Кіріспе

Химиялық қару өндіруге, сақтауға және қолдануға тыйым салатын көпжақты шарт – Химиялық қару туралы конвенция (ХҚК), ресми түрде Химиялық қаруды әзірлеуге, өндіруге, сақтауға және пайдалануға тыйым салу, сондай-ақ оларды жою туралы конвенция. Конвенцияны Нидерландының Гаага қаласында орналасқан Химиялық қаруды тыйым салу ұйымы (ХҚҚҰ) басқарады – бұл үкіметаралық ұйым. Шарт 1997 жылдың 29 сәуірінде күшіне енді. Ол химиялық қаруды қолдануға тыйым салады, сондай-ақ химиялық қарудың өзін және оның құрамына кіретін заттарды (прекурсорларды) ірі көлемде өндіруге, сақтауға немесе басқа мемлекеттерге беруге тыйым салады, тек өте шектеулі мақсаттар үшін (ғылыми зерттеулер, медицина, фармацевтика немесе қорғану) ғана рұқсат етіледі. Конвенция бойынша мүше мемлекеттердің басты міндеті – осы тыйымды қамтамасыз ету, сондай-ақ барлық химиялық қаруды жою. Барлық жою жұмыстары ХҚҚҰ-ның бақылауымен жүргізілуі тиіс. 2022 жылдың тамызына қарай 193 мемлекет ХҚК-ға қатысушы болып, оның талаптарын қабылдады. Израиль шартқа қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған, ал БҰҰ-ның үш мүшесі (Мысыр, Солтүстік Корея және Оңтүстік Судан) шартқа қол қоймаған және оған қосылмаған. Соңғы рет Палестина мемлекеті 2018 жылдың 17 мамырында ХҚК-ға қосылу туралы құжатын тапсырды. 2013 жылдың қыркүйегінде Сирия Сириядағы химиялық қаруды жою жөніндегі келісімнің аясында конвенцияға қосылды. 2021 жылдың ақпан айына дейін әлемдегі жарияланған химиялық қару-жарақ қорының 98,39%-ы жойылды. Конвенцияда химиялық өндіріс объектілерін жүйелі түрде бағалау, сондай-ақ басқа мемлекеттердің берген мәліметтеріне сүйене отырып, химиялық қаруды қолдану және өндіру туралы күдіктерді тергеу қарастырылған. Соғыста кеңінен қолданылған, бірақ сонымен бірге ірі өнеркәсіптік мақсаттарда қолданылатын кейбір химиялық заттар (мысалы, фосген) қатаң реттеледі, бірақ белгілі бір ерекшеліктер де бар. Хлор газы өте улы, бірақ таза элемент болып табылатындықтан және бейбіт мақсаттарда кеңінен қолданылатындықтан, ол ресми түрде химиялық қару ретінде қарастырылмайды. Кейбір мемлекеттік билік (мысалы, Сирияның Асад режимі) осындай химиялық заттарды әскери мақсаттағы оқ-дәрілерде жүйелі түрде өндіруді және қолдануды жалғастыруда. Бұл химиялық заттар ХҚК-та бақылауға алынбағанмен, кез келген улы химиялық затты қару ретінде қолдану (тек оның улы әсерінен немесе бастысы осы әсерден туындаған өлімге себеп болған жағдайда) конвенциямен тыйым салынған. Басқа химиялық заттар, мысалы, ақ фосфор, өте улы, бірақ олар әскери күштер тарапынан уыттылығын емес, басқа мақсаттар үшін қолданылған жағдайда ХҚК бойынша заңды болып саналады.

