Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литикалық артефакт
Lithic artifact
Кубок тастар, сондай-ақ есу тастар, шұңқырлы тастар және жаңғақ қағып сындыруға арналған тастар деп те аталады, бұл ежелгі американдық мәдениетінің ең көп таралған литикалық қалдықтарының бірі болып табылады, әсіресе АҚШ-тың орталық бөлігінде, ерте архаикалық кезеңде. Бұл дискоидты немесе аморфты ұңғылы тас артефактілері. Жарымшар шұңқырдың өзі палеоөнердің маңызды элементі болып табылады және "купула" деп аталады. Кескіш және сақина белгілері Жемісді Жарты ай және Үндістанда, содан кейін Еуропаның Жерорта теңізі, Атлант мұхиты және Альпі аймақтарында да жиі кездеседі, кейде күрделі петроглифтермен немесе мегалиттік ескерткіштермен байланысты.
Cupstones, also called anvil stones, pitted cobbles and nutting stones, among other names, are roughly discoidal or amorphous groundstone artifacts among the most common lithic remains of Native American culture, especially in the Midwestern United States, in Early Archaic contexts. The hemispherical indentation itself is an important element of paleoart, known as a "cupule". Cup and ring marks are also common in the Fertile Crescent and India, and later in the Mediterranean, Atlantic, and Alpine regions of Europe, sometimes associated with complex petroglyphs or megalithic monuments.
Этимология
Бір археология энциклопедиясы "шұңқырлы тастар", "тостаған тастар" және "жаңғақ қабығын қағуға арналған тастар" терминдерін синонимдер деп қарастырады және олар "жаңғақ қабықтарын қағу нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін, бірақ этнографиялық мысалдармен немесе жарияланған тәжірибелермен бұл әрекеттің толыққанды расталуы жоқ" дейді.
One encyclopedia of archaeology treats "pitted stone", "cupstones", and "nutting stones" as synonyms and says that they "may have been formed by cracking nutshells, though this activity lacks adequate confirmation through ethnographic examples or published experimentation."
Мақсаты
Бұл заттар аз зерттелген, мүмкін, өйткені жиекті құралдар мен қару-жарақтар жеке коллекционерлерге көбірек қызығушылық тудырады, бірақ оларды жан-жақты зерттеу тұрмыстық әдет-ғұрыптар мен құрал жасау технологиясы туралы мәліметтер беруі мүмкін. Олардың мақсаты немесе мақсаттары нақты белгісіз, олар тамақ, дәрі-дәрмек немесе пигменттерді өңдеу, сақтау, жебе жасау немесе от жоғарлату үшін қолданылуы мүмкін. Олардың арасында примитивті диірмен мен иінтірек болуы да мүмкін. Бұл адам қолмен жасалған құрылыстардың жасын анықтау қиын, бірақ көбінесе олар қола дәуірі мен жоғарғы палеолитке жатқызылады, алайда кейбіреулері, мысалы, Солтүстік Америка мен Еуропада, кейінірек пайда болған. Сырт көрінісімен олар Омаролукке ұқсауы мүмкін, ол – Гадсон шығанағының 0,25% -ын құрайтын Бельчер аралдары архипелагында ғана кездесетін шөгінді тау жыныстарының табиғи құбылысы және мұздықтар арқылы тараған деп саналады.
These objects have received little study, perhaps because edged tools and weapons have more intrinsic interest to private collectors, but closer study of them might reveal something of domestic practices and toolmaking technology. There is no agreement upon their purpose or purposes, which may have included the processing of food, medicine or pigments, storage, arrow production or fire drilling. As such, they could represent a primitive form of mortar and pestle. The age of these man made structures is difficult to ascertain, but generally they are believed to have been produced in the Bronze Age and Upper Paleolithic although some, for example in North America and Europe, were generated at a later date. Visually, they may resemble omarolluks, a naturally occurring feature of sedimentary rock occurring exclusively in the Belcher Islands, an archipelago accounting for 0.25% of Hudson Bay, whence they are thought to have been spread by glaciers.
