Кіріспе

Химиялық заттардың жіктелуі мен таңбалануының жаһандық үйлестірілген жүйесі (GHS) – Бұрын әлемдік практикада қолданылып келген қауіпті материалдарды жіктеу және таңбалау схемаларының әртүрлілігін алмастыру мақсатында құрылған, Біріккен Ұлттар Ұйымы басқаратын халықаралық деңгейде келісілген стандарт. GHS-тің негізгі элементтеріне стандартталған қауіптілік сынақтарының өлшемдері, әмбебап ескерту белгілері және қауіпті тауарларды пайдаланушыларға қатысты ақпаратты біркелкі ұйымдастыратын қауіпсіздік деректер карталары кіреді. Бұл жүйе қауіпті материалдарды тасымалдауды реттейтін БҰҰ нөмірлеу жүйесімен толықтырылады. Іске асыру БҰҰ Хатшылығы арқылы жүзеге асырылады. Қабылдануына уақыт кетсе де, 2017 жылға қарай жүйе әлемнің көптеген дамыған елдерінде маңызды деңгейде қолданысқа енді. Бұған Еуропалық Одақ та кіреді, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының GHS-ін CLP регламенті ретінде Еуропалық Одақ заңнамасына, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты қорғау басқармасының стандарттарына енгізді.

Денсаулыққа қауіп төндіретін факторлар

Жедел уланудың бес GHS санаты бар, олардың ішінен көлік, тұтынушы, жұмысшы және қоршаған ортаны қорғау үшін маңызды элементтерді таңдауға болады. Заттар LD50 (ауызша, тері арқылы) немесе LC50 (ішке жұту арқылы) негізінде токсикалық қасиетінің бес санатының біріне жатқызылады. Теріге коррозия – сынама затты 4 сағатқа дейін қолданғаннан кейін терінің қайтымсыз зақымдануы. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар бір ғана үйлестірілген коррозия санатына жатқызылады. Тері тітіркенуі – сынама затты 4 сағатқа дейін қолданғаннан кейін теріге қайтымды зақым келтіру. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар бір ғана тітіркендіргіш санатқа жатқызылады. Пестицидтерді реттеуші органдар сияқты, тері тітіркенуіне бірнеше белгілеуді қалайтын органдар үшін қосымша, жеңіл тітіркендіргіш санат қарастырылған. Көздің ауыр зақымдануы – сынама затты көздің алдыңғы бетіне қолданғаннан кейін 21 күн ішінде толық қайтымсыз көз тіндерінің зақымдануы немесе көрудің ауыр физикалық нашарлауы. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар бір ғана үйлестірілген санатқа жатқызылады. Көз тітіркенуі – сынама затты көздің алдыңғы бетіне қолданғаннан кейін көздегі өзгерістер, олар қолданғаннан кейін 21 күн ішінде толық қайтымды болады. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар бір ғана үйлестірілген қауіптілік санатына жатқызылады. Пестицидтерді реттеуші органдар сияқты, көз тітіркенуіне бірнеше белгілеуді қалайтын органдар үшін әсерлердің 21 немесе 7 күн ішінде қайтымдылығына байланысты екі кіші санаттың біреуін таңдауға болады. Тыныс алу жолдарын сезімталдандырғыш зат – затты жұтқаннан кейін тыныс алу жолдарының жоғары сезімталдығын тудыратын зат. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар бір қауіптілік санатына жатқызылады. Тері сезімталдандырғыш – терімен байланысқаннан кейін аллергиялық реакцияны тудыратын зат. "Тері сезімталдандырғыш" анықтамасы "байланыс сезімталдандырғыш" анықтамасына тең. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар бір қауіптілік санатына жатқызылады. Жыныс клеткасының мутагенділігі – клеткалар мен/немесе организмдер популяцияларында мутациялардың көбеюіне әкелетін фактор. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар екі қауіптілік санатының біріне жатқызылады. 1-санаттың екі кіші санаты бар. Көкпек (карциногенділік) – қатерлі ісікті тудыратын немесе оның жиілігін арттыратын химиялық зат немесе химиялық заттар қоспасы. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар екі қауіптілік санатының біріне жатқызылады. 1-санаттың екі кіші санаты бар. Репродуктивті токсикалық әсерлеріне ересек еркектер мен әйелдердің жыныстық функциясы мен құнарлылығына кері әсері, сондай-ақ ұрпақтағы даму токсикалық әсері жатады. Репродуктивті және/немесе дамуға әсер ететін заттар мен қоспалар "белгілі немесе болжамды" және "күдікті" қауіптілік санаттарының біріне жатқызылады. 1-санаттың екі кіші санаты бар: репродуктивті және дамуға әсер ету. Емшек сүтімен тамақтанатын балалардың денсаулығына қауіп төндіретін материалдар жеке санатқа жатады: Лактация арқылы немесе оған әсер ету. Мақсатты органға әсер ететін токсикалық әсер (STOT) санаты, мақсатты органға әсер ету үшін бір реттік және қайталамалы әсер етуді ажыратады. GHS-ке ерекше енгізілмеген, функцияны бұзатын, қайтымды және қайтымсыз, дереу және/немесе кейінге қалдырылған барлық маңызды денсаулыққа әсерлер өлімге әкелмейтін мақсатты орган/жүйелік уыттылық класына (TOST) кіреді. Бір реттік әсерден кейін наркоздық әсерлер мен тыныс алу жолдарының тітіркенуі мақсатты органға әсер ететін жүйелік әсерлер болып есептеледі. Бір реттік әсер ететін мақсатты органға улану қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар үш қауіптілік санатының біріне жатқызылады. Қайталамалы әсер ететін мақсатты органға улану қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар екі қауіптілік санатының біріне жатқызылады. Аспирация қаупі – химиялық пневмония, өкпеге әр түрлі дәрежеде зақым келтіру немесе аспирациядан кейін өлім сияқты ауыр жедел әсерлерді қамтиды. Аспирация – сұйықтық немесе қатты заттардың тікелей ауыз немесе мұрын қуысы арқылы немесе жанама түрде құсу арқылы трахеяға және төменгі тыныс алу жолдарына түсуі. Осы қауіптілік класындағы заттар мен қоспалар екі қауіптілік санатының біріне – тұтқырлық негізінде – жатқызылады.

