Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс қарсыласы (1890-1944)
German resistance member (1890 1944)
Элизабет Адельхайд Хильдегард фон Тадден (29 шілде 1890 – 8 қыркүйек 1944, атылды) – неміс прогрессивті педагогы және нацистік режимге қарсы күрескен, «Зольф айналымы» мүшесі. Ол мемлекетке қарсы қастандық жасау және әскери күштерді әлсірету (Wehrkraftzersetzung) үшін өлім жазасына кесілді.
Elisabeth Adelheid Hildegard von Thadden (29 July 1890 – 8 September 1944, executed) was a German progressive educator and a resistance fighter against the Nazi régime as a member of the Solf Circle. She was sentenced to death for conspiring to commit high treason and undermining the fighting forces (Wehrkraftzersetzung).
Жас шағы мен отбасы
Элизабет фон Тадден Шығыс Пруссияның Мохрунген қаласында (қазіргі Морга, Польша) тамыр тегі ежелден бері келе жатқан асыл Тадден отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы – Адольф Герхард Людвиг фон Тадден (1858–1932), Пруссияның графтық комиссары (ландрат) Помераниядағы Грефенберг округінде (қазіргі Польшаның Повиат Грифицки), және Эрренгард фон Герлах (1868–1909). Ол бес баланың ең үлкені болды. 1905 жылы отбасы Помераниядағы Триглафф (Тржиглав) иелігіне көшіп келді, онда Тадден үлкен протестант отбасында өсті. Элизабеттің ағасы Рейнгольд (1891–1976) белгілі теолог және заңгер болып өсті, ал оның немере інісі, Рейнгольдтың ұлы Рудольф (1932 жылы туған) – танымал неміс тарихшысы. Оның әпкесі Эренгард Шрамм (1900–1985) – Социал-демократиялық саясаткер және Төменгі Саксония Ландтагының мүшесі болды. Оның жартылай ағасы Адольф фон Тадден (1921–1996) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Германиядағы Ұлттық-демократиялық партияның төрағасы болды. Элизабет өзі ешқашан үйленбеген және тікелей ұрпақтары жоқ. Элизабет Баден-Бадендегі пансионда және танымал Рейфенштейн мектебінде оқыды. 1909 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Тадден отбасылық иелікті басқаруды, сондай-ақ кіші іні-қарындастарын күтіп-бағуды өз міндетіне алды. Ол Триглаффта ашық және қонақжай үй ұстады, ол сонымен қатар өзі мен әкесі ұйымдастырған бірнеше талқылау айналымдарының орны болды. Бұл Триглаффер конференцияларына түрлі саяси бағыттардағы саясаткерлер, теологтар, заңгерлер мен ғалымдар қатысты. Осы жерде ол теолог, әлеуметтік педагог және бейбітшілік қозғалысының пионері Фридрих Зигмунд Шульцемен танысып, жақын дос болды. Тадден әрқашан өз адамдарымен жақын байланыста болды, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген қала балаларына Триглаффтың сәл әдемірек ортасында уақыт өткізуге мүмкіндік берген кезде айқын көрінді.
Elisabeth von Thadden was born in Mohrungen, East Prussia (present day Morąg, Poland) to the long established noble Thadden family. Her parents were Adolf Gerhard Ludwig von Thadden (1858–1932), Prussian county commissioner (Landrat) of Landkreis Greifenberg in Pomerania (now Powiat Gryficki in Poland), and Ehrengard von Gerlach (1868–1909). She was the eldest of five children. In 1905, the family moved to the Trieglaff (Trzygłów) estate in Pomerania, where Thadden grew up in a big Protestant family. Elisabeth's brother, Reinold (1891–1976), grew up to be a famous theologian and jurist, and her nephew, Reinold's son, Rudolf (born 1932) is a well known German historian. Her sister, Ehrengard Schramm (1900–1985), was a Social Democratic politician and member of the Lower Saxon Landtag. Her half brother Adolf von Thadden (1921–1996), however, rose to be the National Democratic Party's chairman after World War II in West Germany. Elisabeth herself never married and has no direct descendants. Elisabeth attended boarding school in Baden Baden and the renowned Reifenstein school. Upon her mother's death in 1909, Thadden took over managing the family estate, as well as the care of her youngest siblings. She kept an open and hospitable house in Trieglaff, which also was the scene of several discussion circles organized by her and her father. These Trieglaffer Konferenzen attracted politicians, theologians, jurists, and scientists of many political stripes. Here she met with Friedrich Siegmund Schultze, a theologian, social pedagogue and pioneer of the peace movement, who became a close friend. Thadden always felt a keen connection with her fellow human beings, and this showed up early on when, during World War I, she made it possible for many city children to spend time in the somewhat more idyllic setting of Trieglaff.
