2016 жылдың ақпан айында Альфред Московиц қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді; олардың үш ұлы болды.

Ағымдағы жағдай

Жаңа формалистік ақын және әдеби сыншы Уильям Бэр берген сұхбатында Эспайлат саяси поэзияға қарсы екенін айтты: "Поэзиядан саяси жүйелерді өзгертуді немесе экономиканы жөнге келтіруді талап етуге болмайды, тіпті ақындар осы мәселелерге қатысты өз сезімдерін білдіре берсе де. Әрине, ақындар өздерінің қорқыныштары, үміттері мен тілектері туралы жаза алады, бірақ поэзияны саяси ұрандар үшін пайдалану дұрыс емес деп санаймын. Мен жеке өзім мұндай поэзияны ұнатпаймын, ол саяси спектрдің қай жағында болғанына қарамастан". Лесли Монсурдың сөзінше, "Әлеуметтік теңсіздік кездескенде, ол барокко және метафизикалық ақындарға өмір бойы бойы қызығушылығына сай, ирониялық көзқарас, тапқыр ой немесе әлемге көңілі толмау арқылы қарастырады". 2017 жылғы сұхбатында Эспайлат бір жағынан АҚШ президенті Дональд Трампты, екінші жағынан американдықтардың саяси поляризациясына себепкер болған жекелендіру саясаты мен Интерсекционалдықтың артық өсуін сынады. Эспайлат: "Қорғауға тиіс көптеген құқықтар бар, олар әлі басқа адамдарға берілмеген, бірақ табиғатынан олардың құқықтары. Егер біз кішкентай топтарға бөлініп, "менікі үшін", "сенікі үшін" деп күрессек, біз алға жылжу мүмкін емес. Біз барлық құқықтар үшін күресетін, соның ішінде жетіспей жалақы алатын және тым көп жұмыс істейтін, сондай-ақ олар білуі керек нәрсені білмеген ақ жұмысшы табының құқықтары үшін күресетін біртұтас адамдар тобы болуымыз керек. Біз ешкімге тас лақтыруға құқығымыз жоқ, тіпті қазір жау сияқты көрінетін адамдарға да, өйткені олар жау емес, жай ғана басқа адамдар". Сол сұхбатта Эспайлат американдықтардың саяси поляризациясын жеңуге үміт білдірді: "Бұл ел жақсы адамдарға толы, олар бұрын мен сияқты иммигранттарды қабылдаған. Мен осында туғандай сезінемін, тіпті олай болмаса да, және бұл осында келген көптеген адамдардың тарихы. Мен Азаттық мүсініне, оның шырағына сенемін".