Тарих

КОК 1925 жылғы Женева хаттамасын толықтырады, ол халықаралық қарулы жанжалдарда химиялық және биологиялық қару қолдануға тыйым салады, бірақ оларды жасауға немесе иеленуге тыйым салмайды. КОК сондай-ақ, 1975 жылғы Биологиялық қарулар конвенциясынан (БҚК) өзгеше, тексеру режимі жоқ, оған орнында тексерулер сияқты кең ауқымды тексеру шаралары кіреді. Бірнеше рет атауы мен құрамы өзгергеннен кейін, ENDC 1984 жылы Қарусыздану жөніндегі конференцияға (ҚЖК) айналды. 1992 жылдың 3 қыркүйегінде ҚЖК БҰҰ Бас Ассамблеясына Химиялық қарулар конвенциясының мәтінін қамтитын жылдық есебін ұсынды. Бас Ассамблея конвенцияны 1992 жылдың 30 қарашасында бекітті, ал БҰҰ Бас хатшысы 1993 жылдың 13 қаңтарында Парижде оған қол қоюға ашты. КОК 1997 жылдың 29 сәуірінде күшіне енгенге дейін, яғни Венгрия БҰҰ-ға 65-ші ратификация құжатын тапсырғаннан кейін 180 күнге дейін қол қоюға ашық болды.

Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым (ХҚАҰ)

Конвенцияны Химиялық қаруды тыйым салу ұйымы (ХҚТҰ) басқарады, ол Химиялық қару туралы конвенция (ХҚК) ережелерін нақтылау үшін құқықтық платформа ретінде әрекет етеді. Тараптар мемлекеттерінің конференциясы ХҚК-ны өзгертуге және ХҚК талаптарын іске асыру жөніндегі ережелерді қабылдауға уәкілдік берілген. Ұйымның Техникалық хатшылығы мүше мемлекеттердің талаптарға сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін инспекциялар жүргізеді. Бұл инспекциялар жою объектілеріне (жою процесі кезінде тұрақты бақылау жүргізілетін орындар), бұрын таратылған немесе азаматтық мақсаттарға қайта жаратылған химиялық қару өндірісі объектілеріне, сондай-ақ химия өнеркәсібіне бағытталған. Бұдан өзге, Хатшылық химиялық қару қолданылған деген күдік бойынша "тергеулер" жүргізе алады және химиялық қару қолданғаннан кейін көмек көрсете алады. 2013 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығы ұйымға Химиялық қару туралы конвенция арқылы "халықаралық құқық бойынша химиялық қаруды қолдануды тиым салу ретінде анықтады" деген себеппен берілді, деді Норвегия Нобель комитетінің төрағасы Торбьёрн Ягланд.