Мансап
Соғыстан кейін, 1920 жылы, Элизабеттің әкесі Барбара Бланкке (1895–1972) қайта үйленді. Тэдден мен оның қарындастары Триглафтан кетіп, ол өзі білім беру саласында мансап қуру үшін Берлинге көшті. Ол әлеуметтік реформатор Алиса Соломон басқарған Soziale Frauenschule-ге қатысты, онда білім берудегі прогрессивтік идеялармен танысты. Онда оқығаннан кейін, ол Шваб Юрасындағы Хьюбергтегі балалар лагерінде жұмысқа орналасты, содан кейін Курт Хан мектебінде тәжірибе жинады. 1926 жылы Гейдельбергке жақын орналасқан Шлосс-Виблингендегі бос тұрған шалғай үйді жалға алу мүмкіндігі туды, Тэдден оны дереу пайдаланды. 1927 жылғы Пасхада, үкіметтен рұқсат алып, қажетті қаражатты жинағаннан кейін, Виблинген сарайы Тэдденнің евангелистік Ландерзиенгсхайм фюр Мейкен мектебіне айналды. Бұл – Тэдденнің өсіп-өскен кезінде бойына сіңірген және қадір тұтқан христиандық этикасымен қатар, Курт Ханның білім беру идеяларын да қамтитын, қыздарға арналған жеке пансион. Бастапқыда он үш қыз оқыды, Тэдден оларды «өздігінен ойлайтын, эмансипацияланған әйелдер болу үшін қатаң және әділ» тәрбиелеуді жоспарлады. 1920 жылдар – ұлттық социалистердің күшеп, беделді болып келе жатқан кезеңі еді. Тэдден мектебін құрған кезде Адольф Гитлер «Бирхолл төңкерісінен» кейін түрмеден босатылған еді, ал нацистер халық арасында танымалдылыққа ие болып жатты. Тэдден бастапқыда нацистік идеяларға қызығушылық танытты, бірақ көп ұзамай пікірін өзгертті және нацистердің Германияға деген көзқарасының өзінің гуманитарлық ұстанымдарымен мүлдем қарама-қарсы екенін түсінді.
After the war, in 1920, Elisabeth's father remarried to Barbara Blank (1895–1972). Thadden and her sisters left Trieglaff, she herself moved to Berlin to pursue a career in education. She attended the Soziale Frauenschule led by social reformer Alice Salomon, where she came into contact with educational progressivism. After training there, she got a job at a children's camp in Heuberg in the Swabian Jura, later also gaining experience at the Kurt Hahn school. Having been offered the opportunity to lease an unoccupied country house, Schloss Wieblingen near Heidelberg, in 1926, Thadden quickly found a use for it. At Easter 1927, after receiving government approval to do so, as well as obtaining the requisite funds, Schloss Wieblingen became the home of Thadden's Evangelisches Landerziehungsheim für Mädchen, a private boarding school for girls incorporating the Christian ethics that Thadden had been brought up with and held dear, as well as Kurt Hahn's educational ideas. The initial enrolment was thirteen girls, whom Thadden hoped to train "strictly and fairly to (be) independently thinking, emancipated women." The 1920s were also the time when the National Socialists were rising to prominence. By the time Thadden founded her school, Adolf Hitler had already been released from prison after the Beerhall Putsch, and the Nazis were gaining popularity. Thadden herself even found a certain appeal in Nazi ideas in the beginning, but she soon decided otherwise, and came to regard the Nazis' vision for Germany as one quite at odds with her own humanitarian views.
