Кіріспе
Зиянды химиялық заттардан туындаған қалдықтар
Химиялық қалдықтар – артық, қолданылмаған немесе қажетсіз химиялық заттар. Химиялық қалдықтар қауіпті қалдықтар, қауіпсіз қалдықтар, жалпылама қалдықтар немесе тұрмыстық қауіпті қалдықтар ретінде жіктелуі мүмкін, және олардың әрқайсысы ұлттық үкіметтер мен Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан жеке реттеледі. Қауіпті қалдықтар – төмендегі төрт қасиеттің бірін немесе бірнешеуін көрсететін материал: тұтанғыштық, коррозиялық әсер, реактивтілік және уыттылық. Бұл ақпарат, сондай-ақ химиялық заттарды жою талаптары, әдетте химиялық заттардың қауіпсіздік деректер кестесінде (SDS) ұсынылады. Радиоактивті және биологиялық қауіпті қалдықтарға қосымша немесе ерекше өңдеу және жою әдістері қажет, және олар көбінесе стандартты қауіпті қалдықтардан өзгеше реттеледі.
АҚШ-тағы химиялық зертхана қалдықтары
АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) кейбір материалдарды кәрізге төгуге тыйым салады. Сондықтан, зертхана жағдайында қауіпті химиялық қалдықтар пайда болған кезде, олар әдетте тиісті қалдық контейнерлерінде, мысалы үш рет жуылған химиялық сақтау контейнерлерінде немесе карбойларда сақталады, содан кейін қауіпсіздік, денсаулық және заңнамалық талаптарды орындау үшін жиналып, жойылады. Көптеген университеттердің Қоршаған орта, денсаулық және қауіпсіздік (EHS) бөлімдері/департаменттері осы жинау және бақылау функциясын атқарады. Органикалық еріткіштер және басқа да органикалық қалдықтар көбінесе өртеледі. Кейбір химиялық қалдықтар, мысалы, таза элементтік сынап қайта өңделеді.
Қаптама
Қаптамалау кезінде химиялық сұйық қалдықтар контейнерлері будың кеңеюіне орын беру және толып кеткен контейнерлерді тасымалдау немесе жылжыту барысында болатын төгілу мүмкіндігін азайту үшін сыйымдылығының 75%-дан аспауы керек. Химиялық сұйық қалдықтарға арналған контейнерлер әдетте, сақталатын қауіпті қалдықтармен үйлесімді материалдардан жасалады, мысалы полипропилен (PP) немесе политетрафторэтилен (PTFE) сияқты инертті материалдар. Бұл контейнерлер сақтау немесе тасымалдау кезінде ағып кетуді азайту үшін механикалық тұрақты материалдардан да жасалады. Жоғарыда айтылған жалпы талаптармен қатар, тұнбалар, қатты заттар және басқа да сұйық емес қалдықтар әдетте сұйық қалдықтардан бөлек сақталады. Химиялық заттармен ластанған шыны ыдыстар басқа химиялық қалдықтардан бөлек, сынған шыныдан тесілмейтін контейнерлерге жиналады.
Таңбалау
Контейнерлер химиялық қалдықтар санаттарының тізімінен топ атауларымен және мазмұнының тізімімен бірге таңбалануы мүмкін. Химиялық заттар немесе химиялық заттармен ластанған кез келген материал қауіпті, сондықтан ережелерде қалдық контейнеріндегі химиялық заттардың қандай екені анық болуы тиіс.
Сақтау
Химиялық қалдықтар контейнерлері төгілудің алдын алу үшін, қалдықтар қосылған кезде ғана ашық болады. Жарамды контейнерлер олардың құрамын жою мамандарына хабарлау және үйлесімсіз химиялық заттардың қосылуын болдырмау үшін белгіленеді. Сұйық қалдықтар берік бұрандалы немесе осыған ұқсас қақпақтары бар контейнерлерде сақталады, оларды тасымалдау кезінде оңай ажыратуға болмайды. Қатты қалдықтар түрлі, мықты, химиялық тұрақты контейнерлерде сақталады, мысалы, үлкен жабық шелектерде немесе қалың пластикалық қаптарда. Негізгі контейнерден төгілу мен ағуды ұстап тұру және қышқылдар мен сілтелер сияқты үйлесімсіз қауіпті қалдықтарды бөлу үшін табақтар немесе қауіпсіздік шкафтары сияқты қосымша контейнерлер қолданылады.