Қоршаған ортаға қауіптер

Судағы организмдерге жіті уыттылық – материалдың судағы организмге қысқа мерзімді әсер ету кезінде зақым келтіру қабілетінің ішкі қасиетін көрсетеді. Осы қауіп сыныбына жататын заттар мен қоспалар жіті уыттылық деректеріне сүйене отырып, үш уыттылық санатының біріне жіктеледі: LC50 (балық), EC50 (шабақтар) немесе ErC50 (балық балдырлары немесе басқа су өсімдіктері үшін). Бұл жіті уыттылық санаттары белгілі бір салалар үшін тармақталған немесе кеңейтілуі мүмкін. Судағы организмдерге созылмалы уыттылық – материалдың организмнің өмірлік циклына қатысты белгіленген уақыт аралығында судағы организмдерге кері әсер ететін потенциалды немесе нақты қасиеттерін көрсетеді. Осы қауіп сыныбына жататын заттар мен қоспалар жіті уыттылық және қоршаған ортадағы тағдыр деректеріне сүйене отырып, төрт уыттылық санатының біріне жіктеледі: LC50 (балықтар), EC50 (шабақтар), ErC50 (балық балдырлары немесе басқа су өсімдіктері) және ыдырау немесе биоаккумуляция.

Орналастырушы заттар

Компаниялар қауіпті заттарды денсаулыққа төмен қауіп келтіретін заттармен алмастыруға ынталандырылады. Мүмкін болатын алмастыратын заттарды бағалауға көмек ретінде Германияның әлеуметтік апаттардан сақтандыру институтының (IFA) Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты Бағандық модельді әзірледі. Өнім туралы аз ғана ақпарат негізінде, осы кестемен алмастыратын заттарды бағалауға болады. 2020 жылғы ағымдағы нұсқа 2019/521 нөміріндегі 12-ші CLP бейімделу регламентіне енгізілген өзгерістерді қамтиды.

Оқыту

АҚШ-тағы қауіпті жағдайлар туралы хабарлау жөніндегі ағымдағы оқыту процедуралары GHS оқыту ұсынымдарына қарағанда толықрақ.

Іске асыру

Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаты жүйенің кең ауқымды халықаралық қабылдануы болды, және 2017 жылға қарай GHS көптеген маңызды елдерде түрлі деңгейде қабылданған. Кішкентай экономикалар 2020 жылдары GHS-ті іске асыруға қажетті регламенттерді әзірлеуді жалғастырып жатыр.