Үшінші рейх
1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін, билік пен Тадденнің мектебі арасындағы шиеленіс күшейе бастады. Тадден ресми бұйрықтарды елемей, еврей қыздарын мектебіне қабылдауын жалғастырды. Ол еврей достарымен де байланысын үзбеді. Тадден өз пікірін ашық білдіруден тартынбады, осы себепті Гестапо оны тығыз бақылауда ұстады. 1940 жылдың қазан айында мектеп француз шекарасына тым жақын болғандықтан Бавариядағы Туцингке эвакуацияланды, сол кезде бір оқушы мектепті Гестапо мен СД-ға сырқатты. Тадден мектепті Виблингенге қайтаруға шешім қабылдады, онда оның жақсы беделі осындай мазалаудан сақтайды деп үміттенді. Бірақ, олай болмады. 1941 жылдың мамыр айында Баден білім министрлігі Тадденнің мектебінде "ұлттық-социалистік идеологияға сай білім беруге қанағаттанарлық кепілдік жоқ" деп таныды, содан кейін мектеп мемлекеттік меншікке алынды. Тадден Берлинге оралып, Қызыл Крестке медбике көмекшісі болып кірді. Оның әпкесі Эрнгард айтқандай, ол басқа нәрселермен қатар, Германияға Совет Одағындағы неміс әскерінен келген хаттарды жою керектігін білді, себебі Гитлер олардың майдан моралін түсіретініне сенді.
After the Nazis came to power in 1933, tension between the authorities and Thadden's school began to grow. Thadden disregarded official edicts and continued to enroll Jewish girls at her school. She also kept seeing her Jewish friends. Thadden was also not shy about stating her views out loud, and for this reason she was ever more under the Gestapo's gaze. In October 1940, after the school had been evacuated to Tutzing in Bavaria because it was too near the French border, a pupil denounced the school to the Gestapo and the SD. Thadden decided to take the school back to Wieblingen, where she hoped that its widely acknowledged good name would keep such harassment away. It did not, however. In May 1941, the Education Ministry of Baden saw in Thadden's school "no satisfactory guarantee for a National Socialist aligned education", whereupon the school was nationalized. Thadden went back to Berlin and joined the Red Cross as a nursing assistant. Here, according to her sister Ehrengard, she learnt, among other things, that letters reaching Germany from German prisoners of war in the Soviet Union had to be destroyed because Hitler believed that they would weaken morale at the front.
Тұтқындау және өлтіру
Тадден нацистік режимге қарсы шыққан адамдармен, соның ішінде Хельмут Голлвицер, Мартин Нимеллер және Элли Хьюс Кнаппен байланыс орнатты. Ол жасырынған адамдарға азық-түлік купондарын жинау және режимнен қорқатын адамдарға елден кетуге көмектесу сияқты іс-әрекеттермен айналысты. Мұндай іс-әрекеттердің қаншалықты қауіпті екенін ол өте бағаламаған болуы мүмкін, немесе өзінің қауіпсіздігін ескермей әрекет еткен жол тапты. Ол сондай-ақ нацистердің неміс қарсыласының бір бөлігі деп санайтын Солф үйірмесінің мүшесі болды. Жоханна Сюзанна Элизабет Дотти Сольф және оның қызы Сооа'эмалаги Сольф фон Балестремин басқарған бұл үйірме, Тадденнің жастық шағындағы Триглаффер конференциялары сияқты, түрлі саяси көзқарастары бар, әртүрлі өмірден келген адамдарды талқылауға тартты. 1943 жылдың 10 қыркүйегінде Элизабет фон Тадден ұйымдастырған мұндай бір кездесуде Пол Рекзех есімді дәрігердің көмекшісі де болды, ол кейіннен Гестапоның хабаршысы екені белгілі болды. Ол тергеуші Герберт Лангенің бұйрығымен Рейхке қарсы сатқындық жасағандарды табу үшін Солф үйірмесімен байланысқа жіберілген. Оның Гестапо басшыларына жолдаған есебі өте ауыр болды, нәтижесінде Гестапо үйірме қатысушыларының шетелдегі байланыстарын анықтау үшін оларды бақылауға алды. Келесі бірнеше айда көптеген адамдар тұтқындалды, соның ішінде Элизабет фон Тадден 1944 жылдың 12 қаңтарында, Францияның оккупацияланған аймағындағы Мо қаласына қызметке ауысқаннан кейін. Ол Модан Парижге, содан кейін Берлинге жеткізілді. Одан кейін түрлі түрмелерде және Равенсбрюк концлагеріндегі жазалау изоляторында бірнеше ай бойы қорқынышты жағдайлар мен ұзақ сұрақтарға тап болды. 1944 жылдың 1 шілдесінде Роланд Фрайслер төрағалық еткен Халық трибуналы (Volksgerichtshof) Элизабет фон Тадденді мемлекетке қарсы қастандық жасау және әскери күштерді әлсірету (Wehrkraftzersetzung) үшін өлім жазасына кесті. Оның туысы Ханс Хассо фон Велтхайм түрмеге жасырын жеткізілген хаттар арқылы оған рухани қолдау көрсетті. Он аптадан кейін, 1944 жылдың 8 қыркүйегінде сағат 17:00-де ол Берлиндегі Плетцензее түрмесінде бас кесіліп өлім жазасына кесілді. Оның соңғы сөздері: "Ием, біздің барлық азаптарымызды тоқтатып бер" - деп, Пол Герхардттың лютерандық гимнінен алынған.
