Кіріспе
Мақсатты мінез-құлықты жүйелі түрде нығайтуға негізделген мінез-құлықты басқару.
Токендік экономика – мақсатты мінез-құлықты жүйелі түрде нығайтуға негізделген мінез-құлықты басқару жүйесі. Нығайтқыштар – басқа нығайтқыштарға айырбастауға болатын символдар немесе белгілер. Токендік экономика оперативті шарттау және мінез-құлық экономикасы принциптеріне негізделген және қолданбалы мінез-құлық талдауының құрамында қарастырылуы мүмкін. Қолданбалы ортада токендік экономика балалармен және ересектермен қолданылады; алайда, олар зертханалық жағдайларда көгершіндермен де сәтті қолданылған.
Негізгі талаптар
Токендік экономиканың үш негізгі талабы бар: токендер, қолдаушы күшейткіштер және анықталған мақсатты әрекеттер.
Жүгірткілер
Токендер тиімді болу үшін нығайту ретінде қолданылуы керек. Токен – материалдық нығайтулар, қызметтер немесе жеңілдіктер (қосымша нығайтулар) үшін айырбасталатын зат немесе символ. Қолданыста кең ауқымды токендер пайдаланылған: монеталар, таңбалар, кішкентай күн немесе жұлдыздың суреттері, санағыштағы ұпайлар және плакаттағы таңбалар. Бұл символдар мен заттар пациент-дәрігер немесе оқушы-ұстаз қарым-қатынасынан тыс жерде құндылығы жоқ дерлік, бірақ олардың құндылығы басқа нәрселерге айырбастау мүмкіндігінде. Техникалық тұрғыдан алғанда, токендер біріншілік нығайтулар емес, екіншілік немесе үйренілген нығайтулар болып табылады. Токенді нығайту туралы көптеген зерттеулер жүргізілді, оның ішінде жануарларға жасалған зерттеулер де бар.
Белгіленген мақсатты мінез-құлық
Мақсатты мінез-құлықтың кең спектрі бар: өзін-өзі күту шаралары (жуу, тазалық сақтау), жоспарланған іс-шараларға қатысу, жақсы оқу үлгеріміне қол жеткізу немесе бұзылған мінез-құлықтан аулақ болу. Токендік экономика – тек айырбасталатын токендерді қолдану ғана емес. Бұзылған мінез-құлық токендерді жоғалту арқылы жазалануы мүмкін. Бұл ережелер қолдану басталмас бұрын нақты түсіндіріледі. Клиенттер мінез-құлық ережелерін анықтауға қатысуы мүмкін.
Басқа ерекшеліктері
Үш негізгі талаптан өзге, көбінесе мынадай мүмкіндіктер де болады: әлеуметтік қолдау, қалыпқа келтіру, дереу мақтау, алдын ала жоспарлау және тұрақтылық.
Әлеуметтік нығайту
Токендік нығайту әрқашан әлеуметтік нығайтумен қатар жүреді. Токендер нығайтуды нақты да дер кезінде көрсету үшін, мінез-құлықты күшейту үшін арналған, бірақ соңында оқығанды сақтау үшін әлеуметтік нығайту жеткілікті болуы тиіс.
Пішін беру
Пішін беру клиенттерден бірден бәрін мінсіз орындауды күтуді білдірмейді; мінез-құлық қадамдармен қалыптастырылуы мүмкін. Алғашқыда клиенттер мақсатқа жақындаған әрекеттері үшін мақталуы мүмкін. Егер мақсат – 30 минуттық сеанс бойы назар сақтау болса, клиенттер бастапқыда 5 минут назар аударғаны үшін (әлдеқайда аз) марапат ала алады.
Бекітудің бірден жүзеге асуы
Жауап берілгеннен кейін дереу берілген нығайту мінез-құлыққа әсер етуі мүмкін. Адамдар сыйлық күтуге қанша уақыт кетсе, соғұрлым оның әсері төмендеп, оқу тиімділігі азаяды. Бұл – уақыт бойынша жеңілдету принципі. Дереу берілген нығайту кейінгі нығайтуға көмектесе алады.