Химиялық үйлесімділік туралы нұсқаулар
Көптеген химиялық заттар біріктірілгенде жағымсыз реакцияға түседі. Сондықтан, үйлесімсіз химиялық заттар зертханалардың бөлек аймақтарында сақталады. Қышқылдар сілтілерден, металдардан, цианидтерден, сульфидтерден, азидтерден, фосфидтерден және тотықтырғыштардан бөлек сақталады, себебі қышқылдар осы типтегі қосылыстармен біріккенде, күшті жылу шығарылатын реакциялар болуы мүмкін. Бұған қоса, осы реакциялардың кейбіреуі тұтанғыш газдарды бөліп шығарады, олар бөлінетін жылумен бірге жарылысқа алып келуі мүмкін. Цианидтер, сульфидтер, азидтер, фосфидтер сияқты заттармен реакция кезінде улы газдар да пайда болады. Тотықтырғыштар қышқылдардан, органикалық заттардан, металдардан, тотықтырғыш заттардан және аммиактан бөлек сақталады, себебі тотықтырғыштар осы типтегі қосылыстармен біріккенде, тұтанатын және кейде улы қосылыстар түзілуі мүмкін. Тотықтырғыштар сонымен қатар кез келген жанғыш материалдың тұтану мүмкіндігін арттырады, бұл органикалық еріткіштерді тиісінше сақтамаған зерттеу зертханаларында анық көрінеді.
Тоқыма өнеркәсібі
Тоқыма өнеркәсібі жаһандану дәуірінде, көбінесе еркін нарыққа негізделген әлеуметтік-экономикалық жүйелердегі ең ірі ластаушылардың бірі болып табылады. Химиялық заттармен ластанған тоқыма қалдық сулары топырақ пен судың сапасын нашарлатады. Ластанудың себебі – алдын ала өңдеу, бояу, басып шығару және аяқтау сияқты химиялық өңдеулердің қолданылу тәсілі, көптеген немесе басым бөлігі нарыққа бағытталған компаниялар "экологиялық таза баламалар" бар болса да осы тәсілдерді қолданады. Тоқыма өнеркәсібінің қалдық сулары су және топырақ экожүйелерін ең көп ластайтын көздердің бірі саналады және тірі организмдерге канцерогендік, мутагендік, генотоксикалық, цитотоксикалық және аллергендік қауіптер тудырады. Тоқыма өнеркәсібі өнімдерін өндіру тізбегінде 8000-нан астам химиялық зат қолданады, сондай-ақ қоршаған ортаны көп мөлшерде микропластикпен ластайды және бір зерттеуде ең көп ластануды тудыратын өнеркәсіп саласы ретінде анықталды. Nike, Adidas және Puma сияқты ірі киім брендтерінің 2020 жылға дейін (жаһандық мақсат) қауіпті химиялық заттардың шығарылымдарын толығымен тоқтатуға міндеттеме беру үшін өз өндірістік тізбектерін өздігінен реформалау науқаны сәтсіз болған сияқты көрінеді. Тоқыма өнеркәсібі сонымен қатар көптеген ластанулар тудырады, бұл сыртқы факторларға алып келіп, үлкен экономикалық проблемаларды тудыруы мүмкін. Мұндай мәселелер әдетте меншік құқықтарының бөлінбеуі кезінде пайда болады. Яғни, ластану мәселесі көбінесе қай компанияның ластағаны және ластану салдарынан қандай деңгейде зиян келгені туралы толық ақпараттың жетіспеуінен туындайды.
Планеталық шекара
"Scienmag" жүргізген зерттеу пластик және химиялық ластану сияқты жаңа заттар үшін "планеталық шекараны" анықтайды. Зерттеу нәтижесінде бұл шекараның бұзылғаны хабарланды.
Химиялық қалдықтарды реттеу
Химиялық қалдықтар Ұлыбританиядағы COSHH сияқты ережелерге немесе АҚШ-тағы Таза су туралы заң мен Ресурстарды сақтау және қайта пайдалану туралы заңдарға жата алады. АҚШ-та қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) және Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау басқармасы (OSHA), сондай-ақ штаттар мен жергілікті органдардың ережелері химиялық заттарды қолдану және жоюды реттейді.
Канадалық аквакультурадағы химиялық қалдықтар
Мұхиттағы химиялық қалдықтар теңіз жануарлары үшін маңызды мәселеге айналуда. Мұхиттардағы химиялық заттардың әсерін анықтау үшін көптеген зерттеулер жүргізілді. Канадада осы зерттеулердің көп бөлігі Атлантикалық провинцияларға шоғырланды, себебі балық аулау және аквакультура осы елдің экономикасының маңызды бөлігін құрайды. Нью-Брансуик провинциясында теңіз кірпілерінде зерттеу жүргізіліп, мұхит түбіндегі тіршілікке, әсіресе, шабдалы шаруашылықтарынан шығатын уытты және химиялық қалдықтардың әсерін анықтауға тырысты. Теңіз кірпілері металл деңгейін анықтау үшін пайдаланылды. Жасыл теңіз кірпілері кеңінен таралған, көптеген жерлерде көптеп кездесетін және оңай қол жетімді болғандықтан таңдалып алынды. Жасыл теңіз кірпілеріндегі металл концентрациясын зерттеу арқылы шабдалы аквакультурасынан түсетін химиялық заттардың әсерін бағалауға және анықтауға болады. Үлгілер негізгі таядыс ағысы бағытындағы 25 метрлік аралықтағы трансект бойымен алынды. Зерттеу нәтижелері металл концентрациясының әсерінен кем дегенде 75 метрге дейін салдары тигенін көрсетті.