Thadden developed contacts with opponents of the Nazi régime, including Helmut Gollwitzer, Martin Niemöller, and Elly Heuss Knapp, and she also engaged in activities such as gathering food stamps for people in hiding and affording those threatened by the régime a chance to leave the country. In doing so she either underestimated how dangerous these activities were, or acted without regard for her own safety. She also belonged to the Solf Circle, a group considered by the Nazis to be part of the German Resistance. Led by Johanna Susanne Elisabeth Dotti Solf and her daughter, So'oa'emalelagi Solf von Ballestremin, and much like the Trieglaffer Konferenzen of Thadden's youth, it attracted people from various walks of life with a variety of political views, who came to discuss pressing issues. At one such meeting on 10 September 1943, hosted by Elisabeth von Thadden, one of the guests was an assistant doctor named Paul Reckzeh, who, as it turned out, was a Gestapo informant. He had been sent by order of investigator Herbert Lange to make contact with the Solf Circle to find traitors to the Reich. His report to his Gestapo superiors was quite damning, leading the Gestapo to observe the participants to uncover their connections abroad. Over the next few months many were arrested, including Elisabeth von Thadden early on 12 January 1944, after she had moved to a post in Meaux in occupied France. From Meaux she was brought to Paris and later to Berlin. There followed months of dreadful treatment and lengthy interrogations in various prisons and in the penal bunker at Ravensbrück concentration camp. On 1 July 1944, the Volksgerichtshof, presided over by Roland Freisler, sentenced Elisabeth von Thadden to death for conspiring to commit high treason and undermining the fighting forces (Wehrkraftzersetzung). Her cousin Hans Hasso von Veltheim provided her spiritual support in letters smuggled into her prison cell. Ten weeks later, on 8 September 1944, at 17:00, she was beheaded at Plötzensee Prison in Berlin. Her last words were: "Put an end, Lord, to all our sufferings" quoted from Befiehl du deine Wege, a Lutheran hymn by Paul Gerhardt.
Мұра
Шариттегі дәрігер Тадденнің денесі кремацияланып, отбасына қайтарылғанын қамтамасыз етті. 1949 жылы оның күлі салынған урна Виблинген сарайының аумағына жерленді. Қазір қайта аталған Элизабет фон Тэдден мектебі, ол 1920 жылдары құрған мектеп, Хайдельберг Виблингенде қайтадан жекеменшік мектеп ретінде жұмыс істейді, бірақ 1982 жылдан бері аралас білім береді және 1992 жылдан бері пансиондық мектеп статусын жойды. Дегенмен, ол өзінің негізін қалаушысының философиясымен және оның естелігімен берік байланыста сақталады. Ватиканның "Redemptoris Mater" капелласында шейіттердің мозаикалық бейнелері бар, олардың арасында Элизабет фон Тэдден де бар.
A doctor from Charité saw to it that Thadden's body was returned to her family for cremation. In 1949, the urn containing her ashes was entombed in the grounds of Schloss Wieblingen. The now renamed Elisabeth von Thadden Schule, the school that she had founded in the 1920s, is once again a private school in Heidelberg Wieblingen, although since 1982 it is now coeducational and since 1992 has ceased to be a boarding school. It does, however, retain a strong link with its founder's philosophy and her memory. The chapel "Redemptoris Mater" in the Vatican contains mosaics showing martyrs, including Elisabeth von Thadden.