Бақыланатын заттар

Конвенция бақыланатын заттардың үш класын ажыратады, олар қару ретінде немесе қару жасауда қолданылуы мүмкін химиялық заттар. Классификация заттың заңды мақсаттар үшін коммерциялық түрде өндірілген мөлшеріне негізделген. Әр класс А бөлігіне бөлінеді, олар тікелей қару ретінде қолданылатын химиялық заттар, ал B бөлігі – химиялық қару өндірісінде пайдалы химиялық заттар. Конвенция токсикалық химиялық заттарды прекурсорлардан бөлек "[өмір процестеріне химиялық әсері арқылы адамдар мен жануарларға өлім, уақытша жарамсыздық немесе тұрақты зиян келтіретін кез келген химиялық зат" ретінде анықтайды. Бұл олардың шығу тегіне немесе өндіріс әдісіне қарамастан, сондай-ақ олар қондырғыларда, оқ-дәрілерде немесе басқа жерде өндірілгеніне қарамастан, барлық мұндай химиялық заттарды қамтиды. 1-кестедегі химиялық заттардың химиялық қарудан басқа қолданылуы шектеулі. Олар ғылыми-зерттеу, медициналық, фармацевтикалық немесе химиялық қарудан қорғану мақсатында сынақтар үшін өндірілуі немесе қолданылуы мүмкін, бірақ жылына 100 грамнан астам өндіретін орындарда өндірілген өнім туралы ҰҚХҰ-ға (OPCW) хабарлау қажет. Бір елде осы материалдардың 1 тоннадан аспауы керек. Мысал ретінде күкірт иіс суы (sulfur mustard) және нервтік агенттер (nerve agents), сондай-ақ оларды өндіруде тек прекурсор ретінде ғана қолданылатын заттарды келтіруге болады. Кейбір химиялық заттардың әскери емес қолданылуы өте шектеулі, мысалы, азот иіс суының (nitrogen mustard) миллиграмм мөлшері кейбір қатерлі ісіктерді емдеуде қолданылады. 2-кестедегі химиялық заттардың заңды түрде шағын көлемде қолданылуы мүмкін. Өндірісі туралы мәлімдеу қажет, және ҚХҚ-ға (CWC) қол қоймаған елдерге экспортқа шектеулер бар. Мысал ретінде тиодигликоль (thiodiglycol) келтірілуі мүмкін, ол иіс суы жасау үшін қолданылады, бірақ сонымен қатар бояуларда еріткіш ретінде де қолданылады. 3-кестедегі химиялық заттар химиялық қарудан басқа кең ауқымды қолданысқа ие. Жылына 30 тоннадан астам өнім өндіретін зауыттар туралы мәлімдеу қажет, оларды тексеруге болады, сондай-ақ ҚХҚ-ға қол қоймаған елдерге экспортқа шектеулер бар. Бұл заттардың мысалдары – фосген (бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған ең қауіпті химиялық қару), ол химиялық қару ретінде қолданылған, бірақ көптеген заңды органикалық қосылыстарды (мысалы, фармацевтикалық заттар мен көптеген жалпы пестицидтер) өндіруде де қолданылады, және триэтаноламин (triethanolamine), ол азот иіс суы жасау үшін қолданылады, сонымен қатар гигиеналық және тазартқыш құралдарда жиі қолданылады. Тізбелерде аталған көптеген химиялық заттар – бұл кең ауқымды кластың мысалдары, олар Маркуш сияқты тілмен анықталады. Мысалы, "O алкил (<=C10, соның ішінде циклоалкил) алкил (Me, Et, n Pr немесе i Pr) фосфонофторидтері" бақылауға алынады, бірақ олардың тек бірнеше мысалы ғана келтірілген, мысалы, Соман (Soman). Бұл компаниялар үшін олармен жұмыс істейтін химиялық заттардың, әсіресе 2- және 3-кестедегі химиялық заттардың (мысалы, алкилфосфорлы химиялық заттар) ҚХҚ-ға жататынын анықтауды қиындатады. Мысалы, Amgard 1045 отты баяулағыш, бірақ ол 2B кестесіндегі алкилфосфорлы химиялық кластың бөлігі ретінде тіркелген. Бұл тәсіл көптеген елдерде есірткі заңнамасында да қолданылады және көбінесе "класс бойынша бақылау" немесе "жалпылама мәлімдемелер" деп аталады. Осы мәлімдемелер реттелетін химиялық заттарды анықтаудың күрделілігін арттырғандықтан, көптеген компаниялар осы бағалауларды есептеу арқылы жүргізуді таңдайды, химиялық заттардың құрылымын зерттейді, оларды заңнамадағы мәлімдемелермен салыстырады, компания ішіндегі жүйелер арқылы немесе коммерциялық сәйкестік бағдарламалық құралдарын пайдаланады. Келісімге қатысушы тарап жыл сайын ғылыми-зерттеу, медициналық, фармацевтикалық немесе қорғаныс мақсаты үшін 1 тоннаға дейін 1-кестедегі химиялық заттарды өндіретін "бір ғана шағын қондырғыны" және қорғаныс мақсатында сынақ жүргізу үшін жылына 10 кг өндіретін басқа қондырғыны жариялай алады. 1-кестедегі химиялық заттарды зерттеу, медициналық немесе фармацевтикалық мақсаттар үшін, жылдық 10 кг шегінде, шексіз басқа қондырғылар өндіре алады, бірақ 100 грамнан астам өндіретін кез келген қондырғы туралы мәлімдеу қажет. Келісімде "дискретті органикалық химиялық заттар" деп аталатын көміртек қосылыстары да қарастырылған, олардың көпшілігі орташадан жоғары тікелей уыттылыққа ие немесе химиялық қару ретінде практикалық қолдану үшін жеткілікті уыттылыққа ие қосылыстарға оңай айналуы мүмкін. Бұл ұзақ тізбекті полимерлерден, оксидтерден, сульфидтерден және органофосфаттар сияқты металл карбонаттарынан басқа кез келген көміртек қосылыстары. 200 тоннадан астам немесе химиялық заттың құрамында фосфор, күкірт немесе фтор болса 30 тоннадан астам өндіретін кез келген қондырғы туралы ҰҚХҰ-ға (OPCW) хабарлау және оны тексеруге болады, егер қондырғы тек жарылғыш заттар немесе көмірсутектер өндірсе, бұл талап қолданылмайды.