Сақтау
Кейде клиенттер үйде демалыс өткізуге, киноға баруға немесе сыныптық экскурсияға баруға рұқсат алу сияқты үлкен сыйақыларға қол жеткізе алады. Егер мұндай сыйақылар мақсатты мінез-құлықтың бір рет орындалуы үшін бірден берілсе, онда шектеулі ресурстар тез сарқылып, нәтижесінде ынталандырулар жоғалады. Токендердің бір артықшылығы – олар үлкен сыйақыларды бөліктерге бөлуге мүмкіндік береді: клиенттер токендерді кейін қымбат тұратын сыйақыларды сатып алу үшін жинап сақтай алады. Бұл олардың барлық жинаған токендерін тартымды, бірақ кішкентай сыйақыларға бірден жұмсамастан, алдын ала жоспарлауға үйрену керектігін көрсетеді. Осылайша олар өзін-өзі бақылауға үйренеді. (Кешіктірілген қанағаттандыруды қараңыз.)
Жеке және топтық төтенше жағдайлар
Көптеген белгілік экономикалар топтар үшін жоспарланады. Жүйе бүкіл бөлімше немесе сынып үшін іске қосылады. Осы топ ішінде жеке мақсаттар мен ынталандырулар қосылуы мүмкін, алайда кейде белгілік экономика тек бір адамға арналған болады.
Тұтасты қолдану
Токендік экономиканың күші оның қолданылуының тұрақтылығына тікелей байланысты. Осы тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қызметкерлерді жан-жақты оқыту қажет. Кейбір токендік экономикалар осы мәселеде сәтсіздікке ұшырады. «Токендік экономика» деген атаумен алғаш рет құрылған жүйе 1961 жылы Айллон мен Азрин Иллинойс штатындағы Анна мемлекеттік ауруханасында іске қосылды. 1970 жылдары токендік экономикалар өркендеп, кеңінен тарады. 1977 жылы маңызды зерттеу (рандомизацияланған бақыланатын сынақ) жарияланды, ол әлі күнге дейін саланың маңызды жетістігі саналады. Бұл зерттеу стандартты емдеу және арнайы орталық терапиямен салыстырғанда токендік экономиканың тиімділігін көрсетті. Осы жетістікке қарамастан, 1980 жылдардан бастап токендік экономикалардың қолданылуы азайды.
Дау
Токендік экономиканы қолдану, әсіресе ересектермен, сыналыс тудырды. Сонымен қатар, кейбір кедергілер мен психикалық денсаулық сақтаудың эволюциясы қиындықтарға себеп болды. Токендік экономиканың созылмалы психиатриялық науқастар үшін тиімділігі мен пайдалылығы дәлелденгенімен, оптималды нәтижелерге жету үшін айлар немесе тіпті жылдар қажет болуы мүмкін. Бұл, сақтандыру және мемлекеттік саясаттың ауруханада болу мерзімін қысқартуға бағытталған талаптарымен қатар келгенде мәселе тудырады. Емдеудің қоғамдық негізде жүргізілуіне басымдық берілгендіктен, амбулаториялық және үй шаралары институционалды емдеуге қарағанда жиі артықшылыққа ие. Пациенттерге көмек көрсету әдістерінің оқшаулануы токендік экономиканы ғылыми, зерттеуге бағытталған тәсілмен зерттеуге және дамытуға кедеріл келтіреді. Токендік экономика пациенттердің құқықтарына қатысты мәселелер тудыруы мүмкін. Жеке меншікке, қарапайым жайлылыққа және емді таңдау құқығына ие болу токендік экономиканың мүмкіндіктерін шектейді. Сонымен қатар, қызметкерлердің этикалық және жеке алаңдаушылықтары туындады, мысалы, белгілі бір ынталандырғыштарды қолданудың этикасы, оперантты шарттаудың өзінің этикасы, адалдықтың жетіспеуі және материалдық игіліктерге баса назар аудару. Токендік экономиканы ересектерге қолдану кейде клиенттердің қарсылығын тудыруы мүмкін. Оқығандарды сақтау және жаңа жағдайларға бейімделуде қиындықтар да байқалды. Токендік бағдарлама тоқтатылған кезде, қалыптасқан мінез-құлық қайтадан жоғалуы мүмкін. Мінез-құлықты марапаттау сыртқы мотивацияны арттырып, сонымен бірге іс-әрекетке деген ішкі мотивацияны төмендетуі мүмкін.
Қолданылу және нәтижелер
Соңғы 50 жылда токендік экономика бойынша көптеген зерттеулер жүргізілді. Дау-дамайларға және іске асырылмауына қарамастан, токендік бағдарламалар әлі де бірнеше ортада қолданылып келеді.