Тарату
Осыған ұқсас нысандар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездеседі. Олар кельт Еуропасымен, тарихқа дейінгі Австралиямен, Борнеомен және Таяу Шығыспен байланысты. Ең ерте купулалардың кейбіреулерін Үндістандағы Бхимбетка үңгірінде табуға болады, олардың жасы шамамен 290 000 – 700 000 жыл бұрынғы кезеңге дейін соққанда, бірақ Еуропада олар соңғы мұз дәуірінен (Вюрм немесе Вайхсель мұз басуынан) ертерек кездеспейді. Кейбір ғалымдар бұл нысандарды "жалған" артефакттер деп санайды, яғни олардың пішіні адамның әрекетінен емес, табиғи процестердің нәтижесінде пайда болған дейді. Дегенмен, әзірге ешкім мұндай эффектілерді тудыратын және нысандардың таралуын түсіндіретін процестерді сипаттаған жоқ. Әрине, тастағы ауа көпіршіктері жарылып, эрозияға ұшырағанда осы құбылыстардың кейбіреулері пайда болуы мүмкін. Бұл нысандар Иллинойс, Огайо, Индиана, Арканзас, Кентукки, Теннесси, Алабама және Миссисипи штаттарында, сондай-ақ басқа да жерлерде кездеседі. Ойыстардың пішіні, мөлшері және саны болжамсыз, материал да әртүрлі – жұмсақ құмтас пен қатты гранитте де кездеседі. Купулалар үлкен және кішкентай ойыстардың қосындысынан тұруы мүмкін, бұл олардың ұзақ уақыт бойы бірнеше рет қолданылғанын көрсетеді. Ойыстардың тереңдігі жарты дюймнан (1/16") 6 дюймға дейін жетеді. Лүпа арқылы қарағанда, әсерлердің кейбіреулері, әсіресе жұмсақ тастарда, айналмалы ұнтақтау арқылы жасалғаны байқалады. Көп жағдайда археологиялық зерттеулер қатты тас беттеріндегі және монолиттердегі купулалардың тас балғамен тікелей соққы беру арқылы жасалғанын көрсетеді. Типик ойыстар қарапайым шұңқыр түрінде болады, бірақ кейбір қуыстар ашық шар тәрізді қалта жасау үшін қазылған, бірақ мақсаты әлі белгісіз. Өте ірі нысандар, салмағы бірнеше тоннаға жететін және диаметрі бірнеше дюйм болатын ондаған ойыстарға ие, культ объектілері саналады; олар Миссисипи алқабының барлық жерінде табылған.
Similar objects can be found on all continents except Antarctica. They are associated with Celtic Europe, prehistoric Australia, Borneo and the Middle East. Some of the earliest cupules can be found at the Bhimbetka cave site in India, dating to 290,000 700,000 BCE, but in Europe they do not pre date the most recent cold phase (the Würm or Weichselian glaciation). Some scholars insist the items are "false" artifacts, that is, their form results from natural processes rather than human activity. However, no one has yet described processes that might both produce such effects and also explain the distribution of the effects and the objects. Certainly air bubbles in stone, broken open and eroded, could produce some of these phenomena. The objects are familiar in Illinois, Ohio, Indiana, Arkansas, Kentucky, Tennessee, Alabama and Mississippi, and occur elsewhere as well. The pattern, size and number of concavities is not predictable, nor is material—impressions are found in soft sandstone and hard granite. Cupstones may exhibit a mixture of large and small indentations, perhaps indicating multiple uses over a considerable span of time. Indentations range from barely visible 1/16" to 6". Examination under magnification suggests the impressions were at least in some cases formed by rotary grinding, particularly in softer rocks. In most cases, archeological evidence of cupstones on hard rock surfaces and monoliths indicates that they were created by direct percussion with rock hammers. Typical impressions are of the simple pit type, though some cavities have been excavated to produce an opened sphere type of pocket, by means and for reasons unknown. Very large specimens weighing several tons and with dozens of impressions several inches across are thought to be cult objects; they have been found throughout the Mississippi Valley.
Тарихи деректер
Тарихи дәуірлерде жаңғақ қағатын тастарды жергілікті халықтың қолдануы туралы бірнеше этнографиялық сипаттамалар бар. Бір деректе "1587 жылғы Виргиния индейлері әр шаңырақтың жаңғақтарды қағатын және қабықтар мен басқа материалдарды ұнтақтайтын тастары болғанын айтады". Бұдан әрі, "Бұл мәлімдеме сол кезде Миссисипинің шығысында қоныстанған дерлік кез келген тайпаға қатысты қолданылса, сөзсіз, дәл солай болар еді" делінеді. Гавайиде тостаған тәрізді ойықтар мен шеңберлер петроглифтермен байланысты, ал Апуки және Пуна жерлерінің шекаралық аймақтарындағылары баланың кіндік бауының қалдықтарын сақтау үшін пайдаланылған, бұл әдет басқа полинезиялық халықтарда да кездеседі.
There are several ethnographic accounts of the Native use of nutting stones in the historic times. One account says "the Virginia Indians in 1587 tells us that each household had stones for cracking nuts and for grinding shell and other materials." It goes on to say that "This statement would doubtless be equally true if applied at that time to almost any tribe inhabiting the section east of the Mississippi." In Hawaii, cup and ring marks are associated with petroglyphs, and those occurring in the boundary regions of Apuki and Puna lands have been used as depositories for a child's navel cord, a custom also observed in other Polynesian peoples.