Мемлекеттер

1997 жылы Химиялық қарулар конвенциясы күшіне енгенге дейін 165 мемлекет конвенцияға қол қойды, осы арқылы олар ішкі бекітуден өткен соң келісімді ратификациялауға мүмкіндік алды.

Мүше мемлекеттердің негізгі ұйымдары

Мүше мемлекеттер ОХҚБ-да өздерінің тұрақты өкілі арқылы өкілдік етеді. Бұл функция көбінесе елшілік қызметімен біріктіріледі. ОХҚБ инспекцияларын және мәлімдемелерді дайындау үшін мүше мемлекеттер Ұлттық орган құруға міндетті.

Жоюдың қарқыны

2019 жылдың соңында 72 304 тонна химиялық агенттің 70 545-і (97,51%) растау арқылы жойылды. Химиялық оқ-дәрілер мен контейнерлердің 57%-дан астамы (4,97 миллион) жойылған. 2010 жылдың қазан айында Жапония мен Қытай Қытайда Жапония қалдырған Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің химиялық қаруларын мобильді жою құрылғылары арқылы жоюды бастады және 35 203 химиялық қарудың жойылғанын хабарлады (Нанкин қорының 75%). Ел және толық мақалаға сілтеме Қосылу/құқыққа ену күні Жарияланған қор (1-кесте) (тонна) ОХҚБ растаған жойылған мөлшері (%) (толық жойылған күні) Жою мерзімі Албания 29 сәуір 1997 17 100% (шілде 2007) Үндістан 29 сәуір 1997 1044 100% (наурыз 2009) Ливия 5 ақпан 2004 25 Сирия (үкімет бақылауында) 14 қазан 2013 1040 100% (тамыз 2014) 100% (қыркүйек 2017) АҚШ 29 сәуір 1997 33600 100% (шілде 2023) Ирак 12 ақпан 2009 қалдық оқ-дәрілер Жапония (Қытайда) 29 сәуір 1997 66,97% (қыркүйек 2022) 2027

