Кіріспе

Құс түрі

Қаштан шақшығы (Passer eminibey) – шақшықтар тұқымдасына жататын құс. Бұл шақшықтар тұқымдасының ең кішкентай өкілі, ұзындығы шамамен 11-12 см. Жыныстық піккен еркегінің қауырсыны қою қызыл түсті, ал аналығы мен жас құсының қауырсыны күңгірт сұр түсті, қызылшақ іздерімен. Пасер тұқымдасына жататын ең жақын туыстары – Арабия алтын шақшығы мен Судан алтын шақшығы сияқты, ол топтап тіршілік етеді және құрғақ аймақтарда кездеседі. Африканың шығысында, Суданның Дарфур аймағынан Танзанияға дейін таралған, құрғақ саванналарда, папирус батпақтарында және адамдар қоныстанған жерлерге жақын жерлерде табалады. Ересектер мен жас құстардың екеуі де көбінесе шөп тұқымдарымен қоректенеді және азық іздеу үшін басқа құстармен бірге топтасып ұшады. Ағаштарға ұя салады, дөңгелек пішіндес ұялар салады, сондай-ақ тоқымашылардың күрделі ұяларын да иеленеді.

Таксономия және жүйелеу

Бұл түрді алғаш рет 1880 жылы Густав Хартлауб «Journal für Ornithologie» журналында *Sorella Emini Bey* деп сипаттады. Хартлауб оған қазіргі Оңтүстік Суданда немесе Уганданың Ладо маңында типтік үлгіні жинаған зерттеуші Эмин Пашаның құрметіне *Emini Bey* деген атау берді. Кейде оған Emin Bey's sparrow деген ортақ атау да беріледі. Хартлауб қаштанақ торғайдың түсі мен морфологиясы оны жеке *Sorella* туысына жатқызуға жеткілікті деп есептеді. Бірнеше автор Хартлаубтың жіктеуін қабылдағанмен, көбінесе ол *Passer* туысына жатады. Бұл торғай екі алтын торғайға өте ұқсас, бұрын олар клиналды түрде ғана ерекшеленген болуы мүмкін. Арабия алтын торғайының еркегі негізінен алтын түсті, қаштанақ торғайының еркегі көбінесе қаштанақ түсті, ал Судан алтын торғайының еркегі екеуінің аралық түспен келеді. Британдық орнитолог Ричард Майнерцхаген бұл үш түрді бір түр деп санады; алайда, Судан алтын торғайының ареалы қаштанақ торғайының ареалымен тоғысады, бірақ Суданның шағын ауданында ешқандай будандасу байқалған жоқ. Қаштанақ және алтын торғайлар *Passer* туысының ішінде өте алғашқы саналады, үй торғайымен және туысқан «Палеарктикалық қара кеуделі торғайлармен» алыс байланысты. Осыны ескере отырып, оларды кейде жеке туысқа немесе *Auripasser* кіндік туысына жатқызады. Өлі теңіз торғайының көбейіп ұру мінез-құлқы осы түрлерге ұқсас ортада конвергентті эволюцияның мысалы ретінде жеке дамыған деп есептеледі.

Сипаттама

Қашқан құс тұқымдасының басқа мүшелері сияқты, каштанақ қашқан құс та тұқымдық тамаққа бейімделген қалың мүңкілікті кішкентай құс. Оның ұзындығы – құс туысының ең кішкентай мүшесі. Салмағы шамамен 1-2 грамм. Аналықтары мен жас құстарының қабағының үсті, иықтары мен тамақтарында каштананың белгілері байқалады, осы арқылы оларды Кения қашқан құсы және каштанақ қашқан құстың ареалында көп кездесетін басқа қызыл құстардан, сондай-ақ ареалының кейбір бөліктерінде кездесетін үй қашқан құсынан ажыратуға болады. Каштанақ қашқан құстың негізгі дауысы – тыныш шырылдау, оның екі түрі тіркелген: шабуылдау және қорқыту дауысы – "chrrrrit" немесе "chrrrrreeeerrrrrrrr", және ұшу кезіндегі дауысы – "chew chew". Жұптасуға дайын еркектер жоғары әуенмен шырқырайды, оны "tchiweeza tchiweeza tchi tchi tchi tchi see see see seeichi" деп бейнелеуге болады. Оның популяциясы нақты сандық көрсеткішпен анықталмаған, бірақ ол өте кең ареалда кеңінен таралған және IUCN Қызыл тізімінде жаһандық жойылу қаупі төмен деп бағаланған. Балапандар көбінесе жұмсақ шөп тұқымдарымен қоректенеді, сонымен қатар олардың рационында кішкентай қоңыздар да кездеседі.

Өсіру

Қаштанақ торғайдың ұя салу әдеттері шатасу тудырған. Алғашқы хабарламаларда қаштанақ торғайдың ұясы ағашта салынған әдеттегі торғай ұясы сияқты сипатталған; кейін қаштанақ торғайлардың тоқымашылар сияқты күрделі ұялары бар екені хабарланды. 1967 жылы орнитолог Роберт Б. Пейн Кенияның оңтүстігіндегі Магади көліне жақын акация тоғайындағы сұр қақпақты тоқымашылар колониясында қаштанақ торғайларды зерттеді, ал 1969 жылы ол өзінің зерттеулерін орнитологиялық журнал «The Ibis»-те жариялады. Пейн қаштанақ торғайлардың тек тоқымашылардың ұяларын басып алып ұя салатынын анықтады және қаштанақ торғай міндетті ұрық паразитізміне қарай эволюциялануы мүмкін екенін ұсынды. Алайда, тоқымашылардың ұяларын паразиттеуден немесе олардың тастап кеткен ұяларын пайдаланудан басқа, қаштанақ торғай өз ұясын да салады. Қаштанақ торғайдың салған ұялары, көптеген торғай ұялары сияқты, шөптен жасалған және қауырсынмен төселген, жинақы емес күмбезді құрылымдар болып табылады. Оның көбею маусымы әртүрлі аймақтарда, жаңбырдан кейін және ұяларын паразиттейтін аймақтардағы мезгілдерге байланысты өзгереді; нәтижесінде, ол өзінің ареалында жыл бойы көбейетіні тіркелді. Пейн зерттеген жерде қаштанақ торғайдың көбею маусымы оның иесінен кейін басталады. Торғайлар тоқымашылар әсем ұяларын құрастыра бастаған кезде жұптасуға кіріседі. Көбею маусымы басталғанда, "алғашқы әсер торғайлар ұя салып жатқанда, ал сұр қақпақты тоқымашылар жасырын түрде жақын жерде жүргендей болды". Кейбір байлаулар бойынша, балапандарды тек аналығы ғана тамақтандырады.