Интерпретация
Ертедегі бақылаушылар мастты таспен өңдеуді көрді, ал кейінірек жасалған бір тәжірибе ұқсас нәтижелерге қол жеткізді: жаңғақтарды біреуден кейін біреуі тасқа («үзеңгі» тасына) қойып, содан кейін кішкентай «соққы» тасымен ұрып жаратын: «Осылай жаңғақтар жарылғанда төменгі таста ойық пайда болды; ойық қосымша жаңғақтар жарылғанда тереңдеді, бұл жаңғақтарды осы «орындыққа» бекітіп, жарылу процесін жеңілдетті». Ең мүмкін түсіндірме – бұл артефакттар бірнеше мақсаттар үшін тасты пішімдеудің немесе бейімдеудің бір тәсілін көрсетеді, кейбіреулері (мысалы, ең кішкентай ойықтардың қызметі) белгісіз, ал бұл заттарды бір немесе бірнеше адам ұзақ уақыт бойы және әртүрлі мақсаттар үшін пайдалана алады. Шындығында, олардың таралуының ретсіздігі оларды өзгертілген табиғи ресурстар ретінде қалдырғанын көрсетеді, мейлі, жақсы ниетпен болсын, немесе оларды тасымалдау үшін жеткілікті уақыт және еңбек жұмсалмағандықтан («мүмкіндік» құралдары). Қарапайым тілмен айтқанда, пайдаланушылар келесі жылы маст жинау кезеңінде сол жерге қайта оралуға ниеттенген болуы мүмкін. Қазіргі кезде қолданылатын «жаңғақ қабықшасын жаруға арналған тас» терминімен қатар «түзеу тасы» немесе «шафт ілмегі» (жебе сағасын түзеу үшін) терминдерін де қолдануға болады, бұл терминдерді «покулолиттер» (<L. poculus, «кішкентай қалта», «кубок») деп аталатын үлкен топқа жатқызуға болады. «Ойықталған тас» деген сөзбен мағынасы бірдей болғанымен, ұсынылған термин халықаралық ғалымдар арасында кеңінен түсініледі, өйткені осы форманың бүкіл әлемде таралуы көріне бастады. Бұл құрылымдардың тағы бір түсіндірмесі – қазбаға айналу. Орбитаның, бас сүйегінің, буындардың, мүшелердің, мүйіздің және тіс қуыстарының анатомиялық құрылымы ұқсас. Бөліну қазбаға дейін немесе кейін, табиғи адам тегістеу және жылтырату кезінде болуы мүмкін. Құрылым адамдар пайдаланатын көп мақсатты құралға айналады. Солтүстік Италиядағы, Швейцариядағы және Атлантика аймақтарындағы «друидтердің құрбандық орындары» немесе «Opferkessel» (құрбандық табағы) деп аталатын Кэпстон орындары мұздықтарға, көріністерге және қауіпті альпілік жолдарға жақын болғандықтан, ғибадат орындарымен байланысты. Мысалы, Гренхеннің жанындағы Юра тауларының бойындағы Альпі тауларының солтүстігіндегі кейбір тарихқа дейінгі шарап орындарында, ықтимал астрономиялық бағыты бар ойықтар қатары көрінеді. Алайда, шарап тастары әдетте күнтізбе функцияларымен байланысты емес, бұл кейде менгирлер мен мегалиттерге тән.
Early observers saw the processing of mast using stones, and one later recreation achieved similar results: nuts were placed, one at a time, on stone (an "anvil" stone) and then struck with a smaller "hammer" stone: "As nuts were cracked in this manner a pit developed in the lower stone; the pit deepened as additional nuts were cracked, and this facilitated the cracking process since nuts were held rather stationary in this 'seat.'" The most likely interpretation seems that these artifacts represent a single technique of shaping or adapting stone for multiple purposes, some unguessed (for instance, the function of the smallest pits) and that the objects could be used by single or multiple individuals over long periods of time, and for various purposes. Indeed, the apparent randomness of their distribution may indicate that they were left lying as modified natural resources, whether with benevolent intent or because they did not represent a sufficient investment of time and labor to justify transporting them ("opportunistic" tools). More simply, perhaps the users intended to return to the same area during the next year's mast gathering period. The now traditional term "nutting stone" may be justified, as may "straightening stone" or "shaft anchor" (for straightening arrow shafts) within a larger class we might call "poculoliths" (<L. poculus, "small pocket", "cup"). While an equivalent to "pitted stone", the proposed term has the advantage of wider comprehensibility among international scholars as the worldwide distribution of the form becomes increasingly evident. Another interpretation of these structures is fossilization. Anatomical structures of the orbit, skull, joints, organs, antler and dental cavities are similar. Fragmentation may have occurred before or after fossilization, natural human smoothing and polishing. The structure becomes a ubiquitous, multipurpose tool for humans to exploit. Cupstone sites in Northern Italy, Switzerland and the Atlantic regions, also known as "druid altars" or "Opferkessel" (sacrificial bowl), are associated with places of worship due their locality close to glacial erratics, view points and treacherous alpine trails. Some of the prehistoric cupstone sites north of the Alps along the Jura mountains, for example near Grenchen, show a row of cups with possibly astronomical orientation. However, cupstones are usually not associated with calendar functions as this is sometimes the case with menhirs and megaliths.
Омарлар
Жеміс қабықтары омарларға сыртқы түрі жағынан өте ұқсас болуы мүмкін. Омарлар – табиғатта пайда болған, ішінде жарты шар пішіндес қуыстар бар тастар.
Nutting stones can be very similar in appearance to omars. Omars are naturally formed stones that have hemispherical bubbles in them.