Италия шақшығы (Italiya shaqshyǵy)

Кіріспе

Құс түрлері

Италиялық шақшық (Passer italiae), сондай-ақ цизальпі шақшығы деп те аталады, шақшықтар тұқымдасына (Passeridae) жататын, Италияда және Жерорта теңізінің басқа да аймақтарында таралған шақшық құс. Сыртқы түрі жағынан ол үй шақшығы мен испан шақшығының арасындағы кезеңдік нұсқа болып табылады, испан шақшығы – Жерорта теңізі мен Орталық Азияға тән, үй шақшығымен тығыз байланысты түр. Италиялық шақшық Солтүстік Италияда және көршілес аймақтарда кездеседі, Альп тауларында үй шақшықтарымен өте тар байланыс аймағында аралық белгілерге ие, Орталық және Оңтүстік Италияда итальяндықтан испан шақшығына дейін сыртқы түріндегі баяу өзгеріс байқалады, ал Мальтада, Критте және Жерорта теңізінің басқа да аймақтарында аралық белгілері бар құстар кездеседі. Италиялық шақшықтың тегі мен таксономиялық статусы туралы көптеген пікірталастар болды, әсіресе оның гибридтік тегі болу мүмкіндігін ескере отырып. Кейбір ғалымдар оны үй шақшығының қосалқы түрі, испан шақшығының қосалқы түрі немесе жеке түр ретінде жіктеді, және «Дүниежүзілік құстар анықтамалығы» сияқты авторитетті органдар ыңғайлылық үшін осы тәсілді қолданады. 2011 жылы Гленн Питер Сетр және оның әріптестері жариялаған ДНК-талдау испан және үй шақшықтарының арасындағы будандасу нәтижесінде итальян шақшығының пайда болғанын көрсетті, ал Сетр және оның әріптестері оның тегі мен будандасудың шектеулі ауқымын ескере отырып, оны жеке түр ретінде қарастыруды қолдайды деп мәлімдеді.

Сипаттама

Италиялық шақшықыл – кішкентай, денелі құс, сұр және қоңыр реңді қауырсындары бар. Еркек және ұрғашы құстар қауырсын үлгісімен және ұзындығымен едәуір өзгеше. Еркек құстың басы испан шақшықылына ұқсас, қоңыр бас, мойын және басының қабырғалары, ал екі жағы ақ. Еркек құстың үстіңгі бөлігі ашық қоңыр, ал астыңғы бөлігі – ақшыл сұр, испан шақшықылындағы қара жолақтары жоқ. Ұрғашысы үй шақшықыл ұрғашысына жақын, бірақ испан шақшықыл ұрғашысынан астыңғы бөлігінде қара жолақтардың болмауымен ерекшеленеді. Құйрығы , табан сүйегі , ал еркектердің қанат ұзындығы . Италиялық шақшықылдың салмағы маусымға қарай қыста шамасында, ал жазда шамасында өзгереді. Италиялық шақшықылдың дауысы испан және үй шақшықылдарының дауысына ұқсас. Оның дауысы үй шақшықылдарына қарағанда табиғи ортада жақсы естіледі. Еркек құс ұяның иесі екенін жариялау үшін испан шақшықылына ұқсас қысқа дауыс шығарады, ал оның жылдам нұсқасы көрісу кезінде қолданылады. Еркектердің ән үлгілері Оңтүстік Италияда испан шақшықылдарының ән үлгілеріне бірте-бірте жақындайды, бірақ үй және итальяндық шақшықылдарының таралу аймағында екі құстың да дыбысы бірдей болады.