Ирактық қор

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 1991 жылы Ирактың химиялық қару қорын жоюға бұйрық берді. 1998 жылға қарай, UNSCOM инспекторлары 88 000 толтырылған және толтырылмаған химиялық оқ-дәрінің, 690 тоннадан астам қаруланған және концентрленген химиялық заттардың, шамамен 4000 тонна прекурсор химиялық заттардың және 980 бірлік негізгі өндірістік жабдықтың жойылғанын тіркеді. UNSCOM инспекторлары 1998 жылы елден кетті. 2009 жылы, Ирактың Химиялық қару туралы конвенцияға (ХҚК) қосылғанға дейін, ҰҚБ АҚШ әскері 2004 жылдан бері ашық ауданда жарылыс жасау арқылы шамамен 5000 ескі химиялық қаруды жойғанын хабарлады. Бұл қарулар 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан бұрын жасалған, құрамында зарин және иіссіз газ болған, бірақ қатты тозуға ұшырағандықтан бастапқы мақсаты бойынша қолданылуы мүмкін емес еді. 2009 жылы Ирак ХҚК-ға қосылғанда, ҰҚБ бас директоры Рохелио Пфиртердің мәлімдемесіне сәйкес, "толтырылған және толтырылмаған химиялық оқ-дәрілер, кейбір прекурсорлар, сондай-ақ химиялық қару өндірісінің бес бұрынғы орны бар екі бекініс" бар екенін жариялады. 2014 жылы ИСИД бұл аймақты басып алды. 2018 жылдың 13 наурызында Химиялық қаруға тыйым салу ұйымының (ХҚТҰ) бас директоры, елші Ахмет Өзүмчү, Ирак үкіметін елдің химиялық қару қалдықтарын жоюды аяқтағаны үшін құттықтады. Химиялық қаруға ие болу күдігі туған Сирия 2013 жылдың қыркүйегінде оларды мойындады және оларды халықаралық бақылауға беруге келісті. 14 қыркүйекте Сирия Біріккен Ұлттар Ұйымын (БҰҰ) депозитарий ретінде ХҚК-ға қосылу құжатын тапсырды және конвенция күшіне енгенге дейін, 14 қазанға дейін оны уақытша қолдануға келісті. Ресей мен АҚШ 14 қыркүйекте үдетілген жою кестесін жасады, ол БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 2118 қаулысымен және ХҚТҰ Атқару кеңесінің EC M 33/DEC.1 шешімімен бекітілді. Жою мерзімі 2014 жылдың бірінші жартысы белгіленді және конвенция күшіне енгеннен кейін 2 апта өткен соң, 2013 жылдың қазан айында уақытша қолданыла отырып, жою жұмыстары басталды. Барлық 1-санаттағы материалдар 2014 жылдың тамызына дейін жойылды. 2019 жылдың қараша айында Думадағы химиялық қару шабуылына қатысты ХҚТҰ-ның қорытындысы бойынша пікір қақтығысы туды, себебі Wikileaks ХҚТҰ қызметкерінің оқиға туралы есеп "фактілерді бұрмалап көрсетеді" және "белгілі бір көзқарасқа ие" деген электрондық хаттарын жариялады. ХҚТҰ қызметкері есепте инспекторлардың "хлор немесе басқа да реактивті хлорлы химиялық зат баллондардан шығарылғанын анықтау үшін жеткілікті дәлелдерге ие" деген тұжырымына күмән білдірді. Қызметкер бұл қорытындының "өте қате және фактілермен расталмайды" деп мәлімдеді және егер есептің осы нұсқасы жарияланса, өзінің қарсы пікірлерін қосатынын айтты. 2019 жылдың 25 қарашасында ХҚТҰ бас директоры Фернандо Ариас Гаагада өткен ХҚТҰ жылдық конференциясында сөйлеген сөзінде Ұйымның Думадағы оқиға туралы есебін қорғады, "Бұл әртүрлі пікірлердің кейбіреулері әлі де кейбір қоғамдық талқылау алаңдарында таралып жатқандықтан, мен тергеудің тәуелсіз, кәсіби қорытындысын қолдайтынымды қайталаймын" деді.

Жоюға қаржылық қолдау

Албания мен Ливияның қару-жарақ қорын жою бағдарламаларына АҚШ қаржылық қолдау көрсетті. Ресейге бірқатар елдер, оның ішінде АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Нидерланды, Италия және Канада қолдау көрсетті; 2004 жылға дейін шамамен 2 миллиард доллар бөлінді. Албания бағдарламасына жұмсалған шығын шамамен 48 миллион АҚШ долларын құрады. АҚШ 20 миллиард доллар жұмсады және тағы 40 миллиард доллар жұмсауды жоспарлап отыр.