Ел бойынша GHS қабылдау

Австралия: 2012 жылы GHS енгізу жөніндегі регламент қабылдады, GHS енгізудің соңғы мерзімі 2017 жылдың 1 қаңтары деп белгіленді. Бразилия: Заттар үшін іске асыру мерзімі 2011 жылдың ақпаны, ал қоспалар үшін 2015 жылдың маусымы болып белгіленді. Канада: 2015 жылдың ақпанынан бастап GHS 2015 жылғы WHMIS жүйесіне енгізілді. Қытай: 2011 жылдың 1 желтоқсаны – іске асырудың соңғы мерзімі. Колумбия: 2021 жылдың 9 сәуірінде 0773/2021 қаулысы шығарылғаннан кейін Колумбия GHS-ті іске асыра бастады, таза заттар үшін мерзім 2023 жылдың 7 сәуірінде күшіне енді, ал қоспалар үшін келесі жылы бірдей тәртіппен іске асырылды. Еуропалық Одақ: 2008 жылдың 31 желтоқсанындағы GHS енгізу регламентіне сәйкес, заттарды жіктеудің соңғы мерзімі 2010 жылдың 1 желтоқсаны, ал қоспалар үшін 2015 жылдың 1 маусымы болды. Жапония: 640 белгіленген заттың біреуін қамтитын өнімдер үшін 2010 жылдың 31 желтоқсаны мерзімі белгіленді. Мексика: 2015 жылдан бастап GHS Мексиканың ресми стандартына енгізілді. Пәкістан: Елде химиялық заттарды таңбалау үшін бірыңғай жүйе жоқ, бірақ көптеген ережелер бар. Пәкістан үкіметі GHS-ті іске асыру үшін болашақ регламенттерді әзірлеуде көмек сұрады. Филиппин: 2014 жылғы жұмыс орнындағы химиялық қауіпсіздік бағдарламасы бойынша GHS енгізу жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес, заттар мен қоспалар үшін соңғы мерзім 2015 жылдың 14 наурызы болды. Ресей Федерациясы: GHS 2014 жылдың тамызынан бастап міндетті емес пайдалануға рұқсат етілді. Өндірушілер 2021 жылға дейін GHS талаптарына сәйкес келмейтін ресейлік таңбаларды пайдалануды жалғастыра алады, содан кейін жүйеге сәйкестік міндетті болады. Тайвань: Барлық қауіпті химиялық заттар үшін физикалық және денсаулыққа қауіпті GHS толыққанды енгізуі 2016 жылға жоспарланған. Таиланд: Заттар үшін соңғы мерзім 2013 жылдың 13 наурызында аяқталды. Қоспалар үшін соңғы мерзім 2017 жылдың 13 наурызы болды. Түркия: Түркияның CLP және SDS регламенттері 2013 және 2014 жылдары жарияланды. Заттарды жіктеудің соңғы мерзімі 2015 жылдың 1 маусымы, ал қоспаларды жіктеу 2016 жылдың 1 маусымы болды. Ұлыбритания: Еуропалық Одақ директивасы бойынша REACH регламенттері арқылы іске асырылды, Brexit салдарынан өзгертулер болуы мүмкін. АҚШ: GHS талаптарына сәйкес келетін таңбалар мен қауіпсіздік деректер кешендері (SDS) көптеген қолданыстар үшін қажет, оның ішінде зертханалық химиялық заттар, коммерциялық тазалау құралдары және басқа да жұмыс орындарындағы бұрынғы АҚШ Еңбек және қауіпсіздік басқармасының (OSHA) стандарттарымен реттелетін жағдайлар. OSHA-ның кең ауқымды енгізілуі 2012 жылдың 26 наурызында басталды, өндірушілер 2015 жылдың 1 маусымына дейін, ал өнім таратушылар 2015 жылдың 1 желтоқсанына дейін стандартты қабылдауға міндетті болды. Жұмыскерлер 2013 жылдың 1 желтоқсанына дейін оқытылуы тиіс. АҚШ-та GHS таңбалары көптеген тұтынушылық тауарларға (мысалы, кір жуғыш ұнтақ) міндетті емес. Бірақ, Канадада немесе Еуропада осы өнімді сататын кейбір өндірушілер осы өнімдерге GHS талаптарына сәйкес ескертулер қосады. АҚШ Тұтынушылар өнімдерінің қауіпсіздігі комиссиясы бұған қарсы емес және GHS элементтерін болашақ тұтынушылар регламенттеріне енгізу мүмкіндігін қарастырып жатыр. Уругвай: 2011 жылы бекітілген регламентке сәйкес, таза заттар үшін 2012 жылдың 31 желтоқсаны, ал қосылыстар үшін 2017 жылдың 31 желтоқсаны мерзімдері белгіленді. Вьетнам: Заттар үшін соңғы мерзім 2014 жылдың 30 наурызы, ал қоспалар үшін 2016 жылдың 30 наурызы болды.