Таксономия

Италиялық шақшықтың таксономиялық статусы пікірталас тудырып келген. Ол үй шақшығы мен испан шақшығы арасындағы тұрақты гибрид немесе үй шақшығы мен испан шақшығының кіші түрі ретінде қарастырылған. Көптеген мамандар, соның ішінде Әлем құстарының анықтамалығы, оны тек ыңғайлылық үшін жеке түр ретінде мойындайды. Ал басқалары, оның ішінде көптеген табиғатты қорғау ұйымдары, итальяндық шақшықты қарапайым гибрид деп есептейді және оған назар бөлмейді. 2011 жылы Molecular Ecology журналында жарияланған Джо Хермансен, Гленн Питер Сетре және Норвегиялық басқа ғалымдар тобының ДНК талдауы итальяндық шақшықтың үй шақшығы мен испан шақшығының гибриді ретінде пайда болғанын көрсетті. Оның митохондриялық ДНК-сы екі аталық түрден де мұраға алынған. Сонымен қатар, ол қазір испан шақшығымен қатар көбейіп жатыр, бірақ екі түрдің де кездесетін аймақтарда будандаспайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Италиялық шақшық Италияның солтүстік және орталық бөліктерінде, Корсикада, Франция, Швейцария, Австрия және Словенияның шағын аудандарында кездеседі. Оның ареалының солтүстік шетінде, Оңтүстік Альпта, үй шақшығымен 20–30 км (12–20 миль) ені бар тар гибридтік аймақ бар. Оңтүстік Италияда испан шақшығымен біртіндеп клиналдық өзгеріс байқалады, құстардың сыртқы түрі мен экологиясы Неаполь маңынан Батыс Сицилияға қарай испан шақшығына ұқсас болып келеді, ал Сицилия мен Криттегі құстарды «Әлем құстарының анықтамалығы» итальяндық шақшықтар деп таниды. Мальтада шақшықтар испан шақшығына ұқсайды, қалалық құстар үй шақшығы сияқты, ал ауылдық құстар испан шақшығы сияқты мінез-құлық танытады. Мальтада қыстайтын және көшіп-қонып жүретін үй шақшығы мен испан шақшығы жағдайды одан да күрделендіреді. Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында үй шақшығы мен испан шақшығы араласып, шағылысатын, өте әртүрлі популяция кездеседі. Бұл «гибридтік үйірме» дерлік таза үй шақшығынан дерлік таза испан шақшығына дейін және олардың арасындағы барлық белгілерді көрсетеді. Италиялық шақшық адамдар қоныстанған жерлермен байланысты, қалалар, кенттер және ауыл шаруашылық аймақтарында мекендейді. Италияның көптеген қалаларында ол еуразиялық ағаш шақшығымен қалалық ортаны бөліседі, ал Неапольдің кейбір аудандарында оның орнын толығымен осы түр басады. Италиялық шақшықтың көбелектеп өршіген популяциясы 5–10 миллион жұптан тұрады деп есептеледі, оның 750 000–900 000 жұбы қалалық аймақтарда мекендейді. Оның тығыздығы шаршы километрге 58–160 жұпқа жетеді. 2000–2005 жылдар аралығында Италияда итальяндық шақшықтың саны 27,1 пайызға төмендеді, бұл Еуропа бойынша үй шақшығының азаюымен паралел жүрді. 1998–2008 жылдар аралығында қалалық популяция шамамен 50 пайызға азайды. Италиялық шақшықтың жағдайына қатысты зерттеуде оның азаюына себеп болатын көптеген факторлар тізілген, соның ішінде жәндіктердің жетіспеуі, ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы және жасыл жеңілдердің азаюы. Италиялық шақшық Италия қалаларындағы ең көп кездесетін құстардың бірі, бірақ еуропалық алтынқұс сияқты басқа да түрлер одан да көп таралған.

The Italian sparrow is found in northern and central Italy, Corsica, and small parts of France, Switzerland, Austria, and Slovenia. At the northernmost edge of its range in the southern Alps, there is a narrow hybrid zone about 20–30 km (12–20 mi) wide with the house sparrow. In southern Italy, there is a gradual clinal trend with the Spanish sparrow, with birds increasing in their similarity to the Spanish sparrow in appearance and ecology further south, from around Naples to western Sicily, where birds resemble pure Spanish sparrows. and the Handbook of the Birds of the World recognises birds from Sicily and Crete as Italian sparrows. On Malta, sparrows resemble the Spanish sparrow, with urban birds behaving much like the house sparrow, and rural birds like the Spanish sparrow. The situation is complicated by house and Spanish sparrows which winter and migrate on Malta. A more complex situation occurs in parts of northern Africa, where a highly variable mixed, interbreeding population of house sparrows and Spanish sparrows occurs. This "hybrid swarm" shows a full range of characters from nearly pure house sparrows to nearly pure Spanish sparrows and everything between. The Italian sparrow is associated with human habitations, inhabiting towns, cities, and agricultural areas. In most cities in Italy, it shares the urban environment with the Eurasian tree sparrow, and in some parts of Naples, it is replaced entirely by this species. The Italian sparrow's breeding population is believed to comprise 5 to 10 million pairs, 750,000 to 900,000 of which are estimated to live in urban areas. It has a population density of 58 to 160 pairs per square kilometer. Between 2000 and 2005, the Italian sparrow's population in Italy declined by 27.1 percent, mirroring the declines of the house sparrow throughout Europe. From 1998 to 2008, urban populations declined by about 50 percent. A study of the Italian sparrow's status listed a large number of potential causes for the Italian sparrow's decline, including shortages of insect food, agricultural intensification, and reductions of green areas. The Italian sparrow is among the most common birds in Italian cities, but other species, including the European goldfinch, are more common.

Мінез-құлық

Италиялық шақшықтың мінез-құлқы үй шақшығына көп жағынан ұқсас. Ол әлеуметтік құс, негізінен тұқымдармен және жәндіктермен қоректенеді. Испан және үй шақшықтарымен араласудан басқа, Италиялық шақшық Еуразиялық ағаш шақшығымен будандасқан жағдайлар тіркелген. Италиялық шақшықтың жұмыртқалары үй шақшығының жұмыртқаларынан айырылмайды. Шақшықтың ұясында 2-ден 8-ге дейін жұмыртқа болуы мүмкін, орташасы шамамен 5,2.

Адамдармен қарым-қатынас

Италиялық шақшығы кең таралған ареалында үйлерде көптеп кездесетін, таныс құс. Италияда бұл құс тамақ ретінде ең көп желінетін жабайы құстардың бірі болған. Италиялық шақшығының немесе оның туыстасының бейнесі Помпейде табылған. Үй шақшығы сияқты, Италиялық шақшығы да ластанудың биологиялық көрсеткіші деп есептеледі.