Шизофрения
Алғашқы жеребелік экономикалар созылмалы, емге бағынбайтын психозбен ауыратын стационарлық науқастар үшін жасалған. Бүгінгі күнге дейін жеребелік экономика шизофрениямен ауыратын пациенттерге қолданылады, олар көбінесе мінез-құлқына қатысты емдеудің стандартты тәсілдеріне қарсы тұрады. Кейде жеребелік экономика тұрақты протез ретінде пайдаланылады. Кейде осы пациенттерге қайта әлеуметтенуге (ресоциализацияға) жетуге көмектесу үшін қолданылады. Жеребелік экономика, басқа да араласулармен бірге, ауруханада үздіксіз жеті жылдан астам болғаннан кейін пациенттердің 78 пайызын орташа есеппен 110 күн ішінде қоғамға қайта интеграциялауға көмектесті. Зерттеулер пациенттердің жеребелік экономиканы жақсы қабылдайтынын көрсетіп тұр. Шизофренияны психосоциалдық емдеуге арналған бірнеше соңғы шолуларда жеребелік экономика тиімді, дәлелдерге негізделген емдеу ретінде нақты айтылған, ал бір жүйелі шолуда жеребелік экономика жеке қарастырылған. Жеребелік экономика тәсілі апатия және ойдың кедейлігі сияқты симптомдарға әсер етуі мүмкін, бірақ бұл нәтижелер қайталана ма, клиникалық мағынасы бар ма және емдеу бағдарламасы аяқталғаннан кейін сақталады ма, әлі белгісіз.
Жедел бірліктер
Токендік экономиканы қолдану психиатриялық оңалту қызметтерінен жедел психиатриялық бөлімдерге дейін кеңейтілді. Бір токендік экономика клиенттердің орташа еңбек көлемі үш аптадан кем болатын палатадағы агрессияны азайтуға сәтті көмектесті.
Есірткі заттарын пайдалану
Этикалық сынның нәтижесінде белгі экономикасы жағымсыз беделге ие болды, соның салдарынан кейде жүйелер басқа атаулармен енгізілді. Бұл әсіресе заттық тәуелділікті емдеу орталарында жиі кездесті (бірақ темекі тастауға көмектесетін кейбір жүйелер әлі де "белгі экономикасы" терминін қолданады). Біраз уақыт бойы белгі экономикасынан туындаған жүйелер "төтенше жағдайларды басқару" деген атпен қолданылды; бастапқыда бұл анықтама кеңірек болды және мінез-құлықпен тікелей байланысты салдарды (күшейту немесе жазалау) қамтыды (мысалы, таза болу); кейіннен бұл атау белгі экономикасының бір түріне қатысты қолданылды. Қоғамдық нығайту тәсілі "төтенше жағдайларды басқару" әдісімен үйлестірілуі мүмкін; мұнда "белгілер" пайдаланылады, ал "төтенше жағдайларды басқару" жүйесі "ваучерлер" (немесе осыған ұқсас терминдер) терминін қолданады. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай белгі экономикасын ауруханадан тыс жерлерде қолдану оңай және тиімді, бұл ауруханада емдеуді азайтуға мүмкіндік береді. Дегенмен, "төтенше жағдайларды басқару" заттық тәуелділікті емдеуде стационарлық және амбулаториялық жағдайларда қолданылады.
Даму бұзылулары
Токендік экономика дамуы бұзылған ересектерге арналған орталарда да қолданылған. Мақсатты мінез-құлық түрлері әлеуметтік қарым-қатынас пен өзін-өзі күтуге қатысты болуы мүмкін, сонымен қатар жарамсыз және/немесе бұзылушылық мінез-құлықты азайтуға да бағытталуы мүмкін.
Балалар мен жасөспірімдер
Токендік экономика даму мүкіндіктері шектеулі балалар мен жасөспірімдерде, сондай-ақ мектептерде қолданылған.
Даму қабілеттері бұзылған
Токендік экономика дамуында кемістігі бар балалардың тапсырмаларды аяқтаудағы назарларын және мотивацияларын арттыруда тиімді екені дәлелденді. Зерттеулер бұл тәртіпсіздікті азайтуға және әлеуметтік мінез-құлықты жақсартуға көмектесетінін көрсетеді.
Мектептер
Токендік экономика мектептерде, әсіресе арнайы білім беру бағдарламаларында, сондай-ақ басқа да бағдарламаларда қолданылып келеді. Оң нәтижелер назардың артуына және бұзылғыш мінез-құлқының төмендеуіне әкелуі мүмкін. Білім беру ортасында токендік экономика тапсырмаларды орындауға деген ішкі ынтаны арттыратын сияқты.