Кіріспе

Термодинамиканың екінші заңының нұсқасы

Клаузиус теоремасы (1855), сондай-ақ Клаузиус теңсіздігі деп белгілі, термодинамикалық жүйе үшін (мысалы, жылу машинасы немесе жылу сорғысы) сыртқы жылу резервуарларымен жылу алмасып, термодинамикалық циклдан өтетін жағдайда, келесі теңсіздік орындалады. Мұндағы – сыртқы жылу резервуарларындағы (қоршаған ортадағы) жалпы энтропияның өзгеруі, – резервуарлардан алынып, жүйеге сіңірілген жылудың шексіз кішкентай мөлшері (егер резервуарлардан жылу жүйеге сіңірілсе, онда > 0, ал егер жүйеден резервуарларға жылу шығып жатса, онда < 0) және – резервуарлардың белгілі бір уақыт мезетіндегі ортақ температурасы. Жабық интеграл термодинамикалық процесс жолы бойынша бастапқы/соңғы күйден сол бастапқы/соңғы күйге дейін есептеледі (термодинамикалық цикл). Принцип бойынша, жабық интеграл жолдың кез келген нүктесінен басталып, сол нүктеде аяқталуы мүмкін. Клаузиус теоремасы немесе теңсіздігі термодинамикалық цикл бойында резервуарлардың энтропиясы артады немесе өзгермейді, бірақ ешқашан кемімейді дегенді білдіреді. Әртүрлі температуралы бірнеше жылу резервуарлары термодинамикалық циклдан өтетін термодинамикалық жүйемен өзара әрекеттескенде, Клаузиус теңсіздігін түсініктілік үшін келесідей жазуға болады:

мұндағы – резервуардан жүйеге алынған шексіз кішкентай жылу. Ерекше жағдайда, егер процесс қайтымды болса, теңдік орындалады, ал қайтымды жағдай энтропия деп аталатын күй функциясын енгізу үшін қолданылады. Себебі, циклдық процесс кезінде күй функциясының өзгеруі цикл бойына нөлге тең болады, сондықтан қайтымды процесс кезінде бұл интеграл цикл бойына нөлге тең болса, онда энтропия деп аталатын бір функция бар екенін көрсетеді, оның шексіз кішкентай өзгеруі

"Клаузиус теңсіздігінің" жалпыланған түрі

және – қарастырылып отырған жүйенің (sys) энтропиясының шексіз кішкентай өзгеруі, тек циклдық процестерге ғана емес, жабық жүйеде болатын кез келген процесске де қолданылады. Клаузиус теңсіздігі – термодинамиканың екінші заңын жылу берудің әрбір шексіз кішкентай сатысына қолданудың салдары. Клаузиус мәлімдемесінде суық резервуардан ыстық резервуарға жылу беруді ғана жүзеге асыратын құрылғыны жасау мүмкін емес делінген. Басқаша айтқанда, жылу ыстық денеден салқын денеге өздігінен өтеді, керісінше емес.

Тарих

Клаузиус теоремасы – термодинамиканың екінші заңының математикалық түсіндірмесі. Оны Рудольф Клаузиус жүйедегі жылу ағыны мен жүйе және оның қоршаған ортасының энтропиясы арасындағы қатынасты түсіндіру мақсатымен жасаған. Клаузиус энтропияны түсіндіру және оны санмен бағалау үшін осы теореманы дамытты. Тікелей айтқанда, теорема циклдік процестің қайтымды немесе қайтымсыз екенін анықтауға мүмкіндік береді. Клаузиус теоремасы екінші заңды түсіну үшін сандық формула ұсынады. Клаузиус энтропия идеясын алғашқылардың бірі болып зерттеген және оған осы атауды берген. Қазіргі кезде Клаузиус теоремасы деп танылатын бұл теорема алғаш рет 1862 жылы Клаузиус еңбегінде, «Трансформациялардың теңдестігі теоремасын ішкі жұмысқа қолдану туралы» деген атпен жарияланды. Клаузиус энтропия мен энергияның жүйеге жылу түрінде (δQ) ағыны арасындағы пропорционалды байланысты көрсетуге тырысты. Жүйеде жылу энергиясы жұмысқа айналуы мүмкін, ал жұмыс циклдік процесс арқылы жылуға айналады. Клаузиус «Циклдік процесс ішіндегі барлық түрленулердің алгебралық қосындысы нөлден кем болуы керек, немесе ең шекті жағдайда нөлге тең болуы мүмкін» деп жазады. Басқаша айтқанда, δQ – жылудан туындаған жүйеге энергия ағыны және T – энергия сіңірілген кезде дененің абсолютті температурасы болатын теңдеу, кез келген циклдік және қайтымды процесс үшін дұрыс екені анықталды. Содан кейін Клаузиус осыны бір қадам алға жылжытып, кез келген мүмкін, қайтымды немесе қайтымсыз циклдік процесс үшін келесі қатынастың орындалуы керек екенін анықтады. Бұл қатынас «Клаузиус теңсіздігі» деп аталады, мұнда – жылу резервуарымен өзара әрекеттесетін және жүйе сіңіретін жылудың инфинитезималь мөлшері (егер резервуардан жылу жүйеге сіңірілсе, ал < 0 болса, егер жылу жүйеден резервуарға кетсе) және T – резервуардың белгілі бір сәттегі температурасы. Бұл белгілі болған соң, Клаузиус теңсіздігі мен энтропия арасындағы байланыс болуы керек. Цикл бойында жүйеге қосылған энтропияның мөлшері S былай анықталады:

Термодинамиканың екінші заңында айтылғандай, энтропия – күй функциясы болып табылады: ол жүйенің қандай күйде екеніне ғана байланысты, ал жүйенің сол күйге қалай жеткеніне емес. Бұл жолға байланысты өзгеруі мүмкін жылу (δQ) және жұмыс (δW) түрінде қосылған энергияның мөлшеріне қайшы келеді. Сондықтан, циклдік процесс кезінде, циклдің басындағы жүйенің энтропиясы циклдің соңындағы энтропияға тең болуы керек (себебі энтропия – күй функциясы), процестің қайтымды немесе қайтымсыз екеніне қарамастан. Қайтымсыз жағдайларда, термодинамикалық цикл бойында жүйелік резервуарларға таза энтропия қосылады, ал қайтымды жағдайларда резервуарларға энтропия пайда болмайды немесе қосылмайды. Егер процесс кезінде жылу арқылы қосылған энергияның мөлшерін және температураны өлшеуге болады, онда Клаузиус теңсіздігін пайдаланып, интегралдау арқылы процесс қайтымды немесе қайтымсыз екенін анықтауға болады. Егер интегралдың нәтижесі нөлге тең болса, онда ол қайтымды процесс, ал нөлден үлкен болса, онда қайтымсыз процесс (нөлден аз болуы мүмкін емес).